Gdy kobiety wsiadły na rower, świat się zmienił. Mało kto zna tę historię
Dziś korzystają z nich ludzie w każdym wieku, w każdym zakątku ziemi, o różnych światopoglądach. Mało kto pamięta, że historia rowerów dotyczy nie tylko zmian w sposobie podróżowania. Ponad sto lat temu te pojazdy stały się jednym ze środków emancypacji. Co wspólnego mają rowery i wyzwolenie kobiet?
- Pierwsze panie „biegały” na rowerze
- Bezpieczny rower i nowe możliwości dla kobiet
- Rower poszerza horyzonty
- Pierwsza kobieta, która objechała świat na rowerze
- Rowery, bloomersy i prawo do głosowania
Pierwsze panie „biegały” na rowerze
To wcale nie żart. Pierwsze rowery, których mogły używać kobiety w długich sukniach, był rowerem biegowym. Opatentowany po raz pierwszy w 1818 roku przez niemieckiego wynalazcę Karla Draisa, pozwalał na osiągnięcie prędkości do 16 km/h na utwardzonym gruncie. Zamiast pedałowania trzeba było jednak odpychać się nogami (podobnie jak w dzisiejszych rowerkach biegowych dla dzieci). Jego konstrukcja była bardzo prosta, ale zaintrygowała wynalazców zUSA, Anglii i Francji. W następnym roku Denis Johnson zaproponował ulepszoną wersję, z zaokrągloną kierownicą, która pozwalała na umieszczenie pod ramą większych kół. Tak udoskonalonego pojazdu mogły bezpiecznie używać kobiety.
Rowery biegowe zostały wymyślone z powodu niedoboru koni. W 1815 roku zbiegły się wojny napoleońskie i wybuch wulkanu Tambora. Po wybuchu „rok bez lata” ograniczył zbiory i sprawił, że wiele zwierząt pociągowych wymarło z głodu albo zostało zabitych jako ostatnia rezerwa mięsa. Nie bez powodu na rower biegowy mówiono w Anglii „dandy horse”. (Slade K., 2022)
Ten wynalazek nie przyjął się jako masowy środek transportu. Przede wszystkim nie było dróg, które pozwalałyby z niego korzystać na większą skalę. Jeżeli używano go w niedostosowanych miastach, to powodował wypadki i zaburzenie ruchu drogowego. Na prawdziwy rower trzeba było poczekać prawie 70 lat.
Bezpieczny rower i nowe możliwości dla kobiet
W latach 60-tych i 70-tych XIX wieku do rowerów po raz pierwszy dodano pedały. W popularnych bicyklach były one umieszczone na przednim, wielkim kole, dużo większym niż tylne. Ten pojazd był bardzo niewygodny (jeden z modeli nazywano „boneshaker” – trzęsący kości) i właściwie nie do opanowania dla kobiety w gorsecie i długiej sukni. Już wtedy panie dołączyły do szaleństwa rowerowego. Musiały się jednak zadowolić pojazdami trzykołowymi lub jazdą z mężem na tandemie.
Przełom nastąpił w następnej dekadzie. Rower wymyślony w 1885 roku przez Johna Kempa Stanleya miał nie tylko podobnej wielkości koła i pozwalał użytkownikom postawić nogi na ziemi. Jego zaletą było przeniesienie pedałów pod siodełko i połączenie ich łańcuchem z tylnym kołem. Dzięki temu pojazd był łatwiejszy do opanowania, nawet w sukience. Przy okazji warto wspomnieć, że polska nazwa „rower” pochodzi właśnie od modelu Stanleya „the Rover Safety”. (Newson A., 2013: s. 14) Kolejną zaletą nowych pojazdów była ich cena. Dzięki temu, że były tańsze mogło ich używać coraz więcej osób – co oczywiście pozwalało na bardziej masową produkcję.
Rower poszerza horyzonty
W tym samym czasie kiedy rowery coraz bardziej nadawały się do powszechnego użytku rodził się ruch emancypacyjny. Tańsze od konia i pozwalające na dalekie oraz stosunkowo szybkie podróże, dwukołowe pojazdy wzbudziły zainteresowanie wśród pionierek feminizmu. W Irlandii Beatrice Grimshaw, entuzjastka zajęć sportowych i jazdy na rowerze nie tylko wygrała rowerowy maraton. W 1891 roku zaczęła współpracować z redakcją „Irish Cyclist”, gdzie mogła przedstawiać swoje idee szerszej publiczności.
Podobne postacie pojawiły się na ziemiach polskich (jeszcze pod zaborami). Autorka i podróżniczka Ewa Dzieduszycka przed 1905 rokiem została pierwszą cyklistką na przedgórzu Karpat. Wyprawy rowerowe w okolicy zapoczątkowały jej karierę podróżniczki. Jednocześnie były realizacją jej marzeń o emancypacji, która powoli przenikała z zachodu. (Cembrowska A., 2021)
Pierwsza kobieta, która objechała świat na rowerze
Wiele z pań, które zaczynały w młodości jako cyklistki, w późniejszych latach (o ile miały taką możliwość) wybierały podróże do odległych krajów. Pierwszą, która postanowiła połączyć te dwie pasje była Annie „Londonderry” Kopchovsky. Mówiąc dokładniej podjęła się wyzwania jakim było przejechanie kobiety na rowerze dookoła świata w 15 miesięcy.
Wyruszyła w 1894 roku, mając zaledwie 24 lata i zostawiając w domu męża z trójką małych dzieci. Przydomek „Londonderry” przyjęła od sponsora, producenta wody mineralnej - Londonderry Lithia. (Macy S., 2011: s. 68) Był to nie tylko sposób na reklamę i sfinansowanie przynajmniej części podróży. Jej nazwisko, które kojarzyło się z żydowskimi imigrantami z Europy Wschodniej, nie wzbudzało entuzjazmu w rasistowskiej Ameryce. To nie był jedyny chwyt „piarowy”, który zastosowała, żeby rozpropagować swoją podróż. Przede wszystkim uwagę przyciągnął fakt, że bierze udział w zakładzie. Miała wygrać 5000 dolarów, jeżeli uda jej się przejechać świat w określonym czasie. Problem w tym, że nie ma żadnych źródeł, które by potwierdzały taką wersję wydarzeń. Prawdopodobnie Londonderry wymyśliła całą historię, podnosząc w ten sposób rangę swojej wyprawy. Dodatkowo w czasie podróży wzbudzała sensację. Nie tylko jechała na rowerze dookoła świata, ale organizowała wykłady na temat swoich fantastycznych przygód w egzotycznych krajach. Przygody te – jak zamknięcie w japońskim areszcie czy walka z tygrysami - mogły być jednak podkoloryzowane, a nawet całkowicie zmyślone.
Mimo wszystko podróż dookoła świata na rowerze po raz pierwszy podjęta przez kobietę miała również znaczenie dla nowego spojrzenia na relacje płci. Po powrocie z podróży Annie zaczęła współpracować z gazetą The World, gdzie przyjęła pseudonim redakcyjny The New Woman. Nie był to przypadkowy wybór. Tak określały się cyklistki, które rowerowe wycieczki uważały nie tylko za hobby, ale deklarację światopoglądową.
Rowery, bloomersy i prawo do głosowania
Chociaż nowego typu pojazd pozwalał kobietom jeździć nawet w długich spódnicach, nie było to całkiem wygodne i bezpieczne. Dlatego udział pań w szaleństwie rowerowym lat 90-tych XIX wieku zaczął wpływać na zmiany w tym co akceptowano jako damski ubiór.
Już w połowie XIX wieku niektóre kobiety zaczęły promować bardziej racjonalny strój, niż coraz bardziej ciasne gorsety i szerokie suknie prezentowane w żurnalach. Jeszcze przed wynalezieniem bezpiecznych rowerów zaproponowano coś w rodzaju spodni połączonych z krótką spódnicą, na wzór bliskowschodnich strojów kobiecych. Emancypantki mówiły, że to wygodniejsze niż gorset. Tym bardziej, że lekarze bili na alarm. Uważali, że ciasne gorsety zagrażają płodności i niszczą organy wewnętrzne. Mimo wszystko większość kobiet nadal modelowała sylwetkę przy ich pomocy. Moda na rowery i popularność pojazdów wśród bardziej radykalnych pań sprawiły, że swobodne stroje stały się palącym tematem. Ku zgorszeniu tradycjonalistów kobiety zaczęły wsiadać na rowery w bloomersach (zwanych u nas z francuska – pantalonami). Dotychczas używane tylko jako część bielizny, pantalony z odpowiedniego materiału zapewniały kobiecie wygodę i bezpieczeństwo podczas pedałowania na rowerze. Poza tym powstały bardziej elastyczne gorsety, odpowiednie do aktywniejszego stylu życia.
Rowery i nowy strój dla kobiet były nie tylko same w sobie radykalną zmianą. Pozwoliły paniom na samodzielne wędrówki, spotykanie się w gronie osób myślących podobnie. Czasami prowadziły nawet do udziału w ruchu sufrażystek. To już w ogóle wzbudzało zgorszenie konserwatywnego społeczeństwa. (Macy S.: s. 82-83) Do tego stopnia, że rowerzystki słyszały obelgi, a nawet rzucano w nie drobnymi kamieniami, żeby zaburzyć ich równowagę.
***
Rower odmienił nie tylko życie kobiet, ale całego społeczeństwa. Przede wszystkim zapewnił wszystkim tani środek transportu. Od możliwości poznawania okolicy na własną rękę, przez ułatwienie dotarcia do pracy czy na spotkania, po radykalne zmiany ubiorze i sposobie myślenia.
Źródła:
Kristina Slade, Revolting Daughters, Bicycles, and the Road to Female Equality, 01.2022, (https://humanpoweredhealthcycling.com/news/revolting-daughters-bicycles-and-the-road-to-female-equality/, dostęp 14.02.2026)
Alicja Cembrowska, Jako pierwsza Polka opisała Indie i wsiadła na rower. Niezwykła historia zapomnianej podróżniczki, 26 kwietnia 2021, (https://natemat.pl/350795,ewa-dzieduszycka-podrozniczka-ktora-obalala-stereotypy, dostęp 14.02.2026)
Sue Macy, Wheels of change : how women rode the bicycle to freedom (with a few flat tires along the way), Washington 2011
Alex Newson, Fifty bicycles that changed the world, London 2013