Jedną mąż unikał nawet w sypialni, drugą zamknięto w więzieniu. Dramat córek Bony

Opublikowano: 05.11.2026Autor: Mariusz SampDrukujUdostępnij

Gdy mowa o córkach Bony Sforzy, najczęściej pada jedno nazwisko: Anna Jagiellonka. A przecież królowa Polski miała ich więcej — i każda z nich skrywa historię, o której rzadko się mówi. Ile córek urodziła Bona? Jak je nazywano? Dokąd zaprowadziły je polityczne małżeństwa, dworskie intrygi i rodzinne ambicje? I wreszcie: czy była wśród nich ta jedna, ulubiona — kochana bardziej niż pozostałe? Za chwilę odsłonimy odpowiedzi. Oto wszystkie córki królowej Bony i krótkie opowieści o ich losach.

1. Bona Sforza i jej wpływ na rządy
2. Izabela Jagiellonka: oczko w głowie Bony
3. Zofia Jagiellonka: losy zapomnianej córki
4. Anna Jagiellonka i trudne małżeństwo z Batorym
5. Katarzyna Jagiellonka: od Wawelu do Szwecji

Bona Sforza i jej wpływ na rządy

Król Zygmunt I Stary po odejściu swojej pierwszej małżonki, Barbary Zápolyi (zm. 1515), w 1518 roku ożenił się z Boną wywodzącą się z mediolańskiej dynastii Sforzów. Włoska księżniczka należała do kobiet świetnie przygotowanych do życia na dworze. Była oczytana w kanonicznych dziełach starożytności i średniowiecza. Umiała też rzeczowo zabierać głos w wielu kwestiach — od prawa i administracji, po teologię oraz historię.

Bona Sforza zostawiła w dziejach Polski ślad, którego nie sposób pominąć. Jej życiorys dostarcza licznych przykładów realnego oddziaływania na sprawy państwa. Zbudowała własne zaplecze polityczne i potrafiła skutecznie wpływać na kierunek wydarzeń. Dążąc do wzmocnienia monarchii, konsekwentnie zabiegała o poszerzenie domeny dynastycznej i zgromadzenie znacznego majątku, który miał dać Jagiellonom finansową samodzielność.

W starszych opracowaniach często powtarzano opinię, że Zygmunt Stary zbyt łatwo ulegał żonie i podejmował kroki podsuwane mu przez Bonę. Nowsze badania częściej podkreślają jednak, że król dobrze rozumiał własne interesy, a wiele rozstrzygnięć kojarzonych z królową — choćby doprowadzenie do koronacji syna jeszcze za życia Zygmunta — było korzystne również dla niego. Nie zmienia to faktu, że pod koniec życia monarchy Bona przejęła w praktyce ster rządów: schorowany i podeszły wiekiem król miał coraz mniejsze możliwości działania. Królowa, niemal nieodstępująca go na krok, potrafiła podpisywać dokumenty w jego imieniu. Wyręczała męża także w innych sprawach, co sprawiało, że jej wpływ na funkcjonowanie państwa był jak najbardziej namacalny.

Poza polityką Bona zajmowała się też wychowaniem potomstwa. Część historyków uważa, że w roli matki wypadała nawet lepiej niż jako żona. Urodziła Zygmuntowi Staremu sześcioro dzieci. Była również macochą dwóch córek króla z pierwszego małżeństwa — Jadwigi i Anny. Co warto podkreślić, w tej roli odnalazła się zaskakująco dobrze, potrafiąc zastąpić osieroconym królewnom zmarłą matkę. Szczególnie bolesna była dla niej przedwczesna śmierć Anny, która odeszła w piątym roku życia. Z kolei gdy Zygmunt postanowił wydać Jadwigę za Joachima Brandenburskiego, Bona stanowczo protestowała, ponieważ małżeństwo to kłóciło się z jej własnymi planami dynastycznymi.

W pierwszą ciążę Bona zaszła krótko po ślubie. W 1527 roku doszło do nieszczęśliwego wypadku — królowa spadła z konia, a konsekwencją był przedwczesny poród jej drugiego syna, Olbrachta. Dziecko zmarło w dniu narodzin, a pochówek odbył się w Niepołomicach. Utrata męskiego potomka okazała się dla królewskiej pary dotkliwym ciosem. W chwili śmierci Olbrachta Zygmunt miał sześćdziesiąt lat, a Bona trzydzieści trzy. Po tym tragicznym wydarzeniu królowa nie doczekała się już kolejnych dzieci.

Izabela Jagiellonka: oczko w głowie Bony

Była najstarszą córką królowej Bony. Przyszła na świat 19 stycznia 1519 roku. Imię nadano jej na cześć babki ze strony matki — Izabeli Aragońskiej. Bona darzyła córkę wyjątkowym uczuciem: była jej ulubienicą, prawdziwą „perełką” wśród dzieci i tą, do której miała największą słabość.

Dzięki opiece i ambicji matki Izabela otrzymała bardzo solidne wykształcenie. To Bona wprowadziła ją w język włoski, a młoda Jagiellonka biegle posługiwała się też niemieckim, łaciną oraz — oczywiście — polskim. Dzieciństwo spędzała między Wawelem a Litwą, niemal nie rozstając się z matką, która pilnowała jej na każdym kroku.

Bona, jak to Bona, nie mogła zostawić spraw małżeńskich przypadkowi — dla ukochanej córki szukała partnera, który dawałby rodzinie realne polityczne korzyści. Początkowo spoglądała w stronę Walezjuszy, licząc na antyhabsburskie porozumienie, ale ostatecznie plany te nie doszły do skutku. Finalnie Izabela Jagiellonka poślubiła Jana Zápolyę, króla Węgier od 1526 roku. Ślub odbył się 23 lutego 1539 roku, a już następnego dnia doszło do skonsumowania małżeństwa. Na początku lipca 1540 roku Izabela urodziła syna — Jana Zygmunta. Radość nie trwała jednak długo: jeszcze w tym samym miesiącu król Jan zmarł po ciężkiej chorobie. Warto pamiętać, że mąż Izabeli był od niej starszy aż o 32 lata.

W efekcie małżeństwo Izabeli i Jana trwało zaledwie półtora roku. Śmierć męża mocno nią wstrząsnęła, ale zamiast wycofać się w cień, postanowiła zostać na Węgrzech i walczyć o przyszłość syna. W latach 1540–1541 była formalną regentką Węgier w imieniu Jana Zygmunta. Jej realne możliwości były jednak mocno ograniczane przez wpływowych węgierskich możnych oraz presję dwóch potęg: Osmanów i Habsburgów. W latach 1549–1551 królowa stanęła też do przegranej wojny domowej ze stronnictwem, które dążyło do jej całkowitego usunięcia z kraju.

Po 1551 roku Izabela wraz z synem znalazła schronienie w Polsce, gdzie przyjął ją życzliwie brat — król Zygmunt II August, następca ich ojca zmarłego w 1548 roku. Brat zapewnił siostrze dochody z kilku starostw, a matka przekazała jej bogate starostwo samborskie. W 1556 roku Izabela wróciła jednak na Węgry i osiadła w Siedmiogrodzie. Tam też zakończyło się jej życie — zmarła 15 września 1559 roku.

Zofia Jagiellonka: losy zapomnianej córki

Była drugą z córek królowej Bony. Przyszła na świat 13 lipca 1522 roku. Dzieciństwo i młodość spędziła na Wawelu razem z młodszymi siostrami – Anną i Katarzyną. Zapewniono jej znakomite warunki do edukacji, dzięki czemu szybko opanowała kilka europejskich języków. Najbardziej pociągały ją literatura i sztuka, a współcześni zapamiętali ją jako najbystrzejszą i najbardziej rozsądną spośród córek Bony.

Zofia Jagiellonka – inaczej niż jej starsza siostra Izabela – długo pozostawała niezamężna, nawet gdy osiągnęła wiek odpowiedni do małżeństwa. Wraz z matką i pozostałymi siostrami przeniosła się do Ujazdowa na Mazowszu, z dala od Zygmunta Augusta, który popadł w ostry spór z Boną. Próbowano ją kojarzyć z kilkoma władcami, wśród kandydatów pojawiał się nawet król Anglii Henryk VIII, lecz wszystkie te plany ostatecznie upadły.

Przełom nastąpił dopiero w 1555 roku. Na dworze jagiellońskim zjawili się wysłannicy księcia brunszwickiego Henryka II, prosząc Zygmunta II Augusta o rękę jednej z jego sióstr. Król wyraził zgodę i wskazał najstarszą z nich.

Do ślubu Zofii z Henrykiem doszło pod koniec lutego 1556 roku. Małżeństwo nie doczekało się potomstwa. Henryk często znikał na długie polowania i regularnie nie było go w domu, a codzienność dodatkowo komplikowała bariera językowa. Zofia nie znała niemieckiego, natomiast Henryk nie opanował nawet podstaw łaciny. Z czasem jednak – jak zauważają badacze – relacje między małżonkami wyraźnie się ociepliły, aż w końcu Henryk zaczął okazywać żonie troskę.

Spokojny okres nie trwał długo. 11 czerwca 1568 roku Henryk zmarł, a Zofia przez pewien czas dochodziła do siebie po tej stracie. Zgodnie z zapisami umowy małżeńskiej osiadła w niewielkim Schöningen, gdzie znajdowała się jej rezydencja. Wkrótce popadła jednak w konflikt z nowym władcą Brunszwiku – Juliuszem, synem Henryka II z pierwszego małżeństwa. Spór miał wiele zwrotów akcji i z przerwami ciągnął się przez kilka lat. W pewnym momencie Zofia musiała nawet prosić o wsparcie cesarza Maksymiliana II, ponieważ Juliusz pozostawał nieustępliwy i skłonny do łamania porozumień, które zrywał, gdy tylko uznał to za korzystne.

Zofia zmarła 28 maja 1575 roku. Pięć lat przed śmiercią przeszła na luteranizm. Jej ciało spoczęło w kościele Błogosławionej Marii Dziewicy w Wolfenbüttel.

Anna Jagiellonka i trudne małżeństwo z Batorym

Anna Jagiellonka była trzecią córką Bony Sforzy i Zygmunta I Starego. Urodziła się 18 października 1523 roku w Krakowie i właśnie tam minęły jej pierwsze ponad dwie dekady życia. Gdy jej brat, Zygmunt August, poślubił Barbarę Radziwiłłównę, relacje między rodzeństwem wyraźnie się popsuły, a Anna przeniosła się na Mazowsze. Do śmierci brata w 1572 roku, czyli do końca panowania ostatniego Jagiellona na polskim tronie, pozostawała niezamężna. Co prawda rozważano jej związek z duńskim księciem Magnusem, jednak wysokie oczekiwania strony duńskiej sprawiły, że Zygmunt August nie zgodził się na to małżeństwo.

W kolejnych latach Anna Jagiellonka stała się jedną z ważniejszych postaci podczas pierwszej i drugiej wolnej elekcji. Planowano, że zostanie żoną Henryka Walezego, lecz nowy monarcha zwlekał z dotrzymaniem obietnic małżeńskich. Po jego ucieczce z Polski w 1574 roku Anna została obrana królem Polski. 1 maja 1576 roku w Krakowie poślubiła Stefana Batorego, księcia Siedmiogrodu, a następnie oboje zostali koronowani.

Związek Anny Jagiellonki i Stefana Batorego daleki był od szczęśliwego. Batory był od niej o 10 lat starszy i już od początku wspólnego życia wyraźnie trzymał się na dystans. Doszło nawet do sytuacji, w której, gdy Anna za wszelką cenę próbowała spotkać się z mężem w sypialni, on wymykał się stamtąd po cichu. Dla królowej było to upokarzające i bardzo dotkliwe, a emocjonalny ciężar tych wydarzeń znosiła wyjątkowo źle. Chcąc ulżyć jej w cierpieniu, zdecydowano się na zabieg upuszczania krwi. Nie przyniosło to jednak ulgi jej sercu, które bolało przede wszystkim z powodu chłodu i obojętności Stefana.

Monarcha, zamiast spędzać czas u boku starszej już żony, wolał wyprawy wojenne lub polowania. Robił niemal wszystko, by przebywać z Anną jak najrzadziej. Co więcej, konsekwentnie blokował jej próby zaznaczenia swojej obecności w polityce. Wspierali go w tym królewscy doradcy, którzy nie darzyli sympatią córki Zygmunta Starego. Ciekawostką pozostaje fakt, że podpowiadano Batoremu możliwość rozwodu z żoną, z którą – jak twierdzono – żyło mu się ciężko. Ostatecznie król z tej drogi nie skorzystał i nic nie wskazuje, by realnie chciał ją wprowadzić w życie.

Dramat Anny Jagiellonki zakończył się dopiero po nagłej śmierci męża (1576), którego – jak podejrzewano – mógł dosięgnąć podstęp, być może nawet otrucie. Królowa aktywnie włączyła się w trzecią wolną elekcję, wspierając kandydaturę swojego siostrzeńca ze Szwecji – Zygmunta III Wazy. Kilkanaście lat później, 9 września 1596 roku, zmarła w Warszawie, gdzie spędziła ostatni etap życia.

Katarzyna Jagiellonka: od Wawelu do Szwecji

Była najmłodszą córką Bony Sforzy i Zygmunta Starego. Przyszła na świat 1 listopada 1526 roku. Wczesne dzieciństwo spędziła razem z młodszymi siostrami na Wawelu, a także w Niepołomicach i Wilnie. Z siostrami żyła w zgodzie, za to z bratem nie potrafiła znaleźć wspólnego języka. Napięcia jeszcze się pogłębiły, gdy król popadł w konflikt z matką z powodu swego małżeństwa z Barbarą Radziwiłłówną. Katarzyna, podobnie jak Bona, była temu związkowi przeciwna, ale mogła jedynie okazać niezadowolenie.

Gdy Bona opuściła Polskę (1556), Katarzyna zamieszkała z Anną. Kilka lat później o jej rękę zabiegał car Iwan IV Groźny, lecz Zygmunt August nie przyjął tej propozycji. Obawiał się, że w razie jego bezdzietnej śmierci władca Moskwy mógłby upomnieć się o polski tron, dlatego starania Iwana odrzucono z góry.

Inaczej potraktowano natomiast zabiegi księcia fińskiego Jana Wazy, brata ówczesnego króla Szwecji Eryka XIV. Jego posłów przyjęto na polskim dworze z należnymi honorami. Zygmunt August zgodził się na małżeństwo siostry ze skandynawskim księciem, licząc po cichu, że zyska sojusznika na wypadek konfliktu z coraz silniejszą Moskwą.

Do ślubu Katarzyny i Jana doszło na początku października 1562 roku. Zaledwie kilka dni później małżonkowie wyruszyli do Finlandii i zamieszkali w Åbo, gdzie Jagiellonka prowadziła własny dwór. Niespełna rok później Eryk XIV kazał uwięzić księżnę i jej męża w zamku Gripsholm, położonym na wyspie na jeziorze Melar. Izolacja trwała cztery lata. Historycy podkreślają, że był to najtrudniejszy czas w życiu Katarzyny — zapewne nawet w najgorszych wyobrażeniach nie przewidywała takiego zwrotu losu. W więzieniu urodziła syna, któremu na cześć dziadka nadano imię Zygmunt.

Według źródeł Eryk IV miał planować zabicie nowo narodzonego dziecka, lecz ostatecznie do tego nie doszło. Zachowanie szwedzkiego władcy, uznawanego za psychicznie niezrównoważonego, pobudziło opozycję, która z czasem wymusiła na nim uwolnienie więźniów. Gdy Jan odzyskał wolność, odpłacił bratu, pozbawiając go tronu. Koronacja Jana i Katarzyny odbyła się w lipcu 1569 roku w katedrze w Uppsali.

Tytułem królowej Szwecji Katarzyna Jagiellonka cieszyła się przez ponad dekadę. Zmarła w 1583 roku w Sztokholmie, po ciężkiej chorobie, która dotknęła ją w ostatnich latach życia. Pozostawiła troje dzieci: wspomnianego Zygmunta, który kilka lat później został królem Polski, oraz dwie córki — Izabelę i Annę.

Źródła:

1. Urszula Borkowska, Dynastia Jagiellonów w Polsce, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2011.
2. Małgorzata Duczmal, Izabela Jagiellonka, królowa Węgier, Oficyna Wydawnicza Rytm, Warszawa 2000.
3. Małgorzata Duczmal, Jagiellonowie. Leksykon biograficzny, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1996.
4. Herbert Gnaś, Katarzyna Jagiellonka – biografia, dzieci, gra o wpływy i okoliczności śmierci [https://kronikidziejow.pl/porady/katarzyna-jagiellonka-zyciorys-potomstwo-walka-o-wplywy-smierc; dostęp: 20.10.2021].
5. Kamil Janicki, Damy złotego wieku, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2021.
6. Iwona Kienzler, Cudzoziemskie żony i matki władców Polski, Wydawnictwo Bellona, Warszawa 2021.
7. Malwina Maria Kossela, Córki Bony. Polskie królewny, o których historia zwykle milczy [https://wiadomosci.radiozet.pl/Polska/Corki-krolowej-Bony.-Polskie-krolewny-o-ktorych-milczy-historia; dostęp: 29.10.2021].
8. Jan Pirożyński, Die Herzogin Sophie von Braunschweig-Wolfenbüttel aus dem Hause der Jagiellonen (1522-1575) und ihre Bibliothek. Ein Beitrag zur Geschichte der deutsch-polnischen Kulturbeziehungen in der Renaissancezeit, Wiesbaden 1992.
9. Jan Pirożyński, Die Rolle der Herzogin Sophie von Braunschweig-Wolfenbüttel aus dem Hause der Jagiellonen angesichts der Habsburgischen Kandidatur für den polnischen Thron während des ersten Interregnums in Polen (1572-1574), „Studia Austro-Polonica” 5 (1996).
10. Edward Rudzki, Polskie królowe. Żony królów elekcyjnych, Instytut Prasy i Wydawnictw „Novum”, Warszawa 1987.
11. Mariusz Samp, Stefan Batory – biografia, rządy, małżeństwo, wojny i polityka wewnętrzna [https://kronikidziejow.pl/porady/stefan-batory-zyciorys-rzady-zona-wojny-polityka-wewnetrzna; dostęp: 29.10.2021].
12. Paweł Stachnik, Żadnej innej polskiej królewny nie upokorzono tak dotkliwie. Bolesna historia Zofii Jagiellonki [https://ciekawostkihistoryczne.pl/2017/09/19/zadnej-innej-polskiej-krolewny-tak-nie-upokorzono-bolesna-historia-zofii-jagiellonki; dostęp: 29.10.2021].