Bajkowy ślub, szybki upadek. Historia „Zimowej Królowej”
Jej babką była Maria Stuart, jej matką chrzestną Elżbieta I. Jej ojciec władał szybko powiększającym się imperium kolonialnym. Mimo to Elżbieta nosiła królewską koronę tylko przez kilka miesięcy i historia prawie o niej zapomniała. Przyszło jej natomiast żyć w bardzo ciekawych czasach.
- Angielska królewna i spisek prochowy
- Ślub jak z bajki
- Żona elektora
- Krótkie panowanie „zimowej” pary
- Królową jest się do końca życia
Angielska królewna i spisek prochowy
Elżbieta była córką szkockiego króla Jakuba i wnuczką słynnej Marii Stuart. Tej samej, która najpierw została zdetronizowana, a potem stracona na rozkaz swojej kuzynki – Elżbiety I. Jakub nie miał sentymentu do swojej matki. Dlatego córkę nazwał na cześć angielskiej królowej, która została jej matką chrzestną i obiecała Jakubowi tron angielski po swojej śmierci.
Po zjednoczeniu królestw w unii personalnej (1603 r.) siedmioletnia wówczas córka nowego króla nagle stała się bardzo pożądaną partią w Europie. Sytuacja była jednak napięta w samym kraju. Od pewnego czasu katolicy byli marginalizowani, a niektórzy nawet zabijani. Kiedy zmarła Elżbieta angielscy katolicy mieli nadzieję na zmianę kursu przez nowego króla. Okazało się jednak, że był on bezwzględny w tej sprawie. W Anglii i Szkocji religią państwową ma być protestantyzm. Dlatego już w 1603 roku dawni działacze katoliccy zaczęli myśleć o zamachu.
Króla trzeba było się pozbyć. Wbrew temu co może sugerować popularne przedstawienie zamachu z 5 listopada 1605 roku, nie był to spisek republikański. Spiskowcy przewidywali porwanie Elżbiety z posiadłości Coombe Abbey, gdzie przebywała i osadzenie jej na tronie zamiast ojca. Miała być marionetkową królową, która przywróci prawa katolikom. (Haynes A., 2010: s. 10-11) Spisek został jednak wykryty, a główni wykonawcy straceni. Marzenia katolików zostały stłumione na długie lata. Jak na ironię, kilkanaście lat później „katolicka” Elżbieta razem z mężem miała uratować Czechów przed antyprotestancką polityką katolickich Habsburgów.
Ślub jak z bajki
Chętnych do ręki najstarszej córki Jakuba nie brakowało. Zwłaszcza po objęciu przez niego tronu Anglii. O młodziutką Elżbietę starał się nawet hiszpański król Filip III. Spośród wielu kandydatów najlepszym okazał się elektor Palatynatu Reńskiego – Fryderyk V. Młoda królewna miała szczęście. Wybór męża wcale nie zależał od jej preferencji, tylko od korzyści politycznych dla królestwa. Mogła zostać wydana za człowieka o wiele starszego, nie odpowiadającego jej charakterem, o urodzie nie wspominając. Tymczasem Fryderyk przypadł Elżbiecie do gustu, zresztą z wzajemnością. Byli w tym samym wieku, nie ustępowali sobie inteligencją ani urodą. Co prawda elektor niekoniecznie był na tym samym poziomie co królowie i królewscy następcy tronu. Był jednak tytularną głową Unii Protestanckiej i adwokatem protestanckich interesów w Niemczech. To miało ogromne znaczenie dla zorientowanego na politykę religijną Jakuba. Poza tym sama Elżbieta upierała się przy tym kandydacie, czemu zresztą trudno się dziwić.
Ach co to był za ślub! Uroczystość odbyła się przed dniem św. Walentego 1613 roku i ciągnęła się przez dwa miesiące. Państwo młodzi mieli po 16 lat i stanowili piękną parę, bardzo lubianą przez lud. Poeci pisali weselne wiersze na ich cześć oraz chwalące wystawną ceremonię i towarzyszące jej atrakcje, między innymi zaaranżowane bitwy wodne, turnieje i fajerwerki. Ubranej w srebrną suknię wyszywaną diamentami Elżbiecie towarzyszyło szesnaście druhen w sukniach z białego atłasu. Fryzurę miała bogato przetykaną klejnotami i złotymi cekinami, a na głowie koronę. (Jardine L., 2013, Wilson P.H., 2017: s. 6-7)
Żona elektora
Po przybyciu do Heilderbergu młoda para nadal była fetowana. Ślub elektora z królewną angielską uważano za wzmocnienie pozycji Palatynatu na arenie międzynarodowej (Wilson P.H.: s. 6). Mąż wybudował dla niej Pałac Angielski oraz ogród w stylu renesansowym. Mniej słodko układały się stosunki z teściową, która została teraz odsunięta na drugi plan przez swojego syna. Mimo wszystko było to lepsze życie niż niejedna para królewska mogła sobie wymarzyć. Elżbieta rodziła kolejne dzieci, zapewniając potencjalnych następców nie tylko Palatynatowi.
Tymczasem w Europie coraz bardziej nasilały się konflikty religijne. Szczególnie w Czechach, gdzie silne tendencje wolnościowe przedstawicieli stanów zderzały się z kontrreformacyjną polityką Habsburgów. To co zaczęło się w 1618 roku jako konflikt czesko-palatynacki, przerodzi się w pierwszy etap wojny trzydziestoletniej – najbardziej krwawej w siedemnastym stuleciu.
Krótkie panowanie „zimowej” pary
Po śmierci ostatniego Jagiellona z linii czesko-węgierskiej tron przejęli Habsburgowie. Co prawda Rudolf II obiecał wolność religijną protestantom (1609), ale już jego następca nie zamierzał tego egzekwować. Nie tylko ograniczano prawa protestantów, zmniejszono też przywileje stanowe. To właśnie ten fakt był powodem słynnej „defenestracji praskiej”, kiedy wyrzucono przedstawicieli nowego króla przez okno. (Wilson P.H.: s. 22-23) Kiedy w 1619 roku zmarł Maciej Habsburg, stany nie uznały jego następcy Ferdynanda II Habsburga. Zamiast tego wybrano na króla elektora Palatynatu. Ferdynand wcale nie był pewny czy chce przyjąć koronę czeską, ale Elżbieta wiedziała, że chce być królową. Przecież była królewską córką. To przesądziło o decyzji.
Para królewska wjechała do Czech witana z wielką radością. Znów organizowano uroczystości na ich cześć. Były dary, strzelały salwy i biły dzwony, a na trasie postawiono łuki triumfalne. Piękna królowa, będąca w czwartej ciąży dawała nadzieję na zapoczątkowanie protestanckiego rodu na tronie czeskim. Koronacja odbyła się 7 listopada 1619 roku.
Wydawać by się mogło, że czescy protestanci i palatynacka para to doskonałe połączenie. Niestety nie udało się spełnić wzajemnych oczekiwań. Ferdynand i Elżbieta być może za bardzo przyzwyczaili się do hucznego świętowania. W czasie kiedy trzeba było obmyślać strategię obrony para balowała, w dodatku francuska moda, której hołdowała królowa oburzała Prażan. Gdyby tego było mało Elżbieta miała nadzieję na pomoc ze strony swojego ojca, Jakub jednak nie zdecydował się na wysłanie swoich wojsk do Czech. W tej sytuacji entuzjazm nowych poddanych słabł. Nie pomogły podwójne standardy: królowa balowała i ubierała się (według Czechów) nieskromnie, a jednocześnie narzucała surową kalwińską estetykę w miejscach, do których Prażanie byli przyzwyczajeni.
Królową jest się do końca życia
Panowanie Fryderyka i Elżbiety nie skończyło się jednak z powodu utraty sympatii poddanych. Ferdynand Habsburg zaczął zbierać wojsko i ruszył na Pragę, żeby odebrać swoją koronę. Jak się okazało Fryderyk nie miał wystarczającej ilości wojska i nie mógł liczyć na sojuszników. 8 listopada 1620 roku, prawie dokładnie rok po koronacji, zwolennicy Fryderyka zostali pokonani. Para musiała uciekać osobno. Fryderyk znalazł schronienie we Wrocławiu. Elżbieta była znów w zaawansowanej ciąży i musiała szybko znaleźć miejsce gdzie będzie mogła bezpiecznie urodzić. Gościny zgodził się jej udzielić elektor brandemburski – szwagier Fryderyka.
Ostatecznie wygnana para osiadła na dworze w niderlandzkiej Hadze. Miejsce to stało się ośrodkiem czeskiej opozycji. Elżbieta musiała liczyć na ewentualne odzyskanie czeskiego tronu, bo korespondowała z przywódcą opozycji i nie zrezygnowała z królewskiego tytułu. Tymczasem wojna trzydziestoletnia skończyła się po latach krwawych walk, zostawiając Europę w szoku i całkowicie przekształcając relacje na kontynencie. Elżbieta zrozumiała, że nie uda jej się wrócić na tron czeski. Jej mąż zmarł w 1632 roku, a urodzony w czasie ucieczki syn – Karol Ludwik, który został nowym elektorem – przeszedł na katolicyzm. Nie był to też dobry okres dla monarchii angielskiej. W tym samym czasie, kiedy wojna na kontynencie dobiegała końca, na wyspach wybuchła wojna domowa. Brat Elżbiety – Karol I – został stracony, jego dzieci i żona schronili się we Francji, a rządy objęli republikanie. Dopiero pod koniec życia, kiedy przywrócono monarchię w Anglii i rządził jej bratanek, mogła wrócić. Zamieszkała w miejscu gdzie się wychowała – zamku Combe Abbey, który kupił dla niej kochanek, lord William Craven. Zmarła 13 lutego 1662 roku.
***
Małżeństwo i kariera Elżbiety, które zaczęły się szczęśliwie, niemal bajkowo, zostały przerwane przez wojny i rewolucje. Tymczasem Czesi wraz z przegraną elektora Palatynatu stracili szansę na uniezależnienie od katolickich Habsburgów. Praga pozostawała drugorzędną stolicą cesarstwa, aż do upadku dynastii i powstania Czechosłowacji.
Źródła:
Alan Haynes, The Gunpowder Plot, The History Press 2010
Lisa Jardine, "A Point of View: The Winter Queen of Bohemia", BBC Magazine, 29.03.2013, (https://www.bbc.com/news/magazine-21532311, dostęp 23.03.2026)
Peter H. Wilson, Wojna trzydziestoletnia 1618-1649. Tragedia Europy, Oświęcim 2017