Miała wszystko: urodę, bogactwo i królewskie pochodzenie. Koronę straciła po roku
Jej krew łączyła ją z Marią Stuart, a nad kołyską czuwała sama Elżbieta I jako matka chrzestna. Ojciec rządził imperium kolonialnym, które rosło w zastraszającym tempie. A jednak Elżbieta koronę utrzymała zaledwie przez kilka miesięcy — tak krótko, że historia niemal wymazała jej imię. Jak to możliwe, że osoba z takimi koneksjami zniknęła z kart dziejów? I dlaczego właśnie jej życie przypadło na moment, w którym wszystko miało się rozstrzygnąć?
- Elżbieta Stuart: cel spisku prochowego
- Ślub Elżbiety i Fryderyka V w 1613 roku
- Elżbieta w Heidelbergu i widmo wojny
- Zimowa królowa w Pradze: nadzieje i spór
- Upadek „zimowej królowej” Elżbiety
Elżbieta Stuart: cel spisku prochowego
Elżbieta była córką szkockiego monarchy Jakuba i wnuczką legendarnej Marii Stuart — tej samej, którą najpierw odsunięto od władzy, a później zgładzono z rozkazu jej kuzynki, Elżbiety I. Jakub nie żywił do matki szczególnego przywiązania. Dlatego imię córki nadał na cześć angielskiej królowej, która została jej matką chrzestną i miała obiecać Jakubowi angielski tron po swojej śmierci.
Gdy w 1603 r. doszło do unii personalnej i połączono korony, siedmioletnia córka nowego króla z dnia na dzień stała się jedną z najbardziej pożądanych partii w Europie. Tymczasem wewnątrz kraju narastało napięcie. Od dłuższego czasu katolików spychano na margines, a część z nich spotykały nawet brutalne represje. Po śmierci Elżbiety angielscy katolicy liczyli, że nowy władca złagodzi kurs. Szybko wyszło na jaw, że będzie odwrotnie: Jakub pozostał w tej kwestii nieustępliwy. W Anglii i Szkocji jedyną religią państwową miał być protestantyzm. Dlatego już w 1603 roku dawni katoliccy aktywiści zaczęli rozważać zamach.
Króla należało usunąć. Wbrew temu, co może podpowiadać popularny obraz wydarzeń z 5 listopada 1605 roku, nie był to jednak spisek o charakterze republikańskim. Konspiratorzy planowali porwać Elżbietę z posiadłości Coombe Abbey, gdzie wówczas przebywała, a następnie osadzić ją na tronie w miejsce ojca. Miała zostać marionetkową królową, która przywróci katolikom należne prawa. (Haynes A., 2010: s. 10-11) Ostatecznie spisek został wykryty, a jego główni wykonawcy ponieśli karę śmierci. Katolickie nadzieje zduszono na długie lata. Paradoksalnie, kilkanaście lat później „katolicka” Elżbieta wraz z mężem miała stanąć po stronie Czechów i pomóc im przeciw antyprotestanckiej polityce katolickich Habsburgów.
Ślub Elżbiety i Fryderyka V w 1613 roku
Chętnych do zdobycia ręki najstarszej córki Jakuba nie brakowało — zwłaszcza gdy jej ojciec zasiadł na tronie Anglii. O bardzo młodą Elżbietę zabiegał nawet król Hiszpanii Filip III. Wśród licznych pretendentów najkorzystniej wypadł elektor Palatynatu Reńskiego, Fryderyk V. Królewna miała wyjątkowe szczęście: o wyborze małżonka zwykle nie decydowały uczucia ani osobiste sympatie, lecz zimna kalkulacja i polityczny zysk dla państwa. Z łatwością mogła zostać oddana mężczyźnie znacznie starszemu, niedopasowanemu charakterem — nie mówiąc już o urodzie. Tymczasem Fryderyk naprawdę przypadł jej do gustu, i to z wzajemnością. Byli rówieśnikami, a pod względem inteligencji i urody dotrzymywali sobie kroku. Owszem, elektor nie stał w hierarchii tak wysoko jak królowie czy następcy tronów, ale był tytularnym przywódcą Unii Protestanckiej i rzecznikiem protestanckich interesów w Niemczech. Dla Jakuba, który patrzył na politykę przez pryzmat religii, miało to kluczowe znaczenie. Co więcej, sama Elżbieta stanowczo obstawała przy tym kandydacie — i trudno się jej dziwić.
Ach, cóż to był za ślub! Ceremonia odbyła się tuż przed dniem św. Walentego 1613 roku, a związane z nią obchody rozciągnęły się aż na dwa miesiące. Oboje mieli po 16 lat i tworzyli olśniewającą parę, uwielbianą przez tłumy. Poeci układali na ich cześć weselne utwory, zachwycając się przepychem uroczystości i widowiskami, które jej towarzyszyły: inscenizowanymi bitwami na wodzie, turniejami oraz pokazami fajerwerków. Elżbieta wystąpiła w srebrnej sukni wyszywanej diamentami, a towarzyszyło jej szesnaście druhen w kreacjach z białego atłasu. Jej fryzura była gęsto przetykana klejnotami i złotymi cekinami, a całość dopełniała korona. (Jardine L., 2013, Wilson P.H., 2017: s. 6-7)
Elżbieta w Heidelbergu i widmo wojny
Po dotarciu do Heidelbergu młodzi małżonkowie wciąż byli witani z entuzjazmem. Związek elektora z angielską królewną postrzegano jako wyraźne wzmocnienie znaczenia Palatynatu na europejskiej scenie (Wilson P.H.: s. 6). Mąż kazał wznieść dla niej Pałac Angielski i założył renesansowy ogród. Znacznie chłodniej układały się relacje z teściową, którą syn stopniowo odsunął na dalszy plan. Mimo tych napięć ich codzienność i tak była lepsza, niż mogło o tym marzyć wiele par królewskich. Elżbieta przychodziła na świat z kolejnymi dziećmi, dając perspektywę następców nie tylko dla Palatynatu.
W tym samym czasie Europa coraz mocniej pogrążała się w sporach na tle wyznaniowym. Najostrzej było w Czechach, gdzie wolnościowe ambicje stanów ścierały się z konsekwentnie prowadzoną kontrreformacją Habsburgów. To, co w 1618 roku zaczęło się jako spór czesko-palatynacki, wkrótce miało przerodzić się w pierwszy akt wojny trzydziestoletniej – najkrwawszego konfliktu XVII wieku.
Zimowa królowa w Pradze: nadzieje i spór
Po odejściu ostatniego Jagiellona z czesko‑węgierskiej gałęzi władza przeszła w ręce Habsburgów. Rudolf II wprawdzie zadeklarował protestantom swobodę wyznania (1609), lecz jego następca nie zamierzał już tych obietnic dotrzymywać. Z czasem nie tylko przykręcano śrubę wspólnotom protestanckim, ale też uszczuplano przywileje stanów. To właśnie narastająca frustracja doprowadziła do głośnej „defenestracji praskiej”, gdy wysłanników nowego króla wyrzucono przez okno. (Wilson P.H.: s. 22-23) Kiedy w 1619 roku zmarł Maciej Habsburg, stany odmówiły uznania jego następcy, Ferdynanda II Habsburga. W zamian obrały królem elektora Palatynatu. Sam Ferdynand nie był do końca przekonany, czy chce sięgać po czeską koronę, ale Elżbieta nie miała wątpliwości: pragnęła zostać królową. W końcu była córką króla. To przechyliło szalę.
Królewska para wkroczyła do Czech w atmosferze euforii. Na nowo urządzano uroczystości, by uczcić przybyszów. Wręczano podarki, huknęły salwy, rozdzwoniły się dzwony, a na trasie stanęły łuki triumfalne. Urodziwa królowa, będąca w czwartej ciąży, budziła nadzieję, że na czeskim tronie zakorzeni się protestancka dynastia. Koronacja odbyła się 7 listopada 1619 roku.
Na pierwszy rzut oka czescy protestanci i palatynacka para wydawali się idealnie do siebie pasować. Rzeczywistość szybko jednak zweryfikowała te oczekiwania — z obu stron. Ferdynand i Elżbieta najwyraźniej zbyt mocno przywykli do wystawnych celebracji. Gdy sytuacja wymagała planowania obrony, na dworze trwały zabawy, a francuska moda, którą królowa się zachwycała, drażniła mieszkańców Pragi. Jakby tego było mało, Elżbieta liczyła na wsparcie ojca, lecz Jakub nie zdecydował się wysłać wojsk do Czech. W takich okolicznościach początkowy entuzjazm nowych poddanych zaczął gasnąć. Nastrojów nie poprawiały też podwójne standardy: królowa bawiła się i ubierała (w oczach Czechów) zbyt śmiało, a jednocześnie próbowała narzucać surową kalwińską estetykę w miejscach, do których Prażanie byli przywiązani.
Upadek „zimowej królowej” Elżbiety
Rządy Fryderyka i Elżbiety nie zakończyły się jednak dlatego, że odwrócili się od nich poddani. Ferdynand Habsburg zaczął zaciągać wojsko i pomaszerował na Pragę, by odzyskać koronę. Szybko wyszło na jaw, że Fryderyk dysponuje zbyt małymi siłami i nie ma na kogo liczyć wśród sojuszników. 8 listopada 1620 roku, niemal równo rok po koronacji, jego stronnicy ponieśli klęskę. Małżonkowie musieli ratować się ucieczką — każdy osobno. Fryderyk schronił się we Wrocławiu. Elżbieta, ponownie w zaawansowanej ciąży, musiała w pośpiechu znaleźć bezpieczne miejsce, w którym mogłaby urodzić. Pomoc zaoferował jej elektor brandenburski — szwagier Fryderyka.
W końcu para na wygnaniu osiadła na dworze w niderlandzkiej Hadze. To właśnie tam powstało centrum czeskiej opozycji. Elżbieta wciąż żyła nadzieją na odzyskanie tronu — utrzymywała korespondencję z przywódcą opozycji i nie zamierzała porzucać królewskiego tytułu. Tymczasem wojna trzydziestoletnia dobiegła końca dopiero po latach krwawych starć, pozostawiając Europę wstrząśniętą i na nowo układając stosunki na całym kontynencie. Z czasem Elżbieta musiała przyjąć do wiadomości, że powrót na czeski tron nie nastąpi. Jej mąż zmarł w 1632 roku, a syn urodzony w czasie ucieczki — Karol Ludwik, nowy elektor — przeszedł na katolicyzm. Nie był to też łatwy czas dla monarchii angielskiej. Gdy na kontynencie gasły ostatnie płomienie wojny, na Wyspach wybuchła wojna domowa. Brat Elżbiety, Karol I, został stracony; jego żona i dzieci uciekły do Francji, a władzę przejęli republikanie. Dopiero pod koniec życia, po restauracji monarchii w Anglii, gdy rządził już jej bratanek, mogła wrócić. Zamieszkała w miejscu swojego dzieciństwa — na zamku Combe Abbey, kupionym dla niej przez ukochanego, lorda Williama Cravena. Zmarła 13 lutego 1662 roku.
***
Małżeństwo Elżbiety i jej droga do władzy, które zaczęły się szczęśliwie i niemal jak z baśni, zostały brutalnie przerwane przez wojny i rewolucje. Czesi natomiast, wraz z klęską elektora Palatynatu, stracili realną szansę na uniezależnienie się od katolickich Habsburgów. Praga pozostała drugorzędną stolicą cesarstwa aż do upadku dynastii i narodzin Czechosłowacji.
Źródła:
Alan Haynes, The Gunpowder Plot, The History Press 2010
Lisa Jardine, "A Point of View: The Winter Queen of Bohemia", BBC Magazine, 29.03.2013, (https://www.bbc.com/news/magazine-21532311, dostęp 23.03.2026)
Peter H. Wilson, Wojna trzydziestoletnia 1618-1649. Tragedia Europy, Oświęcim 2017