Nie widziała, nie słyszała, nie mówiła. Zakochała się bez pamięci
Helen Keller, która przezwyciężyła swoją niepełnosprawność i zdobyła serca milionów ludzi na świecie, cieszy się do dziś ogromną sławą. Mało kto wie jednak, że bliscy przeszkodzili jej w poślubieniu mężczyzny, którego kochała. Oto historia nieszczęśliwej miłości najsłynniejszej adwokatki osób niepełnosprawnych.
- Anne Sullivan i Helen Keller
- Kim była Anne Sullivan?
- Przyjaźń i apetyt na wiedzę
- Przywiązanie i konwenanse
- Romantyczna miłość i złamane serce
Anne Sullivan i Helen Keller
Hellen Keller urodziła się w 1880 roku w Alabamie. Jej rodzice byli zubożałymi, ale żyjącymi na poziomie, właścicielami ziemskimi. Ojciec i dziadek walczyli w wojnie secesyjnej po stronie Konfederatów i po jej zakończeniu musieli się zmierzyć ze wszystkimi konsekwencjami przegranej. ( Lawlor L., 2001: s. 13-14)
Dziewczynka nie miała dwóch lat kiedy zapadła na ciężką chorobę (lekarze podejrzewali zapalenie mózgu). Wyzdrowiała, ale straciła wzrok i słuch. Od tamtej pory, do siódmego roku życia miała bardzo ograniczony kontakt ze światem. Stosowała gesty, które pozwalały jej zakomunikować podstawowe potrzeby, ale nic poza tym.
Kiedy miała sześć lat jej matka przeczytała „Notatki z podróży do Ameryki” Charlesa Dickensa (wydane po raz pierwszy w 1842 roku). Zapisana tam historia Laury Bridgman od razu przyciągnęła uwagę pani Keller. Podobnie jak jej córka – Bridgman straciła wzrok i słuch we wczesnym dzieciństwie. Kiedy miała siedem lat została nauczona alfabetu Lorma, co pozwoliło jej na komunikację ze światem. (Dickens Ch., 1890: s. 45) Zachęceni tym opisem państwo Keller zaczęli szukać kogoś, kto mógłby zapewnić podobną edukację ich córce. Polecono na to stanowisko młodą absolwentkę Instytutu Perkinsa dla niewidomych – Anne Sullivan.
Kim była Anne Sullivan?
Przyszła na świat w 1866 roku w rodzinie ubogich irlandzkich imigrantów. Nieszczęścia zdawały się kumulować w jej życiu od wczesnego dzieciństwa. Choroba zaczęła stopniowo pogarszać jej widzenie. Poza tym była bita przez ojca alkoholika, a kiedy miała osiem lat straciła matkę. Po śmierci żony pan Sullivan nie potrafił zapewnić swoim dzieciom opieki, więc oddał Anne i jej brata do ośrodka w Tewksbury w stanie Massachussets.
Instytucja ta miała straszną reputację. Higiena właściwie nie istniała, nie zapewniano osobnej opieki nad dziećmi, wyżywienie było marne. W zatłoczonych pomieszczeniach, gdzie osoby niepełnosprawne wegetowały obok chorych psychicznie, przemoc i molestowanie były na porządku dziennym. Anne przeżyła kolejną tragedię, kiedy jej młodszy brat zmarł na gruźlicę po kilku miesiącach w ośrodku. Jednocześnie, pomimo przeprowadzonych operacji, pogarszał się jej wzrok. (Kleege G., 2009)
Los dziewczyny odmienił się kiedy do ośrodka przybyli dziennikarz – Franklin Benjamin Sanborn oraz założyciel Instytutu Perkinsa dla niewidomych - Samuel Gridley Howe, żeby przeprowadzić śledztwo w sprawie zgłaszanych nadużyć. Anne zrobiła wszystko zwrócić na siebie uwagę. Dzięki temu dostała drugą szansę: przeniesiono ją do innego ośrodka i zapewniono naukę w szkole Howe’a. Przeszła też wreszcie serię udanych operacji oczu.
Przyjaźń i apetyt na wiedzę
Anne Sullivan zaczęła od pierwszego dnia uczyć Helen słów przez wystukiwanie ich na dłoni. Przez długi czas dziewczynka denerwowała się lub bezmyślnie powtarzała coś czego nie rozumiała. Po miesiącu próbowała identyfikować przedmioty z kodem wystukiwanym na dłoni, ale nie szło jej najlepiej. Wszystko zmieniło się pewnego dnia, kiedy Anne zaprowadziła dziewczynkę do pompy i podstawiła jej ręce z kubkiem pod strumień wody. Następnie przeliterowała „woda” na jej dłoni. Dzięki zmysłowemu doświadczeniu Helen zrozumiała, że lejąca się woda z pompy i kod wystukiwany na jej dłoni są ze sobą powiązane. (Lawlor L.: s. 37)
Kiedy raz zaczęła nigdy się nie zatrzymała. Skończyła kolejne szkoły dla niewidomych i głuchoniemych. Opanowała techniki pozwalające jej na komunikację z osobami nie znającymi jej kodu i zaczęła naukę w koledżu Radcliffe’a przy uniwersytecie Harvarda. Zakończyła ją z wyróżnieniem jako pierwsza osoba głucha i niewidoma. Na wszystkich etapach wiernie towarzyszyła jej Anne Sullivan. Z relacji uczennica-nauczycielka rozwinęła się prawdziwa przyjaźń.
Osiągnięcia obu kobiet sprawiły, że stały się sławne. Oprócz pisarstwa i działań na rzecz osób niepełnosprawnych Keller zaangażowała się w działalność polityczno-społeczną. W tamtych czasach zwykle oznaczało to (zależnie od poglądów) działanie w grupach religijnych albo w lewicowych. W 1909 roku wrażliwa na krzywdę społeczną Helen Keller dołączyła do Socjalistycznej Partii Ameryki, a w 1912 do Robotników Przemysłowych Świata. Jeżeli chodzi o duchowość – fascynowała się szwedzkim mistykiem – Emmanuelem Swedenborgiem.
Przywiązanie i konwenanse
Wierność Anne Sullivan i zależność Helen od pomocy drugiej osoby miały jednak drugie dno. Sullivan wniosła do relacji własne, o wiele gorsze doświadczenia z dzieciństwa. Emocje i satysfakcja związane z odnoszonymi sukcesami oraz poszerzaną wiedzą mogły być jej ucieczką od traumatycznych wspomnień. Pokazała światu, że ona i jej uczennica są kimś ważnym. Miała jednak problemy z przywiązaniem się do kogokolwiek innego. Człowiek, za którego wyszła za mąż zamieszkał z nimi. W 1914 doszło do separacji i Anne nie interesowała się nim specjalnie przez resztę życia. Helen stała się nie tylko jej przyjaciółką, ale największym osiągnięciem, podziwianym przez cały świat. To była jedyna relacja, która się liczyła.
Do tego dochodziło powszechne przekonanie o tym, że osoby niepełnosprawne nie powinny prowadzić życia seksualnego, a tym bardziej mieć dzieci. Nie chodziło tylko o eugenikę (sama Helen była jej umiarkowaną zwolenniczką), ale o trudności jakie to stwarzało. Dzielna niewidoma i niesłysząca kobieta, która okazała się intelektualnym fenomenem, powinna poświęcić się sprawie.
Na zdjęciach, zwłaszcza robionych za życia Sullivan, widać obie panie siedzące obok siebie niczym westalki. Piękne, adorowane i godne podziwu, ale aseksualne, skoncentrowane poważnie na swojej relacji. Samą Keller pokazywano zwykle z książką, niczym uczoną zakonnicę. Tu nie było miejsca dla kochającego mężczyzny.
Romantyczna miłość i złamane serce
A jednak mężczyzna się pojawił. Helen miała już 36 lat kiedy Anne Sullivan zachorowała na gruźlicę i nie mogła się nią zajmować. Do pracy jako sekretarz zgłosił się młody dziennikarz, socjalista, który znał komunikację za pomocą wystukiwania słów na dłoni. Był też współpracownikiem męża Sullivan, który nadal mieszkał z kobietami i wydawał książki Keller.
Helen, oprócz tego, że była niezwykłą, mądrą i zaangażowaną społecznie osobą, była też bardzo piękną kobietą. Do tego dochodziły wspólne idee. Nic dziwnego, że Fagan spojrzał na Helen jak na kobietę. Dzięki zdolności porozumiewania się jej kodem, mógł wyrazić swoje uczucia z dala od ciekawskich oczu i uszu. Musieli też bardzo szybko zaplanować tajny ślub. Wszystko pod nieobecność Sullivan.
Ta sytuacja nie trwała jednak długo. Informacje o romansie dotarły do prasy, co przeraziło matkę Helen. Nadopiekuńcza i konserwatywna pani Keller stanowczo sprzeciwiła się planom małżeństwa z socjalistą-radykałem. Tym razem przyjaciółka i nauczycielka stanęła po stronie rodziny. Małżeństwo nigdy nie doszło do skutku. Keller podporządkowała się decyzji bliskich, ale – jak sama napisała – jej „marzenie o miłości legło w gruzach”. Przez jakiś czas korespondowała jeszcze z Peterem Faganem, planowali nawet romantyczne porwanie. Rodzina Helen zadbała jednak o to, żeby nie miał do niej dostępu. W końcu kontakt się urwał. (Lawlor L.: s. 126)
Helen Keller była dorosłą i pełnosprawną umysłowo osobą, która powinna móc decydować o sobie. W innych okolicznościach wszyscy zachwycali się jej bystrym umysłem, wszechstronną wiedzą i siłą charakteru. Jedynym powodem, dla którego możliwe było ograniczenie swobody w kwestii małżeństwa, była jej zależność fizyczna.
***
Anne Sullivan zmarła w 1936 roku. Helen żyła jeszcze do 1968. Przez większość tego czasu była adorowana, robiono o niej filmy i sztuki teatralne, pisano książki i zapraszano na wykłady. Tylko w okresie nasilenia zimnej wojny znalazła się na liście CIA jako socjalistka. Mimo w większości udanego i pełnego pasji życia nie dane jej było jednak, poza krótkim epizodem w 1916 roku, zaznać romantycznej ani małżeńskiej miłości.
Źródła:
1. Charles Dickens, American notes for general circulation, and Hunted down, Boston 1890
2. Georgina Kleege, “Kim Nielsen. Beyond the Miracle Worker: The Remarkable Story of Anne Sullivan Macy and Her Extraordinary Friendship with Helen Keller. Boston: Beacon Press, 2009.”, Disability Studies Quarterly 29(3), (https://doi.org/10.18061/dsq.v29i3.944, dostęp 19.01.2026)
3. Laurie Lawlor, Helen Keller: rebelious spirit, New York 2001