To przez Niemców do dziś przestawiamy zegarki? Historia zmiany czasu może zaskoczyć
Dwa razy w roku cała Europa przestawia wskazówki. Rytuał budzi tyle samo emocji, co pytań – po co to robimy i skąd wziął się ten pomysł? Korzenie zmiany czasu sięgają czasów, gdy o oszczędzaniu energii decydowały nie rachunki za prąd, lecz potrzeby armii.
- Zanim zaczęto przestawiać zegary
- Franklin, Willett i … badacz robaków
- Niemcy i Austro-Węgry sięgają po czas letni
- Polska i jej skomplikowana historia z czasem
- Kto dziś przestawia zegarki?
- Bilans zysków i strat
- Kiedy koniec zmiany czasu?
Zanim zaczęto przestawiać zegary
Starożytni nie dzielili doby na równe godziny. Długość dnia i nocy zmieniała się w ciągu roku, a wraz z nią – długość poszczególnych godzin. Rzymianie posługiwali się zegarami wodnymi, których skale różniły się w zależności od miesiąca. Godzina trzecia od wschodu słońca biegła zupełnie inaczej w grudniu niż w czerwcu – zimą zaledwie 44 minuty, latem nawet 75.
Wraz z rozwojem miast, handlu i transportu równomierny podział doby stał się koniecznością. Kolej i telegraf wymusiły standaryzację czasu, bez której podróżowanie i komunikacja byłyby koszmarem. To właśnie wtedy pojawiła się przestrzeń na pomysł, aby latem przesuwać wskazówki – nie po to, żeby zmienić rytm dnia, ale by lepiej wykorzystać światło słoneczne. Wcześniej nikt nie potrzebował precyzyjnych rozkładów, więc problem nie istniał.
Franklin, Willett i … badacz robaków
Benjamin Franklin bywa nazywany ojcem zmiany czasu, choć prawda jest nieco inna. W 1784 roku, będąc amerykańskim dyplomatą w Paryżu, opublikował żartobliwy list, w którym sugerował, aby mieszkańcy stolicy Francji wstawali wcześniej i oszczędzali na świecach. Proponował nawet bicie w dzwony i wystrzały z armat o wschodzie słońca. Nie proponował jednak przestawiania zegarów.
Pierwszy poważny projekt powstał ponad sto lat później. W 1895 roku nowozelandzki entomolog George Hudson, który po godzinach pracy zbierał owady, zaproponował przesuwanie zegarów o dwie godziny wiosną. Nieco później, w 1907 roku, podobny pomysł niezależnie rozpropagował brytyjski budowniczy William Willett. Jego propozycja trafiła do parlamentu, ale nie doczekała się realizacji aż do wybuchu I wojny światowej. Willett nie dożył wprowadzenia swojego pomysłu w życie – zmarł w 1915 roku.
Niemcy i Austro-Węgry sięgają po czas letni
Pierwszym krajem, który wprowadził zmianę czasu na skalę ogólnokrajową, były Niemcy. 30 kwietnia 1916 roku, w środku I wojny światowej, wraz z Austro-Węgrami przesunęły wskazówki o godzinę do przodu. Chodziło o oszczędność węgla, kluczowego surowca dla przemysłu zbrojeniowego i oświetlenia miast. W praktyce oznaczało to, że ludzie wstawali wcześniej, a po zachodzie słońca zużywano mniej paliwa.
Wkrótce dołączyły Wielka Brytania, Francja, Belgia i inne państwa europejskie. Choć zmiana przynosiła wymierne korzyści, wielu obywateli przyjmowało ją niechętnie – nagła zmiana rytmu dnia wywoływała dezorientację. Po zakończeniu wojny większość krajów zrezygnowała z czasu letniego, uznając go za środek nadzwyczajny. Wyjątkiem były m.in. Kanada, Wielka Brytania, Francja i Stany Zjednoczone.
Polska i jej skomplikowana historia z czasem
W dwudziestoleciu międzywojennym Polska nie należała do entuzjastów zmiany czasu. Stosowano ją sporadycznie, a w czasie II wojny światowej czas letni wprowadzono decyzją okupanta niemieckiego. Po wojnie zmiany były wycofywane i przywracane w zależności od decyzji władz centralnych. Był nawet okres, gdy przez kilka lat w ogóle z nich zrezygnowano.
Dopiero w 1977 roku, w okresie kryzysów energetycznych, zmiana czasu w Polsce została wprowadzona na stałe. Od tego czasu co roku wiosną przesuwamy wskazówki do przodu, a jesienią – do tyłu. Choć wielu z nas narzeka na tę praktykę, przyzwyczailiśmy się do niej, podobnie jak mieszkańcy kilkudziesięciu innych krajów.
Kto dziś przestawia zegarki?
Zmiana czasu nie jest już tak powszechna, jak mogłoby się wydawać. Według danych z 2023 roku stosuje ją około 34 procent państw świata, głównie w Europie i Ameryce Północnej. W Stanach Zjednoczonych czas letni obowiązuje wszędzie poza Hawajami i Arizoną, a w Kanadzie – w sześciu prowincjach i jednym terytorium.
W Australii zmiana czasu dotyczy czterech stanów i jednego terytorium. W Europie czas letni stosują wszystkie kraje Unii Europejskiej, choć dyskusje o jego zniesieniu trwają od lat. Warto pamiętać, że efekt zmiany czasu jest tym większy, im dalej od równika – w pobliżu równika różnice w długości dnia są zbyt małe, aby miało to sens. Im bliżej równika, tym mniejsza korzyść z przesuwania wskazówek.
Bilans zysków i strat
Zwolennicy zmiany czasu przekonują, że daje nam ona więcej światła po pracy, co sprzyja aktywności na świeżym powietrzu i poprawia komfort życia. Dla wielu osób oczywistą przyjemnością jest móc wyjść na spacer czy pobiegać po powrocie z pracy.
Przeciwnicy podnoszą jednak kwestie zdrowotne – zmiana rytmu dobowego negatywnie wpływa na organizm, a oszczędności energetyczne są dziś marginalne. Współczesne budynki zużywają więcej prądu na klimatyzację niż oświetlenie, a bilans zysków i strat nie jest już tak jednoznaczny jak sto lat temu. Dochodzą do tego koszty logistyczne i problemy z rozkładami jazdy.
Kiedy koniec zmiany czasu?
Unia Europejska od lat pracuje nad zniesieniem obowiązkowej zmiany czasu. W 2019 roku Parlament Europejski poparł projekt likwidacji, a państwa członkowskie miały zdecydować, czy chcą pozostać przy czasie letnim, czy zimowym. Prace zostały jednak przerwane przez pandemię i kryzys energetyczny, które zepchnęły temat na dalszy plan.
Obecnie przepisy w Polsce określają zmiany czasu do 2026 roku. Jeśli do tego czasu Unia nie wypracuje wspólnego stanowiska, rząd będzie musiał przyjąć nowe rozporządzenie na kolejne lata. Sondaże wskazują, że większość Polaków opowiada się za całorocznym czasem letnim – choć oznaczałoby to późniejsze wschody słońca zimą, zyskalibyśmy dłuższe, jasne popołudnia.
Źródła:
- https://dzieje.pl/rozmaitosci-historyczne/ekspert-koncepcja-zmiany-czasu-liczy-okolo-300-lat
- https://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/kraj/artykuly/11321616,koniec-ze-zmiana-czasu-w-polsce-nowy-unijny-dokument-stawia-sprawe-jasno.html
- https://www.nationalgeographic.com/science/article/060309-daylight-saving-savings-time-nation-science-sunday
- https://www.polskieradio.pl/399/7979/Artykul/3598775,85-lat-temu-zmarla-malarka-Olga-Boznanska