Odbudowali zamek z ruin za ponad 20 mln zł. Do dziś trwa spór, czy to jeszcze zabytek
Na wapiennej skale Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej stoi budowla, wokół której od lat toczy się spór równie zażarty jak dawne bitwy o jej mury. Dla jednych to perła Szlaku Orlich Gniazd, dla innych – kosztowna atrapa udająca średniowieczny zamek. Przez ponad sześćset lat zamek w Bobolicach przechodził z rąk do rąk, przeżył oblężenia i doszczętnie popadł w ruinę, by na początku XXI wieku dosłownie powstać z gruzu.
- Twierdza na wapiennej skale
- Rycerz-rozbójnik
- Od warowni do renesansowej rezydencji
- Wieki powolnego zapomnienia
- Bracia Laseccy i dekada odbudowy
- Historyczny zamek czy architektoniczna fantazja?
- Duch Białej Damy i skarb strzeżony przez czarownicę
- Bibliografia
Twierdza na wapiennej skale
Dokładnej daty powstania zamku nikt nie zna, bo żaden dokument jej nie zapisał. Historycy, zestawiając wydarzenia z panowania Kazimierza Wielkiego, przyjmują, że budowa przypadła na lata 1350–1352. Warownię wzniesiono na skalistym wzgórzu sięgającym 360 metrów n.p.m., wykorzystując naturalne wapienne ostańce jako fragment murów. Lokalizacja nie była przypadkowa – stąd doskonale kontrolowano szlaki prowadzące ku Śląskowi.
Bobolice weszły w skład systemu warowni granicznych znanego jako Orle Gniazda, mających bronić Królestwa Polskiego przed najazdami z zachodu. Po bezpotomnej śmierci Kazimierza w 1370 roku losy zamku potoczyły się inaczej, niż planował król – jego następca, Ludwik Węgierski, przekazał warownię na prawie lennym księciu opolskiemu Władysławowi, zwanemu Opolczykiem.
Rycerz-rozbójnik
Władysław Opolczyk niedługo cieszył się posiadaniem Bobolic. Już w 1379 roku przekazał je przybyszowi z Węgier, Andrzejowi Schony de Barlabas. Nowy właściciel szybko zyskał ponurą sławę – jako raubritter, czyli zbrojny watażka, łupił przejeżdżających kupców i nękał okoliczne szlaki handlowe. Z czasem zaczął się tytułować „Andrzejem z Bobolic”, od posiadanych włości.
Sytuacja zmieniła się po śmierci króla Ludwika w 1382 roku, gdy szlachta zażądała, aby przyszła królowa Jadwiga odzyskała dla korony zamki oddane niegdyś Opolczykowi. Obietnicę spełnił jej mąż, Władysław Jagiełło, zdobywając Opole około 1396 roku po długim oblężeniu.
Od warowni do renesansowej rezydencji
Po śmierci Andrzeja w 1413 roku zamek zmieniał właścicieli w zawrotnym tempie – w wyniku małżeństw i sporów spadkowych należał kolejno do Szafrańców, Tresków i Rzeszowskich, aż w 1486 roku trafił w ręce Mikołaja Krezy herbu Ostoja. To Krezowie około 1560 roku przebudowali warownię, nadając jej charakter rezydencji, w której obronny rygor ustępował miejsca wygodzie.
Burzliwym epizodem stał się grudzień 1587 roku, gdy pretendent do polskiego tronu arcyksiążę Maksymilian III Habsburg, najechał na zamek podczas wojny o koronę. Wbrew opowieściom o zniszczeniach właściciele poddali twierdzę bez walki, a w styczniu 1588 roku odbiły ją wojska hetmana Jana Zamoyskiego. Ostateczny kształt nadała rezydencji szwajcarska rodzina Fogelwederów, władająca majątkiem od końca XVI wieku.
Wieki powolnego zapomnienia
Popularna opowieść głosi, że Bobolice legły w gruzach za sprawą szwedzkich wojsk podczas potopu w 1657 roku. Historycy podchodzą do niej z rezerwą, bo żadne źródło pisane jej nie potwierdza. Pewne jest tylko, że gdy w 1683 roku Jan III Sobieski ciągnął ze swą armią pod Wiedeń, wolał rozbić obozowy namiot niż nocować w zamku – budowla nie nadawała się już wtedy do zamieszkania.
Przez kolejne dwa stulecia Bobolice zmieniały właścicieli, trafiając między innymi do Chodakowskich, Męcińskich, a w XIX wieku do Jarzyńskich i Gadomskich. W 1867 roku Antonina Gadomska oddała ruiny w wieczystą dzierżawę okolicznym chłopom, małżeństwu Baryłów, których potomkowie pozostawali związani z zamkiem do końca XX wieku, gdy sąd potwierdził ich prawa własności w głośnym procesie.
Bracia Laseccy i dekada odbudowy
Pod koniec lat 90. XX wieku bracia Jarosław i Dariusz Laseccy odkupili od rodziny Baryłów popadające w ruinę mury. Badania szybko wykazały, że jedynym sposobem na ratunek zabytku będzie pełna rekonstrukcja. Do projektu zaproszono naukowców – między innymi profesora Janusza Bogdanowskiego i doktora Sławomira Dryję – a same badania archeologiczne, w trakcie których odnaleziono ceramikę i monety, trwały trzy lata.
Budowniczowie sięgnęli po metody znane sprzed wieków – zaprawę robiono z rzecznego piasku i wapna, które musiało dojrzewać w ziemnych dołach przez trzy dekady, zanim nadawało się do użycia. Całe przedsięwzięcie pochłonęło, według nieoficjalnych szacunków, ponad dwadzieścia milionów złotych. Proces zajął około dekady, a zamek otwarto dla zwiedzających 3 września 2011 roku.
Historyczny zamek czy architektoniczna fantazja?
Odbudowa od początku dzieliła środowisko naukowe. Doktor Tomasz Ratajczak z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza zarzucał inwestorom, że rekonstrukcję oparto w dużej mierze na domysłach, bo najstarsze wizerunki zamku przedstawiają już tylko osiemnastowieczną ruinę. Krytykował też mieszanie stylistyki średniowiecznej z nowożytną. Lasecki uznał te zarzuty za naruszenie dóbr osobistych i pozwał krytyka, lecz przegrał w obu instancjach sądowych.
Spór o Bobolice wpisuje się w szerszą debatę o sensie rekonstrukcji zabytków. Zwolennicy przypominają, że według podobnej logiki odbudowany po wojennych zniszczeniach Zamek Królewski w Warszawie też należałoby nazwać atrapą. Przeciwnicy powołują się na doktrynę konserwatorską, według której zabytek powinien pozostać „trwałą ruiną”, a każda ingerencja w mury fałszuje historię.
Duch Białej Damy i skarb strzeżony przez czarownicę
Zamkowi nie brakuje mrocznych opowieści krążących wśród okolicznych mieszkańców od pokoleń. Najpopularniejsza legenda mówi o dwóch braciach, Bobolu i Mirze, właścicielach sąsiednich zamków połączonych podziemnym tunelem. Gdy Bobol przywiózł z wyprawy piękną żonę, w której zakochał się jego brat, a kochankowie zaczęli spotykać się potajemnie w korytarzu, zazdrosny mąż zasztyletował brata, a kobietę zamurował żywcem. Od tamtej pory jej duch, Biała Dama, ma podobno nawiedzać mury Bobolic.
Druga legenda opowiada o skarbie ukrytym w tym samym przejściu, którego strzeże stara czarownica o czerwonych ślepiach oraz jej wierny, czarny pies-bernardyn. Dostęp do kosztowności otwiera się podobno tylko wtedy, gdy czarownica odlatuje na miotle na sabat, a najedzony pieczoną baraniną pies zapada w głęboki sen. Jak dotąd nikomu nie udało się upiec baraniny w odpowiednim momencie, więc skarb wciąż czeka na odkrywcę…
Bibliografia
- Lasecki J., Zamek Bobolice. Rys historyczny, Bytom 2024.
- https://dzieje.pl/kultura-i-sztuka/uhonorowana-rekonstrukcja-sredniowiecznego-zamku-w-bobolicach
- https://historia.dorzeczy.pl/191005/bobolice-zamek-podrobka.html
- https://yadda.icm.edu.pl/baztech/element/bwmeta1.element.baztech-6af0398b-01da-4fda-b956-23f2013e943a