Włożyli ponad 20 milionów złotych w podniesienie tego zamku z gruzów! Potem sprawa wylądowała w sądzie

Na wapiennym ostańcu Wyżyny Krakowsko‑Częstochowskiej wznosi się miejsce, które od lat rozpala emocje niemal tak samo, jak kiedyś walki o jego mury. Jedni widzą tu jedną z najcenniejszych pereł Szlaku Orlich Gniazd, inni mówią wprost: to droga rekonstrukcja, która tylko udaje średniowiecze. A prawda? Jest bardziej złożona, niż mogłoby się wydawać. Przez ponad sześć stuleci zamek w Bobolicach zmieniał właścicieli, przetrwał oblężenia, potem rozsypał się w ruinę… aż w XXI wieku wydarzyło się coś, co do dziś dzieli ludzi na dwa obozy – zamek dosłownie podniesiono z gruzów.
- Początki zamku w Bobolicach: tajemnica daty
- Raubritter z Bobolic i oblężenie Jagiełły
- Zamek w rękach rodów i Habsburga
- Losy zamku w Bobolicach po potopie
- Rekonstrukcja zamku: dekada prac
- Spór o odbudowę zamku w Bobolicach
- Legendy zamku Bobolice: Biała Dama i skarb
Początki zamku w Bobolicach: tajemnica daty
Nie da się wskazać jednej, pewnej daty wzniesienia zamku – żaden zachowany dokument jej nie odnotował. Badacze, łącząc fakty z czasów panowania Kazimierza Wielkiego, najczęściej przyjmują, że prace budowlane prowadzono w latach 1350–1352. Twierdzę postawiono na skalistym wzgórzu wznoszącym się na około 360 metrów n.p.m., a przy budowie sprytnie wykorzystano naturalne wapienne ostańce, które stały się częścią obwarowań. Takie miejsce wybrano z premedytacją – z tej wysokości można było skutecznie nadzorować trakty prowadzące w stronę Śląska.
Bobolice stały się elementem pasa granicznych warowni znanych jako Orle Gniazda, których zadaniem była ochrona Królestwa Polskiego przed zagrożeniami nadchodzącymi z zachodu. Po bezdzietnej śmierci Kazimierza w 1370 roku historia zamku skręciła w innym kierunku, niż zakładał monarcha – jego następca, Ludwik Węgierski, oddał twierdzę w lenno księciu opolskiemu Władysławowi, nazywanemu Opolczykiem.
Raubritter z Bobolic i oblężenie Jagiełły
Władysław Opolczyk nie nacieszył się długo Bobolicami. Już w 1379 roku oddał je w ręce przybysza z Węgier – Andrzeja Schony de Barlabas. Nowy pan zamku błyskawicznie dorobił się złej reputacji: jako raubritter, czyli zbrojny rozbójnik, napadał na podróżnych kupców i terroryzował okoliczne trakty handlowe. Z czasem zaczął nawet przedstawiać się jako „Andrzej z Bobolic”, podkreślając związek z przejętymi dobrami.
Przełom przyniosła śmierć króla Ludwika w 1382 roku. Wtedy szlachta upomniała się, by przyszła królowa Jadwiga odzyskała dla korony zamki, które wcześniej trafiły do Opolczyka. Do tej obietnicy wrócił jej mąż, Władysław Jagiełło – po długim oblężeniu około 1396 roku zdobył Opole, domykając sprawę spornych warowni.

Zamek w rękach rodów i Habsburga
Po śmierci Andrzeja w 1413 roku zamek niemal nieustannie przechodził z rąk do rąk – na skutek małżeństw, podziałów majątku i sporów o dziedziczenie trafiał kolejno do Szafrańców, Tresków oraz Rzeszowskich, by w 1486 roku ostatecznie znaleźć się w posiadaniu Mikołaja Krezy herbu Ostoja. To właśnie Krezowie około 1560 roku przeprowadzili dużą przebudowę warowni, zmieniając ją w wygodniejszą siedzibę: surowa obronność zaczęła ustępować funkcjom rezydencjonalnym i codziennemu komfortowi.
Jednym z najbardziej niespokojnych momentów był grudzień 1587 roku, kiedy w czasie wojny o koronę pretendent do polskiego tronu, arcyksiążę Maksymilian III Habsburg, uderzył na zamek. Wbrew popularnym relacjom o rzekomych zniszczeniach, gospodarze oddali twierdzę bez walki, a już w styczniu 1588 roku odzyskały ją oddziały hetmana Jana Zamoyskiego. Ostateczny wygląd rezydencji ukształtowała później szwajcarska rodzina Fogelwederów, która władała tym majątkiem od schyłku XVI stulecia.
Losy zamku w Bobolicach po potopie
Krąży popularna wersja wydarzeń, według której Bobolice zamieniły się w ruinę po wkroczeniu wojsk szwedzkich w czasie potopu, w 1657 roku. Badacze podchodzą do tej historii ostrożnie, bo nie ma żadnego zachowanego przekazu pisanego, który by ją jednoznacznie potwierdzał. Wiadomo natomiast, że gdy w 1683 roku Jan III Sobieski ruszał z wojskiem pod Wiedeń, wolał zatrzymać się w polowym obozie niż spędzić noc w zamku – już wtedy budowla była w takim stanie, że nie nadawała się do zamieszkania.
Przez następne dwa stulecia Bobolice wielokrotnie przechodziły z rąk do rąk: należały m.in. do Chodakowskich i Męcińskich, a w XIX wieku trafiły do Jarzyńskich oraz Gadomskich. W 1867 roku Antonina Gadomska przekazała ruiny w wieczystą dzierżawę okolicznym gospodarzom, małżeństwu Baryłów. Ich potomkowie pozostawali związani z zamkiem aż do końca XX wieku, gdy w głośnym procesie sądowym potwierdzono ich prawa własności.
Rekonstrukcja zamku: dekada prac
U schyłku lat 90. XX wieku bracia Jarosław i Dariusz Laseccy wykupili od rodziny Baryłów niszczejące, niemal całkiem zrujnowane mury. Szybko stało się jasne, że aby ocalić zabytek, nie wystarczą doraźne naprawy — konieczna będzie kompleksowa odbudowa. Do prac zaproszono specjalistów ze świata nauki, w tym prof. Janusza Bogdanowskiego i dr. Sławomira Dryję, a same wykopaliska archeologiczne trwały trzy lata. W ich trakcie natrafiono m.in. na fragmenty ceramiki oraz monety, które pomogły lepiej odtworzyć historię miejsca.
W trakcie rekonstrukcji postawiono na rozwiązania jak najbliższe dawnym technikom. Zaprawę przygotowywano z rzecznego piasku i wapna, które — zanim mogło trafić na mur — musiało dojrzewać w ziemnych dołach nawet przez trzy dekady. Jak podają nieoficjalne wyliczenia, cała inwestycja kosztowała ponad 20 milionów złotych. Odbudowa zajęła około dziesięciu lat, a zamek ponownie udostępniono zwiedzającym 3 września 2011 roku.
Spór o odbudowę zamku w Bobolicach
Odbudowa od zera od samego początku wywoływała spore emocje wśród badaczy. Dr Tomasz Ratajczak z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza przekonywał, że inwestorzy w dużej mierze oparli rekonstrukcję na przypuszczeniach, bo najstarsze zachowane przedstawienia zamku pokazują już tylko osiemnastowieczną ruinę. Zwracał też uwagę na problem łączenia elementów średniowiecznych z nowożytnymi, co jego zdaniem zaciera czytelność epok. Lasecki uznał te opinie za naruszenie dóbr osobistych i skierował sprawę do sądu, jednak przegrał zarówno w pierwszej, jak i w drugiej instancji.
Konflikt wokół Bobolic stał się częścią większej dyskusji o tym, czy i jak odbudowywać zabytki. Zwolennicy rekonstrukcji podkreślają, że idąc tym tropem, za „atrapę” trzeba byłoby uznać także Zamek Królewski w Warszawie, wzniesiony ponownie po wojennych zniszczeniach. Przeciwnicy odwołują się natomiast do zasad konserwatorskich, według których zabytek powinien pozostać „trwałą ruiną”, a każda głębsza ingerencja w mury może zniekształcać opowieść o jego przeszłości.
Legendy zamku Bobolice: Biała Dama i skarb
Zamkowi od wieków towarzyszą mroczne historie, które mieszkańcy okolicy opowiadają sobie z pokolenia na pokolenie. Najgłośniejsza legenda wspomina o dwóch braciach — Bobolu i Mirze — panach dwóch sąsiadujących warowni, połączonych ponoć podziemnym tunelem. Kiedy Bobol wrócił z wyprawy z olśniewającą żoną, jego brat miał stracić dla niej głowę. Zakochani zaczęli spotykać się w tajemnicy w korytarzu, aż w końcu zazdrość doprowadziła do tragedii: mąż zabił brata sztyletem, a kobietę kazał zamurować żywcem. Od tamtej chwili po murach Bobolic ma błąkać się jej duch — Biała Dama — widywany rzekomo nocą w pobliżu przejść i komnat.
Druga opowieść prowadzi do tego samego podziemnego przejścia, gdzie ma spoczywać ukryty skarb. Pilnuje go podobno stara czarownica o czerwonych, jarzących się ślepiach oraz jej wierny strażnik — czarny pies-bernardyn. Do kosztowności można się dostać tylko wtedy, gdy wiedźma odlatuje na sabat, a pies, nakarmiony pieczoną baraniną, zapada w twardy sen. Problem w tym, że nikt nie zdołał trafić z baraniną w idealny moment — dlatego skarb wciąż ma czekać na śmiałka, który przechytrzy strażników…
Źródła:
- Lasecki J., Zamek Bobolice. Zarys dziejów, Bytom 2024.
- https://dzieje.pl/kultura-i-sztuka/nagrodzona-odbudowa-sredniowiecznego-zamku-w-bobolicach
- https://historia.dorzeczy.pl/191005/bobolice-zamek-rekonstrukcja-czy-podrobka.html
- https://yadda.icm.edu.pl/baztech/element/bwmeta1.element.baztech-6af0398b-01da-4fda-b956-23f2013e943a