Polka została królową Francji. Jej małżeństwo okazało się pełne upokorzeń
Maria Leszczyńska – polska księżniczka, która niespodziewanie trafiła na francuski tron – do dziś intryguje swoją historią pełną sprzeczności. W Wersalu uchodziła za cichą, głęboko religijną i skromną, a jednak to właśnie wokół niej rozgrywały się wydarzenia, które potrafiły zmienić układ sił na dworze. Bajkowy ślub, dziesięcioro dzieci i wpływy, o których rzadko mówi się wprost – to tylko początek opowieści. Kim naprawdę była królowa, którą Francuzi nazwali „Dobrą Królową”, i co sprawiło, że zyskała ich szacunek w miejscu, gdzie litość i wierność nie były w cenie?
- Maria Leszczyńska u boku Ludwika XV
- Dzieci Ludwika XV i Marii Leszczyńskiej
- Maria Leszczyńska: wpływy i legenda
Maria Leszczyńska u boku Ludwika XV
Maria Leszczyńska była córką byłego króla Polski Stanisława Leszczyńskiego, żyjącego na wygnaniu, oraz Katarzyny Opalińskiej (zmarłej w 1749 roku). Gdy po długich poszukiwaniach wskazano ją jako kandydatkę na przyszłą żonę Ludwika XV, przebywała razem z ojcem w Wissenburgu — w trudnej sytuacji finansowej, gdy Stanisław był zadłużony i starał się unikać wierzycieli. Źródła nie są zgodne co do jej urody: jedni pisali, że była „niezbyt ładna” (Baszkiewicz, s. 268), inni natomiast podkreślali „polski” typ urody, gładką cerę, blond włosy, orzechowe oczy oraz lekko uniesione kąciki ust, które dodawały jej wdzięku (Libiszowska, s. 37). Ludwikowi XV miał przypaść do gustu portret Marii. 27 maja 1725 roku król ogłosił zaręczyny, choć na dworze wiadomość przyjęto raczej bez entuzjazmu.
Gdy 5 sierpnia 1725 roku w katedrze w Strasburgu zawarto ślub per procura (król nie stawił się osobiście), Ludwik XV miał 15 lat, a Maria 22. Sama podróż jej orszaku — aż 75 pojazdów — zapisała się w pamięci współczesnych: Francję nawiedziła powódź, a karety co chwilę grzęzły w błocie. Maria, słysząc narzekania i prośby po drodze, miała rozdawać jałmużnę. „Miesiąc miodowy”, w praktyce dłuższy niż zwyczajowo, para spędziła w Fontainebleau, a w grudniu przeniosła się do Wersalu. Małżeństwo Marii i Ludwika trwało 43 lata i uchodziło za w miarę zgodne — jeśli pominąć liczne romanse króla.
Za moment przełomowy uznaje się sytuację, gdy Maria, powodowana zazdrością, odmówiła Ludwikowi wspólnych nocy; urażony król miał wtedy oznajmić, że do jej sypialni już nie wróci. I rzeczywiście tak się stało. Zresztą sama Maria była wówczas wyczerpana kolejnymi ciążami i zaczęła po prostu unikać współżycia. Ludwik XV zaczął więc szukać „zastępstwa” — kochanek. Co znamienne, królowa potrafiła w pewnym stopniu znosić obecność słynnej Madame de Pompadour, która miała odnosić się do niej z szacunkiem; to z kolei miało nawet wpływać na nieco cieplejsze zachowanie Ludwika XV wobec żony. Po śmierci Madame, 15 kwietnia 1764 roku, Maria zamówiła mszę za jej duszę, komentując: „To przecież naturalne, (...) pani de Pompadour była damą dworu i nigdy nie mogłam się na nią skarżyć. Reszta mnie nie obchodzi, to sprawa między Bogiem a królem” (Libiszowska, s. 89).
Dzieci Ludwika XV i Marii Leszczyńskiej
Para królewska doczekała się w sumie dziesięciorga potomstwa. Do dorosłości dożyło ośmioro: siedem córek (ósma zakończyła życie w klasztorze) oraz jeden syn. Nietrudno się domyślić, że szybko pojawiło się też liczne grono wnuków. 14 sierpnia 1727 na świat przyszły bliźniaczki — Ludwika Elżbieta i Henriette-Anne. Rok później urodziła się następna córka, a długo wyczekiwany przez króla pierwszy syn, Ludwik, przyszedł na świat 4 września 1729. Warto dodać, że już w 1728 roku królowa złożyła w katedrze Notre Dame votum w intencji narodzin delfina, przy okazji po raz pierwszy w życiu odwiedzając i zwiedzając Paryż. Narodziny Ludwika stały się pretekstem do wielu uroczystości i celebracji. Los nie pozwolił mu jednak zasiąść na francuskim tronie — po długiej chorobie zmarł 20 grudnia 1765 roku.
W 1730 roku urodził się Filip, lecz zmarł, mając zaledwie trzy lata. Następne ciąże przynosiły kolejne córki, a przy jednej z nich — urodzonej w 1737 roku — zapytany Ludwik XV miał z irytacją rzucić, że to „Madame Ostatnia”. Od pewnego momentu, ze względu na liczbę królewskich córek, osoby na dworze zaczęły je po prostu numerować. Tak częste ciąże nie pozostały bez wpływu na relacje małżonków: podczas gdy Ludwik coraz chętniej korzystał z uroków życia dworskiego, Maria coraz wyraźniej wycofywała się z towarzystwa i trzymała z dala od dworskich układów. W zamian rosła jej religijność. Jeśli szukasz więcej ciekawostek, sprawdź także ten artykuł na temat Ludwika XV.
Maria Leszczyńska: wpływy i legenda
Ogólnie rzecz biorąc, pozycja polityczna Marii nie należała do mocnych. Najczęściej trzymała się z dala od wielkiej polityki, choć zdarzało jej się zrobić kilka wyjątków. Gdy Ludwik XV odsunął księcia de Bourbon — człowieka, który wcześniej sprzyjał małżeństwu króla z Marią — królowa próbowała zaprotestować. Spotkało się to jednak z ostrą reakcją męża, który długo nie potrafił jej wybaczyć, że w ogóle wtrąciła się do tej sprawy. Także w jej relacjach z Madame de Pompadour czasem pojawiał się wątek polityczny. Dla przykładu minister wojny i policji Marc René, hrabia d'Argenson, zaliczany do przeciwników de Pompadour i obawiający się osłabienia własnych wpływów, starał się utrzymywać z Marią Leszczyńską dobre stosunki i regularny kontakt. Traktował to jako formę zabezpieczenia.
Z czasem wokół królowej zaczęło skupiać się środowisko określane mianem partii rodzinnej, nazywanej też partią dewotów. Łączyła ich niechęć do kochanek Ludwika XV, ale również krytyczny stosunek do protestantów, jansenistów, a nawet filozofów. Do tego kręgu dołączył także delfin Ludwik. Grupa ta — wraz z samą Marią — wyraźniej zaznaczyła swoją obecność w sporze między parlamentem a królem w sprawie jezuitów. Zarówno syn monarchy, jak i królowa zdecydowanie stanęli po stronie zakonu; delfin miał nawet powiedzieć, że wolałby stracić połowę królestwa, niż dopuścić do jego rozwiązania. Król ustąpił o tyle, że zaczął szukać porozumienia z papieżem i na dwa lata wstrzymał działania parlamentu wymierzone przeciw jezuitom.
Co interesujące, Maria Leszczyńska nie angażowała się w sprawy polskie — zresztą zgodnie z zaleceniami, które ojciec spisał dla niej przed ślubem. Nakazywał jej, by zapomniała o swoim narodzie i o domu ojca. Gdy do Francji przybyło polskie poselstwo, królowa nie przyjęła go na audiencji: zaplanowane spotkanie zostało odwołane. Po śmierci syna zresztą rzadko pojawiała się publicznie. Polski poseł Feliks Łojko zobaczył ją w Wersalu jedynie podczas wizyt pożegnalnych 18 maja. Spotkanie to nie miało jednak ani politycznego tła, ani większego znaczenia.
Maria Leszczyńska cieszyła się szacunkiem francuskiego ludu i zyskała przydomek Dobrej Królowej. Na początku pobytu na dworze kardynał Fleury ograniczał jej wydatki, mimo to znaczną część środków przeznaczała na pomoc potrzebującym. W 1768 roku królowa zachorowała. Niestety, mimo opieki lekarzy, a nawet troski okazywanej przez Ludwika XV, nie udało się jej wrócić do zdrowia. Ostatniego dnia, 24 czerwca, król Francji otrzymał jeszcze od żony błogosławieństwo. Na śmierć miała czekać z różańcem w dłoni. Została pochowana w katedrze St. Denis, natomiast jej serce złożono obok rodziców w rodzinnej krypcie w Nancy. O tym, jak widzieli ją Francuzi, niech świadczą słowa: „Ta królowa - pisał w swym memuarach diuk de Croy – która przez całe życie czyniła tylko dobrze, zasługuje na szacunek swego narodu. Dobroć jej charakteru malowała się na jej twarzy, a była to twarz jak najbardziej ujmująca" (Libiszowska, s. 199).
Źródła:
- J. Baszkiewicz, Historia Francji, Ossolineum, Warszawa 1999.
- Marja Leszczyńska. Królowa Francyi, księżniczka polska, B. J. Zalsztejn, Warszawa 1863.
- Z. Libiszowska, Ludwik XV, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1997.