Prus był żonaty przez 37 lat. Jego relacja z przyszłą żoną Żeromskiego do dziś budzi pytania

Publicznie był rzecznikiem rozsądku, pracy i „bycia pożytecznym”. Prywatnie – mężem jednej kobiety przez 37 lat, niespełnionym adoratorem innej i powiernikiem trzeciej, którą później poślubił inny pisarz. Biografia uczuciowa autora „Lalki” to mieszanina udokumentowanych faktów, poszlak i plotek, które warto od siebie oddzielić.
Pozytywista
Aleksander Głowacki przyszedł na świat 20 sierpnia 1847 roku w Hrubieszowie. Matkę stracił, mając zaledwie trzy lata, ojca – w wieku lat dziewięciu. Wychowywali go krewni ze strony matki, najpierw babka Marcjanna Trembińska mieszkająca w Puławach, potem ciotka Domicela Olszewska z Lublina. Jako nastolatek brał udział w powstaniu styczniowym. Został ranny, a w 1864 roku trafił do więzienia na zamku lubelskim. Po zwolnieniu zamieszkał u Katarzyny Trembińskiej, krewnej i – co wtedy nie mogło być jeszcze oczywiste – przyszłej teściowej.
Droga do finansowej stabilizacji była wyboista. Studia na Wydziale Matematyczno-Fizycznym Szkoły Głównej (1866–1868) i w Instytucie Rolniczo-Leśnym w Puławach (1869) przerwał, dalej uczył się sam. Utrzymywał się z korepetycji i dorywczych zajęć, a pisanie humoresek do pism satyrycznych traktował pół serio i podpisywał je pseudonimem. Z czasem to właśnie „Bolesław Prus” przesłonił Aleksandra Głowackiego. Przełomem okazały się regularne cotygodniowe felietony – dały stały dochód, a stały dochód dał prawo do oświadczyn. W 1875 roku miały miejsce dwa istotne wydarzenia: po pierwsze Aleksander wziął ślub, a po drugie ukazał się drukiem jego pierwszy dłuższy utwór, „Pałac i rudera”.
Niektóre źródła podają, że pisarz stanął przed ołtarzem, dobiegając już czterdziestki i mając etykietę starego kawalera. 14 stycznia 1875 miał dopiero dwadzieścia siedem lat. Teza o „starym kawalerze”, który poświęcił młodość szukaniu dobrze płatnego zajęcia, nie znajduje więc oparcia w datach. Bliższa prawdy jest wersja skromniejsza, ale bardzo w duchu pozytywizmu: Głowacki odkładał małżeństwo do czasu, aż mógł utrzymać dom. Marcin Fedorowicz, lubelski badacz i autor „Przewodnika po Lublinie Bolesława Prusa”, przypomina, że matka narzeczonej długo nie chciała słyszeć o ubogim krewnym i zmieniła zdanie dopiero wtedy, gdy Prus zaczął przyzwoicie zarabiać na felietonach. Do tego czasu narzeczeni pisali do siebie listy i widywali się w Lublinie.
„Lalunia” i „Domowa Zgryzota”
Oktawia Ludwika z Trembińskich urodziła się 21 marca 1849 roku jako córka Juliana i Katarzyny z Popławskich. Uchodziła za daleką kuzynkę Prusa po kądzieli, choć – jak zastrzega Fedorowicz – tego pokrewieństwa nikt dotąd nie zdołał udokumentować. Ślub wzięli w kościele św. Ducha przy lubelskim Krakowskim Przedmieściu – ulicy o tej samej nazwie co warszawska, przy której Prus umieści później sklep Wokulskiego. Na tym nie koniec skojarzeń z „Lalką”: po drugiej stronie ulicy, w kamienicy pod numerem 6, handlował niejaki Jan Mincel, uznawany za pierwowzór Mincla z powieści. Budynek stoi do dziś.
Czy Aleksander był w swojej wybrance naprawdę zakochany – nie wiemy. Wiadomo natomiast, czego od niej oczekiwał. Chciał opieki i porządku. Pisarz zmagał się z agorafobią, a Oktawia czuwała nad nim, gdy dopadał go lęk. Była też jego pierwszą czytelniczką, doradczynią, a później strażniczką archiwum. To właśnie jej Prus zadedykował „Faraona”.
O charakterze tego związku sporo mówią listy. Obok czułych zdrobnień – „Złotko”, „Laluniu”, „mój miły Ptaszeczku”, „Taciuniu” – Prus nie szczędził żonie żartobliwych tytułów: bywała „Domową Zgryzotą”, „Naczalstwem”, a nawet „Żandarmem domowym”. Czułość przeplata się z ironią, a z tych przezwisk wyłania się obraz kobiety, która w domu trzymała ster.
Według badaczy fundamentem tego związku była praktyczna współpraca, a nie namiętność. Sporo czasu spędzali osobno. Nie tylko uwielbiany przez pisarza Nałęczów odwiedzali na zmianę, a do Zakopanego – choć był to pierwszy wyjazd po ślubie – Prus pojechał bez żony. Mimo to byli razem przez 37 lat – rozdzieliła ich dopiero śmierć Prusa 19 maja 1912 roku.
Własnych dzieci nie mieli. Gdy w 1888 roku zmarł brat Oktawii, Michał Trembiński, jego dwuletni syn Emil zamieszkał u Głowackich. W lutym 1904 roku siedemnastoletni Emil popełnił samobójstwo.
Sama Oktawia zmarła 25 października 1936 roku.

Ach, te kobiety...
Na długo przed ślubem w życiu Głowackiego pojawiła się Konstancja Hulanicka – i to ona bywa wymieniana jako możliwa inspiracja dla wyniosłej, chłodnej Izabeli Łęckiej. Pochodziła z ziemiańskiej rodziny, do której należał majątek Zajączkówka na Podolu, i uchodziła za piękność. Głowacki trafił do jej domu jako student udzielający lekcji jej bratu. Ubogi korepetytor nie miał u niej żadnych szans. Trop prowadzi do listu Stefanii Podhorskiej-Okołów do Jarosława Iwaszkiewicza – na jego podstawie hipotezę o Hulanickiej jako pierwowzorze Łęckiej sformułowała Gabriela Pauszer-Klonowska.
Warto jednak zachować dystans. Monika Piątkowska, autorka biografii „Prus. Śledztwo biograficzne”, wydanej nakładem wydawnictwa Znak w 2017 roku, uważa tę hipotezę za spekulację, bo brakuje jednoznacznych dowodów. Hulanickiej zresztą trudno przypisać rolę modelki dla Izabeli: ci, którzy ją znali, zapamiętali kobietę łagodną i zrównoważoną, a w jej późniejszym życiu – także małżeńskim – trudno doszukać się salonowych dramatów. Jeśli więc w „Lalce” jest coś z tej historii, to prędzej gorycz odrzuconego studenta niż portret samej Konstancji.
Ciekawsza historia wiąże się z Oktawią Rodkiewiczową, późniejszą Żeromską. Rodkiewiczowa, z domu Radziwiłłowiczówna, nosiła to samo imię co żona Prusa. Pasierbica lekarza i współwłaściciela zakładu leczniczego w Nałęczowie, była w uzdrowisku postacią znaną. Prus przyjeżdżał do Nałęczowa od 1882 roku przez blisko trzydzieści sezonów z rzędu, zwykle na około dwa miesiące. To tam powstały duże partie „Placówki”, „Lalki” i „Faraona”. Znajomość z Rodkiewiczową przerodziła się w bliską przyjaźń – często spacerowali razem po parku, a zachowana korespondencja świadczy o dużej zażyłości. To w tej Oktawii badacze widzą Madzię Brzeską z „Emancypantek”.
Gdy 2 września 1892 roku wychodziła w Policznej za Stefana Żeromskiego, Prus był świadkiem na ślubie – choć, jak ustaliła Piątkowska, małżeństwu temu wcale nie kibicował. Mimo to na prośbę Oktawii wspierał młodą parę, która po ślubie wyjechała do Szwajcarii, gdzie Żeromski dostał posadę w Muzeum Polskim w Rapperswilu. Czy ją i Prusa łączył romans? Tu źródła się rozjeżdżają. „Rzeczpospolita” i portal Viva piszą o romansie wprost. Inne źródła zachowują ostrożność i wspominają o kobiecie, która po prostu „wpłynęła” na pisarza. Udokumentowana jest przyjaźń. Romans pozostaje twierdzeniem bez twardego dowodu.
W biografii Prusa – przynajmniej w wątkach uczuciowych – widać pewien paradoks. Ten sam człowiek, który w kronikach wyśmiewał egzaltację i zachęcał do pracy u podstaw, w uzdrowisku chętnie otaczał się kobietami. Wyjazdy do pięknego Nałęczowa służyły nie tylko leczeniu, a w każdym razie – nie tylko o źródlaną wodę chodziło. „Rzeczpospolita” przypomina też, że w rywalizacji o uwagę Heleny Modrzejewskiej Prus przegrywał z Sienkiewiczem i źle to znosił. Pytanie: czy chodziło o względy konkretnej aktorki, czy w grę wchodziła niezaspokojona potrzeba zwrócenia na siebie uwagi (jakiejkolwiek) znanej i pięknej kobiety?
Z Prusem łączy się też nazwisko Aliny z Jentysów Sacewiczowej, wdowy po lekarzu. Pisarz był ojcem chrzestnym jej syna, Jana Bogusza. Opiekował się chłopcem i uwzględnił go w testamencie. To wystarczyło, by zaczęto mówić o ojcostwie – choć dowodu nigdy nie przedstawiono. Autor „Lalki” nie miał własnych dzieci, więc może w Janku znalazł ujście dla ojcowskich uczuć? To kolejna hipoteza. Jan zginął pod koniec wojny, a wraz z nim przepadła szansa na poznanie prawdy.
Prus nie był romantykiem przebranym za pozytywistę. Był pozytywistą w tym, co zbudował: w domu, w karierze, w długim i stabilnym małżeństwie. Romantykiem pozostawał tam, gdzie nic nie musiało się „opłacać”: w nieodwzajemnionych fascynacjach, które przenosił (być może) na karty powieści. Nie przypadkiem jego najsłynniejszy bohater, Wokulski, to człowiek rozdarty między rozsądkiem a obsesyjnym uczuciem.
Źródła
- https://www.rp.pl/literatura/art45186081-boleslaw-prus-i-kobiety-z-jednej-z-nich-mogl-ze-zlosci-zrobic-lecka-z-lalki
- https://halotu.polsat.pl/styl-zycia/news-zyl-jak-pozytywista-kochal-jak-romantyk-nieznane-oblicze-bol,nId,23553497
- https://dzieje.pl/ksiazki/przewodnika-po-lublinie-boleslawa-prusa-marcin-fedorowicz