15-letni królewicz Władysław prawie został carem. Niewiarygodna szansa, którą zaprzepaścił polski dwór
Zygmunt III Waza przyszedł na świat 20 czerwca 1566 r. w miejscu, które bardziej przypominało więzienie niż królewską kołyskę — w szwedzkim zamku Gripsholm. Zakończył życie 30 kwietnia 1632 r. w Warszawie już jako władca Rzeczypospolitej, wielki książę litewski i jednocześnie tytularny król Szwecji. To właśnie jego pochodzenie — a zwłaszcza historia matki, Katarzyny Jagiellonki — sprawiło, że po śmierci Stefana Batorego nagle stał się jednym z najpoważniejszych pretendentów do polskiej korony. Jego rządy przypadły na czas, gdy państwo osiągnęło największy rozmiar w dziejach, ale cena tej potęgi okazała się wysoka. Na arenie międzynarodowej los nie zawsze mu sprzyjał: wtedy rozgorzały wojny polsko-szwedzkie… a jednocześnie właśnie w tym burzliwym okresie husaria odniosła triumf, o którym do dziś mówi się z niedowierzaniem — pod Kircholmem.
- Zygmunt III Waza: pochodzenie i wiara
- Żony Zygmunta III Wazy i ich dzieci
- Zygmunt III Waza i „srebrny wiek”
- Unia polsko-szwedzka i utrata tronu
- Wojna polsko-rosyjska i wielka smuta
- Wojny polsko-szwedzkie i Kircholm 1605
Zygmunt III Waza: pochodzenie i wiara
W 1587 r., gdy rozważano kandydaturę Zygmunta III Wazy do polskiej korony, najwięcej emocji budziły dwie kwestie: jego wiara oraz rodowód. Młody książę ze Szwecji uchodził za gorliwego katolika, a zarazem miał niezwykle ważny atut – był Jagiellonem po kądzieli.
Matka przyszłego monarchy, Katarzyna Jagiellonka, była córką Zygmunta I Starego z dynastii Jagiellonów i Bony Sforza d`Aragona. O jej rękę zabiegali najpotężniejsi władcy epoki, w tym owdowiały car Iwan IV Groźny. Ostatecznie jednak, dość późno – mając 36 lat – została żoną Jana III Wazy, księcia Finlandii. Jan był młodszym z synów Gustawa I, twórcy dynastii Wazów, i jego drugiej małżonki, Małgorzaty Leijonhufvud.
Po ślubie zamieszkali na zamku w Turku. Szybko jednak los się odwrócił – przyrodni brat Jana, król Eryk XIV, podejrzewając małżonków o zdradę i kontakty z Rzeczpospolitą wymierzone w interesy Szwecji, kazał uwięzić ich w zamku Gripsholm. To tam urodziła się i wkrótce zmarła pierwsza córka pary książęcej – Izabela. W tych samych murach, 20 czerwca 1566 r., przyszedł na świat syn – przyszły król Polski i Szwecji, Zygmunt III Waza
Żony Zygmunta III Wazy i ich dzieci
Zygmunt III Waza wkraczał w polskie rządy w Warszawie jako młody, nieżonaty monarcha. Szybko stało się jasne, że potrzebuje małżonki, dlatego Anna Jagiellonka – jego ciotka i wdowa po Stefanie Batorym – z wyprzedzeniem rozpoczęła zabiegi o ożenek z Anną Habsburżanką, bratanicą cesarza Maksymiliana II. Do ślubu doszło ostatecznie 31 maja 1592 r.
To małżeństwo uchodziło za zgodne i udane. Anna urodziła pięcioro dzieci, jednak los okazał się bezlitosny: w 1598 r. królowa zmarła, będąc w zaawansowanej ciąży. Zaledwie kilka godzin później odszedł także najmłodszy potomek pary – syn Kazimierz, wydobyty na świat przez cesarskie cięcie.
Po śmierci żony król przez kilka lat pozostawał w żałobie, choć na pierwszy plan i tak wysuwały się sprawy państwowe. Dopiero w 1605 r. doszło do kolejnego ślubu i koronacji nowej królowej. Zygmunt poślubił Konstancję Habsburżankę, młodszą siostrę zmarłej Anny. Ich wspólne panowanie trwało 26 lat, a gdy Konstancja zmarła, cios był dla monarchy tak dotkliwy, że jego zdrowie gwałtownie się pogorszyło i wkrótce sam również odszedł.
Konstancja urodziła siedmioro dzieci. Podobnie jak wcześniej u jej starszej siostry, nie wszystkie dożyły dorosłości. Spośród dwunastorga dzieci Zygmunta III Wazy jedynie dwoje – Władysław (syn Anny) oraz Jan Kazimierz (syn Konstancji) – w przyszłości przejęło w Polsce królewską władzę po ojcu.
Zygmunt III Waza i „srebrny wiek”
Choć jego życiorys nie zaczyna się sielankowo, to zestawione w całość kluczowe fakty układają się w obraz, z którego – mimo kolejnych konfliktów – wyłania się dość konsekwentna polityka. Panowanie Zygmunta, po latach złej opinii, coraz częściej określa się mianem “srebrnego wieku”. Pacta conventa, które podpisał z Rzeczpospolitą, zawierały m.in. zobowiązania do zawarcia sojuszu polsko-szwedzkiego, stworzenia polskiej floty na Bałtyku oraz włączenia Estonii do Rzeczpospolitej.
Za sprawą wsparcia wdowy po Stefanie Batorym, Anny Jagiellonki, 27 grudnia 1587 r. doszło w końcu do koronacji Zygmunta. Po raz pierwszy od piętnastu lat król Rzeczpospolitej posługiwał się językiem polskim. Nowy monarcha musiał jednak dopiero zdobyć autorytet na dworze i wśród poddanych. Na początku uchodził za zbyt małomównego, a część przekazów sugeruje, że rozpatrywał nawet możliwość zrzeczenia się tronu. Pierwsze lata jego rządów upłynęły pod znakiem ostrych sporów z kanclerzem i wielkim hetmanem koronnym Janem Zamoyskim.
Trudno wydać jednoznaczny werdykt o rządach Zygmunta w Polsce. W 1595 r. pożar strawił wschodnie skrzydło zamku na Wawelu – odbudowa i kolejne przebudowy trwały kilka lat, a w konsekwencji król przeniósł dwór do Warszawy. Dziś często sprowadza się ten proces do prostego hasła o przeniesieniu stolicy, pomijając szerszy kontekst. Zygmunta postrzega się też jako wyjątkowo gorliwego katolika, niechętnego innym wyznaniom. Z kolei cierpliwe budowanie własnego zaplecza politycznego uznawano wówczas za oznakę wahania i braku talentu do rządzenia. Utrwaliła się więc raczej surowa ocena jego panowania, często bez uwzględnienia tego, jak skomplikowana była sytuacja wewnętrzna państwa i jak ewoluowała od śmierci ostatniego z Jagiellonów – Zygmunta II Augusta.
Unia polsko-szwedzka i utrata tronu
Najistotniejsze wiadomości z zakresu polityki międzynarodowej, jakimi w 1587 r. dysponowała polska szlachta na temat kandydata do korony, dotyczyły przede wszystkim możliwego zbliżenia i sojuszu polsko-szwedzkiego. Zygmunt był bowiem jedynym synem szwedzkiego monarchy Jana III. Jeszcze przed krakowską koronacją ojciec przekonywał go, by wrócił do Szwecji, a później wielokrotnie przestrzegał, że w razie zwłoki może stracić tamtejszy tron.
W listopadzie 1592 r. w Sztokholmie zmarł Jan III, a korona szwedzka przeszła na Zygmunta. Tym samym narodziła się unia polsko-szwedzka, zapowiedziana przez królewicza w pacta conventa. Jednak ze względu na burzliwe początki jego rządów w Rzeczpospolitej, aby wyruszyć do Szwecji, młody władca musiał uzyskać zgodę sejmu.
Do pierwszej wyprawy królewskiej pary do Szwecji doszło dopiero po ponad roku. Uroczysta koronacja odbyła się w Uppsali 19 lutego 1594 r. Po powrocie do Rzeczpospolitej sprawy wewnętrzne Szwecji powierzono radzie oraz regentowi – został nim Karol Sudermański, stryj Zygmunta.
Kolejne lata przyniosły narastające spory i napięcia między Zygmuntem a Szwedami oraz Karolem, co ostatecznie doprowadziło do wojny. Jej finałem była detronizacja Zygmunta w lipcu 1599 r. Mimo to on sam, a także dwoje jego dzieci, które w przyszłości zasiadły na tronie Rzeczpospolitej – Władysław IV i Jan Kazimierz – konsekwentnie posługiwali się dziedzicznym tytułem króla Szwecji.
Wojna polsko-rosyjska i wielka smuta
Po śmierci Fiodora I w 1589 r., syna cara Iwana IV Groźnego, w Rosji rozpoczął się czas wielkiej smuty. Spory o władzę szybko przerodziły się w wyniszczającą walkę frakcji, w którą wciągały się coraz liczniejsze rody bojarskie. Sytuację uważnie obserwował także polski dwór, dostrzegając szansę na polityczne zyski i udzielając schronienia drugiemu Dymitrowi Samozwańcowi. Kurs wobec Rosji zaostrzył się szczególnie wtedy, gdy car zacieśnił współpracę ze Szwecją.
Aby uporządkować kluczowe fakty dotyczące wojny polsko-rosyjskiej, warto pamiętać o:
- zwycięstwie polskiej husarii w bitwie pod Kłuszynem 4 lipca 1610 r.;
- zajęciu Moskwy przez hetmana Stanisława Żółkiewskiego;
- zakończonym powodzeniem dwuletnim oblężeniu Smoleńska.
Rosyjscy bojarzy przystali na to, by na tronie zasiadł 15-letni królewicz Władysław. Mimo tego już po dwóch latach Polacy zostali wyparci z Moskwy, co przedłużyło konflikt i doprowadziło do dalszych starć. Ostatecznie walki wygasły dopiero wraz z rozejmem w Dywilinie w 1619 r.
Wojny polsko-szwedzkie i Kircholm 1605
W 1600 r. Zygmunt wcielił Estonię do Rzeczpospolitej. Ten krok uruchomił serię wojen polsko-szwedzkich, które z przerwami ciągnęły się niemal do końca jego panowania. Określa się je też mianem wojen dynastycznych, bo po obu stronach stali monarchowie wywodzący się z tej samej rodziny.
Na początku przewagę miało wojsko polskie, odnosząc kilka zwycięstw, które na trwałe zapisały się w dziejach. Najgłośniejsze z nich rozegrało się 27 września 1605 r. – była to bitwa pod Kircholmem. Historycy zaliczają to starcie do najbardziej imponujących sukcesów polskiej husarii.
Ostatecznie jednak wojny polsko-szwedzkie za rządów Zygmunta III Wazy zakończyły się dla Rzeczpospolitej niekorzystnie. Kluczowe ustalenia 26-letniego rozejmu w Sztumskiej Wsi z 1635 r. obejmowały:
- pozostawienie większości Inflant w rękach Szwedów,
- rezygnację króla polskiego (wówczas był nim już Władysław IV) z roszczeń do tronu Szwecji na czas obowiązywania rozejmu.
Źródła:
- Besala J., Małżeństwa królewskie. Władcy elekcyjni, Bellona, Warszawa 2007
- Pieńkowska A., Pieńkowski M. A., Czy Zygmunt III Waza rzeczywiście zasłużył na złą sławę?, https://histmag.org/Czy-Zygmunt-III-Waza-zasluzyl-na-nieslawe-cz.-1-7680 (dostęp: 13 maja 2021)
- Wdowiszewski Z., Genealogia Jagiellonów oraz rodu Wazów w Polsce, Avalon, Kraków 2005
- Wisner H., Zygmunt III Waza, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1984