Przyjechał do USA z 11 dolarami w kieszeni. Tak chłopak z Polski podbił Hollywood
Historia Billy’ego Wildera brzmi jak scenariusz, którego nikt nie odważyłby się wymyślić. W 1934 roku do Ameryki przybywa żydowski uchodźca uciekający przed nazistowskimi Niemcami — zaledwie z 11 dolarami w kieszeni i przyszłością owianą niepewnością. Kilkadziesiąt lat później jego prywatna kolekcja sztuki osiąga na aukcji Christie’s zawrotną kwotę 32,6 miliona dolarów. Tyle że to nie pieniądze są tu najciekawsze. Prawdziwy skarb Wildera kryje się gdzie indziej: w filmach, które stały się jego podpisem, bronią i schronieniem zarazem. To w nich widać jego błyskotliwy umysł, bezlitosną ironię i humor, który ratował go wtedy, gdy życie przestawało być filmem z happy endem. A momentów, w których wszystko mogło się rozsypać, było w tej historii więcej, niż można się spodziewać.
- Od Suchej Beskidzkiej do Hollywood
- Jak Billy Wilder podbił Hollywood bez angielskiego
- Billy Wilder i Charles Brackett: duet legend
- Największe sukcesy Billy’ego Wildera
- Życie prywatne Billy’ego Wildera
Od Suchej Beskidzkiej do Hollywood
Samuel Wilder przyszedł na świat 22 czerwca 1906 roku na peryferiach Cesarstwa Austro-Węgierskiego, w miejscu, które dziś znamy jako Suchą Beskidzką. Jego matka, Eugenia, jako młoda kobieta spędziła kilka lat w Ameryce i wróciła do Europy oczarowana mitem słynnego Buffalo Billa. Synowi nadała pieszczotliwy przydomek „Billie” — i Samuel szybko się z nim zżył. Po przeprowadzce za ocean zmienił jedynie zapis i zaczął używać „Billy” jako swojego pierwszego imienia.
Wilderowie przenieśli się później do tętniącego energią Wiednia. To właśnie tam mały Samuel po raz pierwszy naprawdę wpadł w sidła kina. Chłonął seanse z wypiekami na twarzy, wracając szczególnie chętnie do hollywoodzkich westernów i opowieści przygodowych.
Przez krótki czas studiował w Wiedniu prawo, jednak szybko okazało się, że to nie jego droga. O wiele bardziej wciągnęła go praca w redakcji: wywiady, kroniki kryminalne, relacje sportowe i teksty biograficzne dawały mu tempo, ludzi i historie, których szukał. W 1926 roku Wilder trafił do Berlina — najpierw współpracował z amerykańskim liderem jazzowego zespołu, Paulem Whitemanem, a potem znalazł stałe zajęcie w jednym z tabloidów.
W 1929 roku po raz pierwszy zetknął się z filmową produkcją przy „Menschen am Sontag”. I wtedy wszystko stało się jasne: to było dokładnie to, czego chciał. Został w Niemczech, współtworząc scenariusze i reżyserując kolejne projekty. Kiedy Hitler przejął władzę, Wilder wyjechał do Francji, a stamtąd ruszył dalej — w stronę Stanów Zjednoczonych.
Jak Billy Wilder podbił Hollywood bez angielskiego
Wilder dotarł do Hollywood w 1934 roku – bez pieniędzy i z angielskim na bardzo podstawowym poziomie. Mimo to miał żelazną determinację, chłonął wszystko w ekspresowym tempie i sprzyjało mu szczęście. Mieszkał razem z Peterem Lorre’em – aktorem oraz emigrantem niemieckiego pochodzenia. Lorre był już „ustawiony” w branży, znał odpowiednich ludzi i chętnie wprowadzał współlokatora w środowisko. A żeby jak najszybciej oswoić język, Wilder godzinami słuchał radia, szczególnie transmisji sportowych. To właśnie one pomogły mu wyłapać amerykańskie idiomy, rytm mówienia i lepiej zrozumieć miejscową kulturę.
Na starcie hollywoodzkiej drogi Billy Wilder trzymał się przede wszystkim pracy nad scenariuszami. Ponieważ wciąż brakowało mu pełnej swobody językowej, łączył siły z autorami urodzonymi w Stanach Zjednoczonych, którzy pomagali dopracować dialogi i brzmienie tekstu. Z każdym kolejnym projektem ta przeszkoda stawała się jednak coraz mniejsza, aż w końcu praktycznie przestała mieć znaczenie.
Choć początki nie były łatwe, już pod koniec lat 30. Billy zaczął realnie wybijać się w Hollywood. „Ninoczka” Ernsta Lubitscha przyniosła nominację do Oscara za najlepszy scenariusz, co mocno umocniło pozycję Wildera w branży. A to był dopiero przedsmak – najważniejsze sukcesy miały dopiero nadejść.
Billy Wilder i Charles Brackett: duet legend
Partnerstwo Billy’ego Wildera ze scenarzystą Charlesem Brackettem uchodzi za jedno z najbardziej rozpoznawalnych — i być może też najistotniejszych — w dziejach Hollywood.
Poznali się w 1936 roku, kiedy kierownictwo Paramount Pictures powierzyło im dopracowanie scenariusza komedii „Ósma żona Sinobrodego” w reżyserii Ernsta Lubitscha. Tak zaczęła się ich wieloletnia, regularna współpraca. Wilder, świeżo po przyjeździe do Stanów Zjednoczonych z Europy, wniósł do pisania międzynarodową wrażliwość i inne spojrzenie na opowiadanie historii, a Brackett równoważył to bardziej klasycznym, amerykańskim podejściem.
Ich pierwszą rozmowę Brackett odnotował w swoim dzienniku, opisując Wildera jako człowieka, który „bez przerwy drepcze, ma nazbyt szalone pomysły, ale działa pobudzająco”. Samą pracę z Billym nazywał „intensywną i pełną sprzeczek” — choć właśnie ta mieszanka tarć i energii przynosiła efekty. Razem tworzyli zarówno komedie, jak i kino noir, zdobywając uznanie krytyków i widzów. Z czasem zaczęto o nich mówić „najszczęśliwsza para Hollywood”. Przez 14 lat duet napisał 16 filmów, w tym prawdziwe klejnoty: nagrodzony czterema Oscarami „Stracony weekend” oraz uhonorowany trzema statuetkami „Bulwar Zachodzącego Słońca” z Williamem Holdenem i wybitną Glorią Swanson.
Ta współpraca dobiegła końca w 1950 roku, gdy Brackett przeszedł do wytwórni 20th Century-Fox.
Największe sukcesy Billy’ego Wildera
W 1942 roku Billy Wilder ponownie stanął za kamerą i nakręcił swój pierwszy amerykański film – komedię „Major i mała”. Bardzo szybko dostrzeżono jego talent, więc pracy mu nie brakowało. Już w 1944 roku zachwycił widzów w USA noir „Podwójnym ubezpieczeniem”.
Lata 50. przyniosły całą serię świetnie przyjętych tytułów, które potwierdziły, że Wilder potrafi odnaleźć się w niemal każdym gatunku. Jednym z najgłośniejszych sukcesów był wspomniany „Bulwar Zachodzącego Słońca” z 1950 roku – podszyty cynizmem film noir zaglądający w mroczniejsze zakamarki Hollywood. Później pojawił się „Stalag 17” (premiera w 1953 roku) – nagrodzony Oscarem dramat wojenny z kapitalną rolą Williama Holdena. Rok później do kin trafiła komedia romantyczna „Sabrina” z Audrey Hepburn jako gwiazdą. W 1955 roku premierę miała komedia „Słomiany wdowiec”, w której zagrała ówczesna seksbomba Marilyn Monroe. Wilder zaprosił ją jeszcze raz – do dziś kultowej komedii screwballowej „Pół żartem, pół serio”. Tym razem jednak współpraca okazała się tak wyczerpująca, że więcej już niczego jej nie zaproponował.
W następnej dekadzie dobra passa nie minęła. „Garsoniera” z 1960 roku, z ulubionym duetem Wildera – Jackiem Lemmonem i Shirley MacLaine – zdobyła pięć Oscarów, w tym za najlepszy film, reżyserię i scenariusz oryginalny. Ten komediodramat świetnie pokazał, jak reżyser potrafił łączyć lekkość humoru z ostrzejszą obserwacją społeczną.
Jack Lemmon był bezdyskusyjnie aktorem numer jeden wśród faworytów Billy’ego Wildera. Zrobili razem siedem filmów, a poza planem łączyła ich przyjaźń. Nadawali na tych samych falach, mieli podobne poczucie humoru i często właśnie nim ratowali się w trudniejszych momentach. Lemmon nigdy Wilderowi nie odmawiał – i nie odsunął się od niego także wtedy, gdy Hollywood zaczęło powoli zapominać o genialnym reżyserze.
Końcówka lat 60. i kolejne dekady nie układały się już dla Wildera tak dobrze. Jego cynizm, ironia i satyra coraz słabiej pasowały do nowej epoki, a kino i świat mocno się zmieniły. Mimo to w całej karierze zebrał łącznie dwadzieścia jeden nominacji do Oscara i wygrał sześć razy. Jego filmy nadal inspirują twórców i są doceniane za dowcip, satyrę, a czasem także za cynizm idealnie współgrający z estetyką noir. Zapytany kiedyś, jak udało mu się stworzyć tyle znakomitych produkcji, odpowiedział: „Po prostu kręciłem takie filmy, jakie chciałem oglądać”.
Życie prywatne Billy’ego Wildera
Reżyser dwukrotnie stawał na ślubnym kobiercu. Jego pierwszą żoną była Judith Coppicus, z którą ożenił się w 1936 roku. Para doczekała się bliźniąt: Victorii i Vincenta. Chłopiec zmarł niedługo po narodzinach, a to bolesne doświadczenie odcisnęło piętno na ich relacji. Małżeństwo Wilderów zakończyło się rozwodem w 1946 roku. Trzy lata później Billy Wilder poślubił Audrey Young — piosenkarkę i aktorkę, którą poznał podczas pracy nad filmem „Stracony weekend”. Ten związek przetrwał aż do śmierci reżysera.
Wilder rzadko dzielił się publicznie tym, co przeżywał prywatnie. Jego matka, ojczym i babcia zginęli w obozach koncentracyjnych, jednak on sam unikał rozmów o Holokauście. W codziennym życiu starał się wypatrywać jasnych stron i wierzył, że granice są bardziej w naszej głowie niż w świecie. Powtarzał: „Kto nie wierzy w cuda, nie jest realistą”. To zdanie wyjątkowo trafnie streszcza jego sposób myślenia.
Billy Wilder zmarł 27 marca 2002 roku w wyniku powikłań po zapaleniu płuc. Na jego nagrobku umieszczono napis nawiązujący do słynnej kwestii z „Pół żartem, pół serio”: „Jestem pisarzem. Ale przecież nikt nie jest doskonały”.
Źródła:
- https://www.thenation.com/article/culture/billy-wilder-biography/
- https://www.pbs.org/wnet/americanmasters/billy-wilder-about-billy-wilder/733/