Mówili, że „nie nadaje się do kina”. Zdobyła dwa Oscary i zmieniła Hollywood
Nigdy nie dała się podporządkować hollywoodzkim schematom. Grała i żyła po swojemu, a wszechstronnymi rolami dowiodła niezwykłego dystansu do własnej osoby. Jej talent oparł się zarzutom o nieklasyczną aparycję. Na ekranie niejednokrotnie wychodziła z własnej strefy komfortu, inspirowała, ale tworzyła też mroczne portrety. Shelley Winters pozostaje dziś niesłusznie zapomniana, a w złotej erze Hollywood przetarła szlak nowoczesnemu stylu aktorstwa.
Pod prąd
Shelley Winters pozostawała jedną z najzdolniejszych aktorek klasycznego Hollywood, mimo że trzymała się dalszego planu. Grała w filmach przełamujących konwenanse, nie protestowała wobec „zeszpeceniu” na potrzeby roli, stroniła od gwiazdorskiego blichtru. Dwukrotnie otrzymała Oscara. Z powodzeniem grała w kinie, telewizji oraz teatrze przez siedem dekad kariery. Jej specjalnością stały się charakterne, pełne wigoru kobiety, często doświadczone przez los albo skrywające życiowe frustracje. W swoich kreacjach była autentyczna, tak jak w życiu. Pozostawała nie tylko ikoną popkultury, ale również ruchów feministycznych i praw obywatelskich.
Urodzona w 1920 roku jako córka projektanta i wokalistki Shelley (właściwie Shirley) omal nie padła kolejną ofiarą hollywoodzkiego systemu. Gdyby nie jej odwaga podążania własną drogą wbrew opiniom innych, zapewne podzieliłaby los wielu gwiazd wpisanych w sztuczny wizerunek. Studio Columbia, z którym podpisała kontrakt niedługo po swym broadwayowskim debiucie w 1941 roku, siliło się bowiem na stworzenie z Winters kolejnej ekranowej seksbomby o jasnych lokach i ponętnym spojrzeniu.
Po kilku ograniczających jej możliwości rolach Shelley powiedziała dość. W 1951 roku jako jedna z nielicznych aktorek złotej ery Hollywood karmiącej się blichtrem i pozorami wystąpiła na ekranie bez makijażu czy efektownych stylizacji. Mowa o jej roli typowej „szarej myszki” złamanej przez męską ignorancję w przełomowym dla amerykańskiej kinematografii „Miejscu pod Słońcem”, filmie George'a Stevensa rozliczającym się z mitem tzw. amerykańskiego snu.
Jej bohaterka zostaje wykorzystana przez pogubionego karierowicza (w tej roli Montgomery Clift), z którym zachodzi w nieplanowaną ciążę i który planuje zabójstwo bezbronnej dziewczyny, gdy w jego życiu pojawia się piękna dziedziczka (Elizabeth Taylor). Shelley Winters dowiodła wymagającą rolą oddania kreacji i na wzór metody zdobytej w Actors Studio – ekranowego realizmu. Wytwórnia była zaniepokojona aparycją swojej gwiazdy daleką od filmowego „upiększenia”, przewidując rychły koniec jej sławy. Szczęśliwie krytycy na długie lata przed współczesnymi standardami aktorskich ocen potrafili docenić niesztampowość Shelley i skupić się na jej umiejętnościach. Za występ w „Miejscu pod Słońcem” otrzymała pierwszą nominację do Nagrody Akademii.
Filmy, które zmieniły kino
Shelley Winters dowodziła wszechstronnego wachlarzu umiejętności. Grała wrażliwe i kruche dziewczyny, awanturnice, irytujące frustratki, antybohaterki albo kobiety złamane przez los. Tak różnorodne wcielenia pozostają godne podziwu, zwłaszcza że Shelley w każdą z ról, niezależnie od moralnej charakterystyki, wkładała całą siebie. To wszystko sprawiło, że Winters postrzegano w kategoriach aktorki charakterystycznej, a tego typu wizerunek elektryzował zwłaszcza drugi plan, na którym nieco ekscentryczne postacie potrafią wzbogacić fabułę bez estetycznego pęknięcia.
Jej aktorski kunszt był niezrównany, a filmowe wybory zwykle korespondowały z istotną problematyką społeczną. Wiele produkcji z jej udziałem dziś okrzyknęlibyśmy mianem „niehollywoodzkich”. Były to bowiem filmy rewolucyjne, podejmujące pomijaną do tej pory tematykę albo rozliczające się z hipokryzją tak amerykańskiego systemu, jak samej Fabryki Snów.
W 1959 roku Shelley sportretowała Petronellę van Daan, ukrywającą się przed nazistami wraz z rodziną Franków, w „Dzienniku Anny Frank”. Angaż zaowocował Oscarem w kategorii najlepszej aktorki drugoplanowej. Po otrzymaniu Złotego Rycerzyka Winters dowiodła swej szczodrej postawy aktywistki – przekazała statuetkę muzeum w Amsterdamie upamiętniającym tragicznie zmarłą autorkę bodaj najsłynniejszego dziennika z okresu II wojny światowej.
Już trzy lata później Shelley zagrała w „Lolicie” (1962) Stanleya Kubricka na podstawie skandalizującej powieści Vladimira Nabokova. Na potrzeby kreacji przyjęła całkiem odmienną maskę. Wcieliła się w Charlotte Haze, matkę tytułowej Lolity, która wszelkimi sposobami stara się uwieść ekranowego Humberta zapatrzonego w jej córkę. Rola Winters była na zmianę irytująca i zabawna, tragiczna i odpychająca. Tylko ona mogła złączyć wszelkie te mechanizmy w jeden portret. W jej figurze Charlotte skumulowały się ponadto seksualne frustracje kobiety wykluczonej ze względu na dojrzały wiek – nawet na dalszym planie Winters walczyła z ówczesną tematyką tabu.
Upodlenie dla słusznej sprawy
Za bulwersujący portret wyrodnej matki z dramatu „W cieniu dobrego drzewa” (1965) Shelley odebrała drugą Nagrodę Akademii w kategorii dalszoplanowej. Film Guya Greena z główną rolą pierwszego Afroamerykanina wyróżnionego Oscarem Sidneya Poitiera ukazywał losy niewidomej dziewczyny zrujnowanej przez najbliższych, której los odmienia pewien czarnoskóry pracownik biura.
Kameralne dzieło pozostawało ważnym głosem w walce z rasowymi uprzedzeniami. Dla tej roli Shelley Winters dała się dosłownie znienawidzić widzom. Jej (anty)bohaterka jest rozwiązłą alkoholiczką, która traktuje niepełnosprawną córkę niczym posługaczkę, uciekając się przy tym do przemocy psychicznej. Na ekranie jest celowo awanturnicza i chaotyczna, przewraca się, niemal poniża, aby oddać patologiczny charakter postaci. Prywatnie Shelley aktywnie wspierała jednak zarówno kobiecą niezależność, jak i ruch praw obywatelskich, łącząc w swym światopoglądzie szacunek do drugiego człowieka z umiłowaniem wolności.
Jedyna w swoim rodzaju
Z roli na rolę Shelley Winters odkrywała nieoczywiste karty, grając w sposób, na który nie zgodziłoby się wiele aktorek jej czasów. Choć w późnych latach kariery aktorstwo kreacyjne i nieszczędzące od wyrzeczenia pozostawało na topie, to za czasów złotej ery Hollywood wiele diw troszczyło się głównie o własny wizerunek. Shelley nie obawiała się wystąpić bez makijażu czy stworzyć roli wprawiającej tak ją, jak widzów w dyskomfort.
Nigdy nie wybierała tytułów z komercyjnych zapędów. W 1955 roku wystąpiła w reżyserskim debiucie aktora Charlesa Laughtona „Noc myśliwego”, który w roku premiery poniósł klęskę, a uznanie zdobył dopiero po długich dekadach. Była ponadto gotowa do poświęceń. Na potrzeby uwielbianej przez widzów Belle Rosen z „Tragedii Posejdona” (1972) przytyła ponad 15 kilogramów, których nie udało jej się zrzucić w kolejnych latach. Rola pokrzepiającej, bawiącej do łez, ale też wzruszającej Belle z klasyka kina katastroficznego ponownie była inna niż wszystkie poprzednie zawodowe wyzwania. Shelley przyznano za nią Złoty Glob.
Choć Shelley szybko zrezygnowała z ofert ekranowych seksbomb, to bynajmniej nie stroniła od zakulisowych namiętności. Wychodziła za mąż czterokrotnie. Po raz pierwszy za kapitana Macka Paula Mayera (małżeństwo trwało w latach 1943-1948), który nie był w stanie zaakceptować jej hollywoodzkiego stylu życia. Później byli aktorzy: Vittorio Gassman (1952-1954), z którym artystka doczekała się jedynej córki i Anthony Franciosa (1957-1960). Winters wierzyła, że pracujący w tej samej branży mężczyźni staną się gwarancją udanego pożycia, niestety i w tym przypadku różnice charakterów zwyciężyły. Na łożu śmierci, zaledwie kilka godzin przed odejściem, 13 stycznia 2006 roku Shelley poślubiła partnera Gerry’ego DeForda, z którym tworzyła szczęśliwy związek przez ostatnie kilkanaście lat życia.
X muza zawdzięcza Shelley Winters niesamowite kreacje o ponadczasowym przesłaniu. W tym roku mija 20 lat od śmierci aktorki. Dlaczego niewiele osób o niej wspomina? Czyżby talent ponad wizerunkiem w przypadku kobiecych postaci kina nie był godny zapamiętania?
Źródła:
- https://youtu.be/TDU1q-4lJdc?si=R60_AUufHOV2VEgT
- https://www.britannica.com/biography/Shelley-Winters
- https://en.wikipedia.org/wiki/Shelley_Winters
- https://m.imdb.com/name/nm0001859/