Genialny pisarz, który w domu zamienił życie żony w piekło. Prawda o małżeństwie Tołstoja
On – literacki geniusz, pochłonięty własną ideą i otoczony ludźmi, którzy niemal czcili każde jego słowo. Ona – ta, która trzymała dom w ryzach, dbała o codzienność i uparcie próbowała wydobyć z niego choć jeden niepodważalny dowód miłości. Bez skutku. Małżeństwo Tołstojów zapisało się w historii jako jedno z najbardziej wybuchowych, a ich awantury urosły do rangi legendy. Z czasem frustracja, zazdrość i chłód między nimi narastały tak bardzo, że uczucie zaczęło przypominać coś znacznie mroczniejszego. A kiedy pisarz leżał u kresu życia, podjął decyzję, która do dziś szokuje – nie chciał pożegnać się z żoną, choć ta była zdruzgotana.
- Mroczne kulisy małżeństwa Tołstoja
- Miłość Tołstoja i Zofii z rysą
- Zofia Tołstoj i cena za geniusza męża
- Życie z Tołstojem: cienie i upadki
- Ostatnie dni Tołstoja i dramat Zofii
Mroczne kulisy małżeństwa Tołstoja
Lew Tołstoj uchodzi za jednego z najwybitniejszych twórców literatury klasycznej. Nie ograniczał się do pisania powieści — był też myślicielem, krytykiem literackim i dramaturgiem. Z jego poglądów wyrósł tołstoizm, stawiający na moralne samodoskonalenie, nieodpowiadanie przemocą na zło oraz etykę inspirowaną Nowym Testamentem. Ten nurt podkreślał socjalistyczne fundamenty pokojowego sprzeciwu wobec nierówności społecznych, a jednocześnie odrzucał ideę rewolucji. Sam Tołstoj zachęcał do świadomego odcięcia się od tego, co uznawał za złe — w praktyce oznaczało to m.in. rezygnację z mięsa oraz unikanie alkoholu i tytoniu.
Twórca „Wojny i pokoju” postulował również wstrzemięźliwość seksualną, choć przy własnym silnym temperamencie nie potrafił konsekwentnie jej dotrzymać. Ten rozdźwięk między głoszonymi zasadami a codziennym postępowaniem był jednym z powodów, dla których jego oddana żona coraz częściej traciła spokój. Zofia Tołstoj przez lata funkcjonowała w cieniu sławy męża, mając wrażenie, że w jego świecie bywa traktowana jak część domowego wyposażenia, a nie osoba z emocjami i wrażliwością.
Przez całe wspólne życie bolał ją jego dystans, zmienne nastroje i chłód. Kiedy pod wpływem filozoficznych rozważań ogłaszał celibat, musiała podporządkować się jego decyzji. Jej realne potrzeby schodziły na dalszy plan. Gdy Tołstoj nie wytrzymywał w postanowieniu, Zofia czuła chwilową satysfakcję, lecz on sam popadał w narastające oburzenie wobec żony — jakby to ona była winna jego upadkowi i grzechowi.
Tołstoj pragnął pełnej swobody twórczej, a jednocześnie liczył na opiekę doświadczonej gospodyni. Zofia wypełniała obowiązki, ale (co zupełnie zrozumiałe) otwarcie okazywała żal i rozczarowanie jego postawą. W czasie awantur zarzucała mu brak miłości i potrafiła grozić samobójstwem. On, by rozładować napięcie, uciekał w galop na ukochanym koniu. W najbardziej dramatycznych momentach ich zaciekłych kłótni Zofia bywała zdolna wybiec z domu w Jasnej Polanie tak, jak stała — boso, w koszuli nocnej, a czasem nawet bez odzienia.
Miłość Tołstoja i Zofii z rysą
Na początku nic nie zapowiadało, że ta relacja skończy się tak burzliwie. Ich rodziny od lat żyły w przyjaźni, a Zofia była o 16 lat młodsza od już wtedy sławnego Tołstoja. Nic więc dziwnego, że po cichu oczekiwano, iż pisarz poślubi jedną z jej starszych sióstr. Kiedy jednak Zofia skończyła 18 lat, Lew stracił dla niej głowę.
"Kocham ją, kiedy budzę się w nocy lub rano i widzę, że ona patrzy na mnie i kocha. I nikt – a przede wszystkim ja – nie przeszkadza jej kochać tak, jak potrafi – po swojemu. Kocham, kiedy siedzi blisko mnie, i wiemy, że się kochamy nawzajem, jak umiemy" – notował Tołstoj w pierwszych dniach małżeńskiej euforii. Sielanka okazała się jednak krucha i szybko zaczęła pękać.
Pierwsze pęknięcie pojawiło się jeszcze przed ślubem. Z potrzeby absolutnej szczerości pisarz dał narzeczonej do przeczytania swoje dzienniki, wierząc, że dzięki temu lepiej pozna jego przeszłość. Gest, który miał zbliżyć ich do siebie i stać się dowodem zaufania, w praktyce stał się początkiem końca. Zofia, kartka po kartce, traciła spokój i złudzenia. Szczegółowe opisy jego dawnych erotycznych przygód wzbudziły w niej lęk przed męskim temperamentem, a równocześnie zaszczepiły zazdrość, która przez lata będzie ją drążyć od środka.
Po raz pierwszy Lew myślał o odejściu, gdy Zofia rodziła ich pierwsze dziecko. Nigdy nie wybaczyła mu, że w tak przełomowej chwili zabrakło przy niej prawdziwego wsparcia. Z czasem napięcia narastały: w swojej zazdrości Zofia rywalizowała już nie tylko z kobietami, lecz także z ludźmi współtworzącymi intelektualny świat męża oraz z jego największą pasją – literaturą. I tej walki nie była w stanie wygrać.
Zofia Tołstoj i cena za geniusza męża
Zofia i Lew doczekali się trzynastu dzieci — co aż nadto pokazuje, jak krucha bywała „siła woli” głosiciela celibatu. Kiedy mąż uchodził za żywy pomnik geniuszu i najwyższy autorytet dla intelektualistów (z Mahatmą Gandhim na czele), Zofia dźwigała codzienność i wychowanie potomstwa, z którym Lew nie musiał spędzać zbyt wiele czasu… Nie absorbowały go przecież wyłącznie książki i „wielkie” rozmowy.
Pomiędzy pieluchami, parującymi garnkami i szkolnymi lekcjami Zofia własnoręcznie przepisywała utwory męża, a potem jeszcze je poprawiała. Kiedy próbowała mówić o samotności i o tym, że brakuje jej zwykłej wdzięczności z jego strony, Tołstoj zbywał ją jako histeryczkę — podobnie jak inni mężczyźni przekraczający próg ich domu, pewni swoich krzywdzących ocen w patriarchalnym układzie sił. Włodzimierz Czertkow, uczeń Tołstoja, miał nawet powiedzieć do Zofii: "Gdybym miał taką żonę, jaką pani jest dla swego męża, to dawno bym od niej uciekł do Ameryki albo się zastrzelił".
Mimo cierpienia była w niego wpatrzona niemal obsesyjnie. Zabiegała o jego uwagę wprost i bez wahania, a on odpowiadał narastającą złością, opowiadając całą historię tak, jakby to on był osaczany. Jeszcze kilka razy przed nią uciekał. Trudno sobie dziś wyobrazić, co czuła kobieta płacąca cenę za „genialny” umysł męża: sama z gromadką dzieci spragnionych bliskości, niezrozumiana i przytłoczona — gwałtowne reakcje Zofii nie brały się znikąd.
Po latach zapisze w „Pamiętnikach”, z gorzkim, nieukrywanym sarkazmem: „Geniuszowi trzeba stworzyć warunki spokojne, wesołe i wygodne; geniusza trzeba nakarmić, umyć, ubrać, trzeba niezliczoną ilość razy przepisywać jego utwory, trzeba go kochać, nie dawać mu powodów do zazdrości. Żeby miał spokój, trzeba wykarmić i wychować niezliczoną ilość dzieci, które geniusz płodzi, ale którymi nie ma czasu i nie lubi się zajmować, gdyż musi obcować z Sokratesami, Buddami i musi dążyć do tego, by stać się takim jak oni. Ja służyłam blisko 40 lat geniuszowi i, oczywiście, nie ma słowa podziękowania”.
Życie z Tołstojem: cienie i upadki
Spędzili razem niemal pół wieku, choć ich związek był pasmem uniesień i bolesnych, czasem wręcz widowiskowych kryzysów. Lew zamykał się w sobie i znikał z domu, by potem – zupełnie niespodziewanie – wrócić. Zbliżał się do niej głównie wtedy, gdy odczuwał osobistą potrzebę fizycznej bliskości, a powtarzający się schemat stopniowo doprowadził Zofię do psychicznego wyczerpania. „Jestem dla niego zawadzającym przedmiotem, kiedy nie potrzebuje mnie dla swego zadowolenia. Strasznie mi ciążą te dni odrazy do fizycznej strony mego męża, ale nie mogę się przyzwyczaić – nigdy się nie przyzwyczaję do brudu, do odoru”.
Zofia Tołstoj zrezygnowała dla męża z własnych planów: marzeń o nauce, ale też o muzyce i sztuce. W 1863 roku notowała: „Mam zaspokajać jego przyjemności i karmić jego dziecko, jestem meblem domowym, jestem kobietą”. W tych zdaniach pobrzmiewa rozpacz i gorycz osoby, której młodzieńcze wyobrażenia roztrzaskały się o twardą codzienność życia u boku człowieka uznawanego za legendę.
Zakochana, bardzo młoda Zofia widziała ich wspólną przyszłość zupełnie inaczej i inaczej rozumiała miłość. Starszy od niej o 16 lat pisarz, naznaczony burzliwą przeszłością, nie odwzajemniał jednak romantycznych uniesień i szybko odebrał jej złudzenia. Ambicja pchała go przede wszystkim ku pracy, a wszystko inne schodziło na dalszy plan. To oddanie twórczości miało w sobie rys hipokryzji – człowiek mówiący w swoich rozważaniach o miłości do bliźniego, równości i sprzeciwie wobec zła jednocześnie ranił tych, którzy byli mu najbliżsi.
Mimo ciężaru codzienności przy Tołstoju Zofia nie przestała podziwiać jego intelektu i pisarstwa. Nawet wśród krzyków i łez potrafiła znaleźć w sobie siłę, by redagować jego teksty i doprowadzać je do porządku. On zaś przerzucał na nią ponadludzkie obowiązki – jak wtedy, gdy kazał Zofii aż siedem razy, własnoręcznie przepisać liczącą ponad 800 stron „Wojnę i pokój”.
Ostatnie dni Tołstoja i dramat Zofii
28 października 1910 roku Lew Tołstoj wyszedł z Jasnej Polany, zostawiając żonie list pożegnalny. Gdy Zofia dowiedziała się o jego odejściu, w rozpaczy próbowała rzucić się do stawu. Uratowano ją na czas, lecz kolejne tygodnie upłynęły jej pod znakiem ciężkiej depresji. Przestała jeść, przekonana, że tym razem mąż odszedł na zawsze.
Pisarz chciał schronić się w klasztorze. Z rodziną poróżnił się już rok wcześniej, kiedy ogłosił, że zamierza oddać cały majątek chłopom, by wreszcie postąpić zgodnie z własnymi ideałami. Dla bliskich brzmiało to jak ostateczne upokorzenie i dowód, że głowa rodziny stawia obcych ponad dom. W czasie ucieczki pociągiem Tołstoj zapadł na zapalenie płuc. Jego stan gwałtownie się pogorszył — był tak ciężki, że wyniesiono go z wagonu niedaleko Astapowa i ułożono w łóżku naczelnika stacji.
Do Zofii wysłano telegram. Zebrała resztki sił i ruszyła, by zdążyć na czas do ukochanego. Na miejscu nie pozwolono jej jednak wejść do męża. Uczniowie Tołstoja przekazywali, że pisarz miał odmówić pożegnania z żoną. Zofia, przez lata zazdrosna o fanatycznych wyznawców męża, podejrzewała też, że to oni uknuli intrygę przeciwko niej. Szukała pocieszenia również w słowach lekarza, który jeszcze w domu sugerował, że nagła decyzja o odejściu może mieć związek z chorobą wpływającą na sprawność umysłową.
Zofia Tołstoj zobaczyła męża dopiero wtedy, gdy 20 listopada 1910 roku zmarł. Przeżyła go o dziewięć lat i do końca nie przestała rozpaczać. A jednak, mimo bólu, zaczęła odzyskiwać równowagę psychiczną. Dzieci i przyjaciele zauważali, że stała się spokojniejsza, mniej targana gwałtownymi skokami nastroju — co dobitnie odsłania toksyczny wymiar ich małżeństwa.
Źródła:
- https://zwierciadlo.pl/kultura/retro/415112,1,trudy-malzenstwa-z-geniuszem-tolstojowie.read
- https://porady.sympatia.onet.pl/sympatia-radzi/glosil-celibat-ale-zone-zmuszal-do-wspolzycia-w-ciaze-zaszla-16-razy-nigdy-sie-nie/er444f7
- https://pl.wikipedia.org/wiki/Lew_To%C5%82stoj#%C5%BByciorys