To była największa premiera w historii Hollywood! Zablokowane ulice, wybite szyby i... Albert Einstein
To był list miłosny Charliego Chaplina do X muzy. „Światła wielkiego miasta” powstały cztery lata po wprowadzeniu dźwięku w kinie, ale komik zachował niemą narrację, gdyż ta pozostawała w jego opinii istotą filmowego widowiska. Tym samym stworzył osobisty hołd, ale też pożegnanie epoki, którą współtworzył dawnymi arcydziełami „Brzdąc” czy „Gorączka złota”. Premiera filmu z 30 stycznia 1931 roku okazała się epokowym wydarzeniem. Uroczysty pokaz zgromadził największe osobistości: od gwiazd filmu do Alberta Einsteina. Zrodziły się też zamieszki, wymagające interwencji policji i wstrzymania ruchu ulicznego.
Śmiech przez łzy wzruszenia
Charlie Chaplin był nazywany najzabawniejszym człowiekiem ekranu, ale łączył zdolność bawienia tłumów z budującym przesłaniem i przejmującymi opowieściami. Liryczny wymiar jego humoru wybrzmiewa doniośle w „Światłach wielkiego miasta” – historii Włóczęgi zakochanego w niewidomej kwiaciarce, który wszelkimi sposobami stara się zdobyć pieniądze na sfinansowanie operacji wzroku dziewczyny.
Ta pozostaje w błędnym przekonaniu, że jej amant jest milionerem. Chaplinowski Tramp dwoi się i troi, aby pozyskać wymaganą sumę. Desperacka potrzeba pracy prowadzi go nawet na… ring, jednak los ciągle mu nie sprzyja. Z opresji może go wybawić bogaty znajomy, którego pewnego wieczoru odwiódł od samobójczych zapędów, jednak mężczyzna pamięta Włóczęgę wyłącznie po wypiciu kilku kieliszków – na trzeźwo przegania go ze swojej rezydencji. Słodko-gorzkim zdarzeniom towarzyszą nieśmiertelne gagi: połknięcie gwizdka, zjadanie serpentyny niczym makaronu spaghetti czy komiczny pojedynek bokserski.
Zarys fabuły oddaje charakter dzieła Chaplina, w którym farsa ściga się z dramatem, romantyzmem i uniwersalnym morałem. Mimo 95 lat na karku „Światła wielkiego miasta” wciąż bawią i wzruszają, dowodząc ponadczasowej sztuki slapsticku, której Charlie Chaplin był mistrzem. Jego wizerunek Włóczęgi w zniszczonym fraku, meloniku i z laseczką pod pachą stale przenikł do popkultury, ale warto dodać, że humorystycznym elementom postaci towarzyszyła dusza godna wrażliwego poety. Chaplin przyglądał się w swoich filmach klasowemu wykluczeniu, społecznemu marginesowi i życiowym troskom jednoczącym ludzkość w prozie codzienności.
Hołd dla kina niemego
„Światła wielkiego miasta” powstały w 1931 roku, czyli cztery lata po wprowadzeniu dźwięku do filmu (począwszy od „Śpiewaka Jazzbandu” z nowatorskimi partiami dialogowymi). Charlie Chaplin zdecydował jednak o niemej formie swego dzieła, aby wyrazić sprzeciw wobec zmian wywołujących istne trzęsienie ziemi w przemyśle filmowym. Dla komika istotą sztuki filmowej był obraz i znamienne dla niego środki wyrazu (montaż, ruch kamery, aktorstwo oparte na pantomimie).
Tymczasem przełom lat 20. i 30. XX wieku w kinie odznaczał się maksymalnym wyeksponowaniem dźwięku dla przyciągnięcia uwagi odbiorców. „Robią wszystko, żeby zniszczyć najstarszą sztukę na świecie, sztukę pantomimy. Chcą zniszczyć wielkie piękno ciszy i zabić sens ekranu” – komentował Chaplin. Dodawał przy tym: „Dialog wedle mnie zawsze spowalnia akcję, gdyż ta musi czekać na słowa”.
„Światła wielkiego miasta” stały się zarazem jego prywatnym manifestem oraz wzruszającym pożegnaniem z odchodzącą w cień epoką. Decyzja o realizacji obrazu w nieudźwiękowionej formie była ryzykowna – nikt nie kręcił już w takich sposób filmów, a wielu straszyło Chaplina komercyjną porażką. Nie mogli bardziej się pomylić. „Światła wielkiego miasta” dziś uchodzą za szczyt osiągnięć niemej tradycji, w której artyzm formy splata się z ogromnym ładunkiem emocjonalnym.
Komplikacje
Komediodramat odniósł wielki sukces, ale za kulisami produkcji nie brakowało komplikacji. Tworzący pod presją i obawiający się klęski Chaplin zmagał się z problemami z główną aktorką. Piękną kwiaciarkę, o której serce walczy Włóczęga, sportretowała Virginia Cherrill. Eteryczna aktorka dopiero zdobywała doświadczenie w pracy przed kamerą, w dodatku miała być niechlubnie kojarzona z niesubordynacją.
Pracowała z jednym z największych twórców swoich czasów, ale to nie zniechęciło jej pewnego dnia do przerwania zdjęć, gdyż wolała udać się do… fryzjera. Słynący z perfekcjonizmu Chaplin na wieść o jej zachowaniu obraził się na kilka kolejnych dni i zaszył w sypialni.
Aktor i reżyser w jednym nie był też zadowolony z umiejętności swojej podopiecznej. Scenę, w której jego bohater kupuje od dziewczyny kwiatka, powtarzano 342 razy, ponieważ jego zdaniem Virginia ciągle robiła coś nie tak. „Była amatorką… natychmiast wiedziałem, że coś jest nie tak, kiedy zaczynała szukać zbyt wcześnie lub patrzeć za długo”, wspominał Chaplin.
Dziś ciężko jest odnaleźć granicę między toksyczną ambicją komika a faktycznymi brakami w talencie Cherrill. Ekranowy efekt pozostaje bowiem spektakularny i dowodzi profesjonalizmu tej dwójki, która mimo utarczek i zgrzytów stworzyła jeden z najwspanialszych duetów w historii wielkiego ekranu.
Premiera, której nie zapomni X muza
„Światła wielkiego miasta” zadebiutowały na wielkim ekranie 30 stycznia 1931 roku. Podczas oficjalnej premiery w Los Angeles nie zabrakło najsłynniejszych nazwisk branży: aktorek Glorii Swanson i Marion Davies, producenta Jacka Warnera czy gwiazdora Johna Barrymore’a, a także przedstawicieli świata kultury i nauki.
Na ceremonii zjawił się Albert Einstein z żoną. Najsłynniejszy geniusz świata fizyki mówił, że Charlie Chaplin jest jedynym człowiekiem w Hollywood, którego chciałby poznać. Ich spotkanie i wspólne zdjęcie przeszło do historii jako zacieśnienie więzi między przedstawicielami odmiennych dziedzin, za to najlepszych w swym fachu.
Obecność współczesnej elity tak intelektualnej, jak rozrywkowej umocniła pozycję Charliego Chaplina jako jednego z najważniejszych twórców kina. Ekscytacja publiczności sięgała zenitu. Styczniowego wieczoru wokół Los Angeles Theatre na Broadwayu wstrzymano ruch uliczny. W zniecierpliwionym tłumie wypatrującym sław i samego filmu pojawiły się przepychanki. Interweniowała policja. Pod naciskiem zgromadzonych mas w jednym z pobliskich magazynów pękły szyby.
Historia kina nigdy więcej nie widziała takiego ferworu, związanego z filmową premierą. Bliski dorównania tym zdarzeniom był wyłącznie Alfred Hitchcock, którego „Psychoza” w 1960 roku wywoływała krzyk i mdłości wśród widowni.
Źródła:
- P. Ackroyd, „Charlie Chaplin”, tłum. J. Łoziński, Zysk i S-ka Wydawnictwo, Poznań 2017.
- P. Apanowicz, „Najwięksi skandaliści złotej ery Hollywood”, Promohistoria, Żyrardów 2024.
- D. Robinson, „Chaplin. Jego życie i sztuka”, tłum. W. Wertenstein, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1995.