Pierwsza żona Kazimierza Wielkiego zmarła w tajemniczych okolicznościach. Podejrzewano nawet króla
Aldona Anna była córką Giedymina, potężnego wielkiego księcia litewskiego, i kobietą, na którą patrzyła cała Polska. To właśnie ona została pierwszą żoną Kazimierza Wielkiego – małżeństwem, od którego oczekiwano politycznego przełomu i trwałego sojuszu z Litwą. Szybko jednak zaczęto szeptać, że nic nie potoczyło się tak, jak powinno: relacje polsko-litewskie miały się nie umocnić, a królewski dwór nie doczekał się upragnionego następcy tronu. Jakby tego było mało, jej odejście część kronikarzy nazywa „tragicznym” – a niektórzy sugerują nawet, że w tle mógł stać sam król. Tylko czy to naprawdę historia o królowej, która zawiodła wszystkich… czy raczej o kobiecie, którą niesprawiedliwie skazano na zapomnienie?
- Młodość Kazimierza Wielkiego i zaręczyny
- Córka Giedymina: Aldona, przyszła królowa
- Małżeństwo z Litwą: sojusz Łokietka
- Aldona na Wawelu: zderzenie kultur
- Dlaczego Kazimierz nie miał syna?
- Tragiczna śmierć żony Kazimierza Wielkiego
Młodość Kazimierza Wielkiego i zaręczyny
Kazimierz Wielki – najpewniej najmłodsze dziecko Władysława Łokietka i Jadwigi, córki Bolesława Pobożnego – urodził się 30 kwietnia 1310 r. w Kowalu. Nic nie wskazywało wtedy, że właśnie on zasiądzie kiedyś na polskim tronie. Łokietek przez lata, raz z powodzeniem, raz z porażkami, prowadził mozolne zmagania o scalenie ziem piastowskich i podporządkowanie ich jednemu władcy. Dopiero w 1320 r. dopiął celu, sięgając po koronę. Jako król rządził jeszcze przez następnych 13 lat.
Kazimierz był trzecim synem Łokietka i miał także trzy siostry. Jego starsi bracia nie dożyli dorosłości – Stefan zmarł w 1306 r., a Władysław w 1312 r. Gdy książę miał zaledwie dwa lata, został jedynym dziedzicem ojca.
Już jako pięciolatek Kazimierz został zaręczony z dopiero co narodzoną księżniczką Jutą – córką Jana Luksemburskiego i Elżbiety. Miało to być polityczne posunięcie, które złagodzi napięcia między Polską a Czechami. Plan upadł jednak szybko: gdy czeski monarcha doczekał się synów, zaręczyny unieważniono. Co ciekawe, Juta na ślub czekała aż do 17. roku życia, kiedy poślubiła przyszłego króla Francji Jana Dobrego, a wcześniej była zaręczana łącznie sześć razy.
Następną kandydatką na żonę przyszłego władcy Polski została Anna, córka Fryderyka Pięknego i Izabeli. Te ustalenia także nie przetrwały długo. Nikt nie przewidywał wówczas, że po dwóch nieudanych próbach małżeństwa to właśnie cztery żony Kazimierza Wielkiego uczynią z niego – obok Bolesława Chrobrego – rekordzistę liczby małżeństw wśród Piastów.
Córka Giedymina: Aldona, przyszła królowa
Na tle Polski Wielkie Księstwo Litewskie było państwem stosunkowo młodym – ukształtowało się w 1240 r., gdy Mendog zjednoczył rozproszone księstwa plemienne. Zaledwie 35 lat później przyszedł na świat Giedymin, człowiek, który w kolejnych dekadach wyniósł Litwę do rangi potęgi. Jako protoplasta dynastii Giedyminowiczów mógł pochwalić się serią politycznych sukcesów: znacząco poszerzył obszar swoich wpływów, potrafił układać relacje z sąsiadami, a nawet prowadził rozmowy z papieżem, obiecując przyjęcie chrztu świętego.
Niemałą część tych osiągnięć zawdzięczał przemyślanej polityce małżeństw w swojej licznej rodzinie. Dziś przyjmuje się, że Giedymin miał jedno małżeństwo, a jego żoną była Jawna – córka połockiego księcia Iwana. Para doczekała się czternaściorga dzieci: ośmiu synów i sześciu córek. Aldona dorastała więc w dużym gronie rodzeństwa, zarówno starszego, jak i młodszego. Sama księżniczka przyszła na świat między 1311 a 1313 rokiem, a więc była wiekiem zbliżona do Kazimierza. Nie ma też pełnej pewności co do jej imienia – „Aldona” funkcjonuje w historiografii na podstawie nie do końca wiarygodnego przekazu, natomiast na chrzcie przyjęła imię Anna. Za rządów Giedymina stolicę Wielkiego Księstwa Litewskiego przeniesiono do Wilna i właśnie tam córka władcy spędziła swoje dzieciństwo.
O jej najwcześniejszych latach wiemy jednak zaskakująco mało. Okres spędzony na Litwie pozostaje w dużej mierze białą plamą. Wyraźniej pojawia się w źródłach dopiero w chwili, gdy dochodzi do jej zaręczyn z polskim królewiczem – następcą Władysława Łokietka.
Małżeństwo z Litwą: sojusz Łokietka
Idea zawiązania sojuszu z Litwą poprzez małżeństwo pojawiła się w otoczeniu królewskich doradców w chwili, gdy brakowało innych sposobów reakcji na litewskie najazdy na ziemie polskie i uprowadzanie stamtąd chłopów. Taki układ miał jednocześnie wymiar polityczny: był wymierzony w zakon krzyżacki oraz Brandenburgię, które zagrażały obu państwom. Władysław Łokietek przyjął tę koncepcję.
W 1323 r., gdy Giedymin obiecał Stolicy Apostolskiej przyjęcie chrztu, papież narzucił Litwie i zakonowi czteroletni rozejm. Widmo chrystianizacji państwa Giedymina zachęciło chrześcijańskich władców do wysyłania poselstw z propozycjami małżeństw. Z tej okazji skorzystał także król Władysław Łokietek, który dwa lata później postanowił wybrać Aldonę na żonę dla swojego syna.
Wysłannicy polskiego monarchy zostali w Wilnie przyjęci niezwykle życzliwie. Wielki książę z zadowoleniem patrzył na perspektywę wydania córki za Kazimierza. Rokowania potoczyły się więc sprawnie i po doprecyzowaniu warunków przymierza księżniczka wyruszyła do Krakowa. Posagiem Giedyminówny miało być 24 000 polskich jeńców wypuszczonych z litewskiej niewoli. Dzięki temu Aldona zdobywała uznanie mieszkańców kolejnych miejscowości mijanych po drodze. Zgodnie z obyczajem Władysław Łokietek wraz z przyszłym panem młodym wyjechali jej na spotkanie i uroczyście wprowadzili ją na Wawel.
Do ślubu nie doszło jednak od razu, choć można by tego oczekiwać. Oficjalnie tłumaczono zwłokę potrzebą przygotowania przyszłej królowej do wiary chrześcijańskiej. Analiza średniowiecznych przekazów skłoniła jednak badaczy do wniosku, że córka Giedymina nie wzbudziła sympatii młodego księcia. Janko z Czarnkowa zanotował, iż Kazimierz Wielki ostatecznie zgodził się na małżeństwo na rozkaz króla, „dla dobra i pokoju Królestwa Polskiego”. Chrzest księżniczki odbył się pod koniec kwietnia albo we wrześniu 1325 r., natomiast uroczystość zaślubin dopiero 16 października tego samego roku.
Aldona na Wawelu: zderzenie kultur
Przyjazd Aldony Anny Giedyminówny na polski dwór stał się symbolem wyraźnego zetknięcia dwóch światów: pogańskiej Litwy i chrześcijańskiej Polski. Litewska księżniczka szczególnie ceniła taniec, muzykę i rozrywkę, a nawet w drodze nie rozstawała się z grajkami. W Krakowie był to widok niemal niespotykany, bo młody książę dorastał pod czujnym okiem Jadwigi Kaliskiej – córki Bolesława Pobożnego – wychowującej go w duchu surowej, chrześcijańskiej pobożności. Przyjmuje się, że to właśnie Aldona wprowadziła na Wawel pewne wschodnie obyczaje, dotąd obce zarówno możnym, jak i najbliższemu otoczeniu monarchy.
Jednocześnie jako żona Aldona Anna Giedyminówna uchodziła za przykład chrześcijańskiej małżonki. Jan Długosz podkreślał jej szlachetność i uległość wobec męża. Kazimierz Wielki zapisał się w historii licznymi romansami, jednak przekazy nie mówią wprost, jak jego żona odnosiła się do tych relacji. Trzeba też pamiętać, że kroniki i dokumenty zwykle milczały o emocjach oraz reakcjach zdradzanych kobiet.
Styl życia żony Kazimierza Wielkiego nie wszystkim odpowiadał, a najbardziej raził królową Jadwigę, choć sam Kazimierz patrzył na to znacznie łagodniej. Pobożna władczyni od początku odnosiła się niechętnie do narzeczonej, a później do żony swojego syna. Niewykluczone, że to właśnie z jej wpływu doszło do odwlekania ślubu młodych. Po śmierci Władysława Łokietka jego małżonka próbowała także przesunąć w czasie koronację litewskiej księżniczki.
Możliwe, że królowa uważała Aldonę Annę za osobę nieprzygotowaną do odpowiedzialnego współrządzenia – choćby z powodu jej biernej postawy wobec narastającego od 1330 r. sporu z własnym ojcem. Konflikt ten zakończył się ostatecznie wznowieniem przez Litwę łupieżczych najazdów na Polskę. Zanim jednak do tego doszło, licząc na poprawę relacji polsko-litewskich i ulegając prośbom syna, Jadwiga zgodziła się na wspólną koronację Kazimierza i Aldony. Łokietek zmarł na początku marca, ale intronizacja odbyła się dopiero ponad miesiąc później – 25 kwietnia 1333r.
Dlaczego Kazimierz nie miał syna?
Od żony średniowiecznego monarchy wymagano przede wszystkim jednego: urodzenia syna. To właśnie chłopiec, jako przyszły król, miał zapewnić ciągłość dynastii i spokój w państwie. Córka jako potencjalna następczyni oznaczała natomiast kłopotliwą konieczność znalezienia nie tylko odpowiedniego męża dla niej, ale w praktyce także nowego władcy dla całego królestwa.
Aldona Anna Giedyminówna nie spełniła tych oczekiwań, bo nie dała mężowi męskiego potomka. Z ich małżeństwa narodziły się jedynie dwie córki – Elżbieta i Kunegunda. Elżbieta zapisała się w dziejach jako żona pomorskiego księcia Bogusława V, a Kunegunda została wydana za Ludwika Rzymskiego, syna cesarza niemieckiego Ludwika IV Wittelsbacha.
Litewska księżniczka była jeszcze młoda i wszystko wskazywało na to, że wciąż mogła urodzić Kazimierzowi syna, lecz tak się nie stało. Co więcej, choć ostatni piastowski król Polski miał w sumie cztery żony, żadna z nich nie dała mu syna – na świat przychodziły wyłącznie córki. Warto przy tym zauważyć, że jeszcze za życia Giedyminówny Kazimierz zawarł porozumienie ze swym szwagrem, Karolem Robertem: jeśli król nie doczeka się męskiego potomka, polską koronę mieli przejąć węgierski władca i jego synowie.
Tragiczna śmierć żony Kazimierza Wielkiego
W 1338 roku 28-letnia królowa zaczęła poważnie podupadać na zdrowiu. Walczono o jej życie długo – wspominano nawet o modlitwach samego papieża – jednak choroba okazała się silniejsza. Żona Kazimierza Wielkiego zmarła 26 maja kolejnego roku na Wawelu. Córka Giedymina odeszła jeszcze przed swoim ojcem.
Choć szczegóły jej śmierci pozostają niejasne, przekazy podkreślają, że był to koniec tragiczny i nienaturalny. Relacja między nią a Kazimierzem nie należała do wyjątkowo czułych, ale mimo pojawiających się domysłów nie ma podstaw, by oskarżać młodego króla o otrucie małżonki. Tym bardziej że małżeństwo nie stanowiło dla niego przeszkody w kolejnych romansach, a po śmierci Aldony Anny przez dwa lata pozostawał wdowcem.
W dziejach zapisały się jeszcze trzy żony Kazimierza Wielkiego – Adelajda Heska, Krystyna Rokiczanka i Jadwiga Żagańska. Pierwszą odsunięto bez formalnego rozwodu i do końca życia przedstawiała się jako „żona króla Polski”, druga była czeską mieszczką, a trzecia – zaledwie dwa lata po śmierci męża – ponownie stanęła na ślubnym kobiercu. Jednak tylko litewska córka Giedymina spoczęła na Wawelu. To jej przypadł ten przywilej jako pierwszej polskiej władczyni. Sam król dołączył do niej dopiero ponad 30 lat później.
Źródła:
- O. Balzer,Genealogia Piastów, Avalon, Kraków 2005
- J. Besala,Małżeństwa królewskie. Piastowie, Bellona, Warszawa 2006
- K. Jasiński,Małżeństwa i koligacje polityczne Kazimierza Wielkiego, Studia źródłoznawcze,t. 32-33, 1990
- K. Jasiński,Powiązania genealogiczne Piastów (Małżeństwa piastowskie), w: Piastowie w dziejach Polski, Ossolineum, Wrocław 1975