Matka króla szczerze jej nienawidziła! Dramat na wawelskim dworze, o którym nikt nie uczy
Aleksander I Jagiellończyk zwykle pojawia się w historii jako król, który otworzył drogę demokracji szlacheckiej. Wszyscy kojarzą hasło „Nihil Novi” — ale to dopiero najbardziej oczywista część tej opowieści. Za kulisami jego krótkiego panowania kryje się znacznie więcej: gra dyplomatyczna, decyzje podejmowane pod presją i zaskakująca rola mecenasa kultury. Co tak naprawdę zostawił po sobie Aleksander Jagiellończyk i dlaczego te kilka lat mogło ważyć więcej, niż się wydaje?
- Aleksander Jagiellończyk: wychowanie i charakter
- Aleksander Jagiellończyk między Moskwą a unią
- Spory z Moskwą za panowania Aleksandra I
- Sojusze i zagrożenia za Aleksandra Jagiellończyka
- Nihil Novi i Statut Łaskiego: przełom 1505
- Aleksander Jagiellończyk i kultura dworu
Aleksander Jagiellończyk: wychowanie i charakter
Aleksander był czwartym synem Kazimierza Jagiellończyka. Najbliżej trzymał się ze starszym bratem, Janem Olbrachtem, co sprzyjało utrzymaniu dobrych relacji polsko-litewskich w czasie, gdy doszło do zerwania unii personalnej między oboma państwami. Kształcił się m.in. pod opieką Jana Długosza i Kallimacha. Nauka u dwóch wybitnych uczonych epoki rozbudziła w Aleksandrze i jego braciach zainteresowanie dziejami własnej dynastii i królestwa, dała im solidną znajomość języków oraz szeroką wiedzę ogólną. Rzemiosła wojennego uczył go Stanisław Szydłowiecki, a tajniki „królowania” przekazywał mu bezpośrednio Kazimierz Jagiellończyk. (por. Borkowska U., 2011: s. 53, 163, 165)
Z relacji kronikarzy, wspomnień i zachowanych dokumentów wyłania się obraz człowieka: pracowitego władcy, dobrego męża i wiernego brata. Nie oznacza to, że Aleksander był bez skazy, jednak trudno nie odnieść wrażenia, że wśród Jagiellończyków uchodził za jednego z bardziej lubianych. Nie dorównywał urodą ani bystrością Olbrachtowi czy ojcu, Kazimierzowi. (por.: Bardach J., 1998: s. 316) Miał za to wiele ujmujących cech, dzięki którym łatwo zjednywał sobie otoczenie.
O życiu Aleksandra zachowało się niewiele ciekawostek. Tym bardziej warto zapamiętać tę jedną: był ostatnim w dziejach Wielkim Księciem Litewskim, który znał język litewski.
Aleksander Jagiellończyk między Moskwą a unią
W 1492 roku Aleksander przejął rządy na Litwie. W tym samym czasie, po śmierci Kazimierza Jagiellończyka, na króla Polski obrano Jana Olbrachta. Rozdzielenie litewskiego i polskiego tronu w praktyce oznaczało rozluźnienie, a nawet zerwanie unii. Okazję natychmiast wykorzystał książę moskiewski Iwan III Srogi: już w 1493 roku opanował Wiaźmę i przyległe ziemie. (Borkowska J.: s. 29) Było to faktycznym złamaniem rozejmu zawartego jeszcze z Kazimierzem Jagiellończykiem. Aleksander, zachęcany przez braci, spróbował jednak uspokoić relacje z Moskwą i zdecydował się na małżeństwo z córką Iwana i Zoe Paleolog – Heleną. Iwan III Srogi przystał na ten plan, licząc, że córka stanie się jego „oczami i uszami” na litewskim dworze. Rzeczywistość potoczyła się inaczej. Helena i Aleksander szybko znaleźli wspólny język, a księżniczka chętnie okazywała mu wierność. Nie zyskała natomiast popularności ani na Litwie, ani w Koronie. Niechęć żywiła do niej również Elżbieta Rakuszanka, matka Aleksandra. Warto dodać ciekawy szczegół: polscy panowie nigdy nie zgodzili się na jej koronację, ponieważ uparcie trwała przy obrządku prawosławnym. W tamtej epoce wybór „właściwej” wiary miał znaczenie kluczowe — czasem nawet większe niż obawy przed rosnącą potęgą prawosławnego Księstwa Moskiewskiego.
Aleksander na Litwie prowadził politykę silnie uzależnioną od magnaterii, ale zarazem wyraźnie odrębną od Korony. Umocnił pozycję rady wielkoksiążęcej i nadał przywileje, które potwierdzały samodzielność działań księstwa. (Bardach J.: s. 316)
Wśród najważniejszych wydarzeń tego czasu trzeba wskazać zjazd w Lewoczy w 1494 roku. Nie zachowały się dokumenty z obrad, jednak z późniejszych posunięć można wnioskować, że chodziło o zabezpieczenie interesów Czech i Węgier, uporządkowanie kwestii Mołdawii oraz odpowiedź na narastające zagrożenie tureckie. Aleksander miał wziąć udział u boku Olbrachta w wyprawie mołdawskiej, lecz zatrzymała go niepewność relacji z Moskwą. Zresztą wkrótce Iwan Srogi uderzył na ziemie Aleksandra, a Litwa utraciła obszary między Dniestrem a Desną. W tej sytuacji Aleksander został zmuszony do szukania wsparcia: zawarł sojusz z tatarami zawołżańskimi oraz zakonem inflanckim. W 1499 roku podpisał także unię z Polską, tzw. krakowsko-wileńską. (Tyszkiewicz J., 2019: s. 25) Przynajmniej w teorii miało to wzmocnić wspólny front przeciw Moskwie.
Tymczasem po kilku latach rządów niespodziewanie zmarł Jan Olbracht, król Polski (1501). Aleksander przybył do Polski i na sejmie w Piotrkowie został wybrany na króla. (Borkowska U.: s. 31)
Spory z Moskwą za panowania Aleksandra I
Największym wyzwaniem, z jakim Aleksander I Jagiellończyk mierzył się przez całe swoje rządy, były relacje z Moskwą. Gdy tylko objął tron Polski, litewsko-moskiewskie spory o granice z Iwanem Srogim zaczęły natychmiast odbijać się na polityce polsko-moskiewskiej. Litewscy możni dobrze zresztą rozumieli, że odnowienie unii personalnej oznacza realnie mocniejsze wsparcie w obronie wschodnich rubieży. Ostatecznie zgodzono się na wybór jednego wspólnego władcy (bez odrębnego urzędu Wielkiego Księcia), choć dawało to polskiej szlachcie i magnatom przewagę w głosowaniach.
Kiedy uporządkowano najpilniejsze kwestie, Aleksander I Jagiellończyk wrócił do Wilna, pozostawiając bratu Fryderykowi sprawowanie rządów w Polsce. Na Litwie kontynuował rozmowy z Iwanem Srogim. W 1503 roku podpisał sześcioletni rozejm, jednocześnie godząc się na odstąpienie Moskwie Zadnieprza oraz ziem położonych na wschód od Smoleńska. (Bardach J.: s. 321) Równolegle udało się doprowadzić do rozejmu z sułtanem tureckim i Tatarami krymskimi. Przynajmniej na jakiś czas wschodnia granica została zabezpieczona. Sprawdź także ten artykuł o 10 najmniej znanych królach Polski.
Sojusze i zagrożenia za Aleksandra Jagiellończyka
Turcja nie była dla Polski ani Litwy przeciwnikiem bezpośrednio zagrażającym ich istnieniu, lecz jej granice stykały się z innymi krajami pozostającymi pod władzą Jagiellonów. Tymczasem chanat krymski, sprzymierzony z Moskwą, podczas rządów Aleksandra wielokrotnie najeżdżał południowo-wschodnie rubieże obu państw (Korony i Litwy). Zdołano wprawdzie zbudować sojusz zaczepno-obronny wymierzony w Moskwę — z chanem Wielkiej Ordy oraz zakonem w Inflantach — co na pierwszy rzut oka mogło wyglądać na trafny ruch dyplomatyczny. Z czasem okazało się jednak, że układ ten nie przekładał się na realną siłę. Najazdy krymskie wracały w latach 1503, 1505 i 1506 (niemal w przeddzień śmierci króla). (Tyszkiewicz J.: s. 26)
W kluczowych porozumieniach Aleksandra Jagiellończyka widać napięcie, które w kolejnych stuleciach będzie tylko narastać. Z jednej strony pojawiała się pokusa budowania chrześcijańskiej jedności przeciw światu muzułmańskiemu, z drugiej — coraz wyraźniejsza ambicja Moskwy, by podporządkować sobie ziemie ruskie. To właśnie ten nacisk pchał władców Rzeczpospolitej do szukania porozumienia z Tatarami. Dziś może wydawać się to drugorzędne, ale warto pamiętać, że mówimy o epoce, w której silnie dominowała mentalność krucjatowa.
Kolejne dziesięciolecia — aż po odsiecz wiedeńską w 1683 roku — upłyną pod znakiem tureckiej ekspansji przesuwającej się coraz dalej na zachód. W tej grze istotne miejsce zajmą także chanaty tatarskie, choć występować będą głównie jako sojusznicy większych graczy, bez własnych planów mocarstwowych.
Krzyżacy nie byli wówczas dla Jagiellonów zagrożeniem, które mogłoby realnie zachwiać sytuacją państwa. Ich konsekwentna odmowa złożenia hołdu polskim królom była raczej uciążliwością niż poważnym niebezpieczeństwem. Ta sprawa miała jednak jeszcze raz powrócić z dużą siłą — już za panowania Zygmunta Starego.
Nihil Novi i Statut Łaskiego: przełom 1505
Za jedno z kluczowych wydarzeń z okresu rządów Aleksandra uznaje się sejm radomski z 1505 roku, podczas którego przyjęto słynną konstytucję Nihil Novi. Nie była to kolejna, jednostkowa korzyść przyznana szlachcie, lecz zmiana o znacznie szerszym zasięgu. Zasada, że „nic nowego stanowionym być nie ma (...) bez wspólnego zezwolenia senatorów i posłów ziemskich”, w praktyce umacniała demokrację szlachecką, a zarazem ograniczała wpływy magnaterii oraz samego monarchy. (Bardach J.: s. 324) Z tego powodu Nihil Novi odegrało tak istotną rolę w dalszych dziejach Korony. Drugą ważną decyzją tego sejmu był tzw. Statut Łaskiego, czyli uporządkowanie i zebranie w jednym miejscu dotychczas obowiązujących w państwie norm prawnych.
Same przepisy funkcjonowały już wcześniej, więc nie chodziło o stworzenie prawa od podstaw. Ich znaczenie wyraźnie jednak wzrosło, gdy zostały spisane i opublikowane drukiem (w 1506 r.). Nazwa Statutu Łaskiego pochodzi od Jana Łaskiego — kanclerza królewskiego i prymasa — który zebrał te regulacje w jednej księdze. W Statucie Łaskiego znalazły się nie tylko zapisy dotyczące szlachty, ale również mieszczaństwa oraz częściowo Kościoła. (Borkowska U.: s. 225) Nie były to zwykłe przywileje, lecz raczej całościowe potwierdzenie politycznej roli stanu szlacheckiego. Od tego momentu sejmy będą należeć do najważniejszych instytucji podejmujących decyzje w Rzeczpospolitej.
Aleksander Jagiellończyk i kultura dworu
Aleksander I Jagiellończyk rządził krótko, ale zdążył zwrócić uwagę także na kulturę własnego państwa. To dopiero Zygmunt Stary i Zygmunt August doprowadzą do narodzin „złotego wieku kultury polskiej”. Mimo to właśnie Aleksander zapoczątkował renesansową przebudowę Wawelu, którą później konsekwentnie rozwijali jego następcy. (Borkowska U.: s. 51) W Wilnie ufundował kilka świątyń, m.in. kościół św. Anny, który trzy stulecia później miał zachwycić Napoleona. Dodatkowo wzniósł mury miejskie oraz gościnny dwór przeznaczony dla kupców moskiewskich. (Bardach J.: s. 318)
O kulturze za panowania Aleksandra przetrwało niewiele barwnych szczegółów — zwłaszcza w porównaniu z epoką Zygmuntów. Podobnie jak jego ojciec i bracia, Aleksander sprzyjał jednak rozwojowi humanistyki i ludziom nauki. Dobrym przykładem jest stypendium, którego udzielił Janowi Dantyszkowi, późniejszemu biskupowi i ambasadorowi Jagiellonów w Europie. Krótki czas rządów oraz ciągłość mecenatu kolejnych Jagiellończyków sprawiają, że dziś trudno jednoznacznie wskazać, który uczony lub artysta zawdzięczał karierę właśnie Aleksandrowi. Nie ma jednak wątpliwości, że wysoko ich cenił i chętnie widział zarówno na dworze, jak i na krakowskiej uczelni.
Ten król zapisał się jednak przede wszystkim jako postać o kluczowym znaczeniu dla kształtowania się nowego ustroju Rzeczpospolitej szlacheckiej.
Źródła:
- Urszula Borkowska, Dynastia Jagiellonów w Polsce, PWN 2011
- Juliusz Bardach, Aleksander w: Poczet królów i książąt polskich, red. Andrzej Garlicki, Czytelnik 1998, s. 316-325
- Jan Tyszkiewicz, Polska i Litwa Jagiellonów u schyłku XV i na początku XVI wieku. Polityka, dyplomacja, konflikty zbrojne, ASPRA 2019