Na co było stać przeciętnego Polaka przed wojną? Zarobki a koszty życia II RP
Cały dzień harówki za bochenek chleba, kostkę margaryny i odrobinę mleka. Jedna para butów, która musiała wystarczyć na lata. Kąpiel raz w tygodniu – w miednicy, a radia słuchało się nie w domu, tylko u sąsiadki. Tak wyglądała codzienność tysięcy Polaków w II Rzeczypospolitej: surowa, oszczędna i pełna wyrzeczeń. A to dopiero początek tej historii.
- Jak przed wojną jadano w Polsce?
- Ile kosztowało śniadanie w II RP?
- Jak wyglądały koszty i warunki mieszkań
- Jak kupowano ubrania i buty dawniej?
- Bieda, alkohol i rozrywki w II RP
- Elektryczne luksusy w Polsce międzywojennej
- Emerytury w II RP: symboliczne i rzadkie
Jak przed wojną jadano w Polsce?
W II Rzeczypospolitej rachunki domowe wyglądały zupełnie inaczej niż dziś – i inaczej rozkładały się priorytety. Przeciętna rodzina robotnicza zostawiała na jedzenie ponad 40% całego budżetu. Innymi słowy: niemal co druga złotówka trafiała do kuchni i spiżarni, głównie na podstawy takie jak chleb, mąka, kasze, ziemniaki, mleko czy wędliny.
Nie chodziło o syte, wielodaniowe obiady, tylko o najprostsze posiłki, które miały przede wszystkim nasycić. Mięso było luksusem, ryby pojawiały się sporadycznie, a słodycze najczęściej tylko w czasie świąt albo przy okazji imienin. Owoce czy ser na co dzień to była domena zamożniejszych domów. W wielu rodzinach jadłospis układało się jak plan wydatków: kupowało się dokładnie tyle, ile trzeba, żeby starczyło do końca tygodnia i żeby dzieci nie chodziły głodne.
Dzisiaj przeciętna polska rodzina przeznacza na żywność mniej więcej jedną czwartą domowego budżetu. Pomagają supermarkety, lodówki, gotowe produkty i niekończące się promocje. Przed wojną każda kromka była efektem liczenia i oszczędzania, a wyrzucona „skórka” potrafiła ciążyć na sumieniu bardziej niż niejeden większy wydatek.
Ile kosztowało śniadanie w II RP?
Nawet jeśli na metkach kwoty wyglądają dziś śmiesznie małe – chleb żytni po 30 groszy, litr mleka za 20 groszy, jajko za 5 groszy – prawdziwy obraz widać dopiero po porównaniu z pensją. Przeciętny robotnik dostawał zwykle około 4–6 zł dziennie, czasem jeszcze mniej. W praktyce oznaczało to, że na sam bochenek musiał „odrobić” mniej więcej pół godziny. A gdy do koszyka chciał dorzucić masło i mleko, zapas pieniędzy topniał błyskawicznie.
Poranne posiłki w wielu domach były więc bardzo oszczędne. Najczęściej kończyło się na kromce suchego chleba, najwyżej z odrobiną margaryny albo smalcu, i na słabej kawie zbożowej z dodatkiem mleka. Dzieciom trafiało się czasem mleko z zacierką, ale posłodzenie herbaty było już oznaką „lepszego dnia” – cukier kosztował sporo. Z kolei prawdziwa herbata, zwłaszcza liściasta, uchodziła niemal za środek leczniczy: stawiano ją na stole głównie dla chorych albo gdy w domu pojawiali się goście.
Przeczytaj również: Tak wyglądał dzień z życia kobiety w 1935 roku. Praca od rana do wieczora.
Jak wyglądały koszty i warunki mieszkań
Wydatki na mieszkanie były jedną z większych pozycji w domowym budżecie – przeciętnie pochłaniały około 16% miesięcznych dochodów. Dziś ta liczba może wydawać się zaskakująco niska na tle obecnych czynszów i rat kredytów, ale warto pamiętać, jak wyglądały wtedy warunki życia.
Przeciętna rodzina gnieździła się w małym lokum: jedna izba z kuchnią, toaleta wspólna na klatce schodowej, bez łazienki, bez bieżącej wody i często bez stałego ogrzewania. Zdarzało się, że w jednym pokoju spało pięć, sześć, a nawet siedem osób – rodzice z dziećmi, nieraz także z dziadkami. Ciepło zapewniał piec kaflowy, a po wodę chodziło się do studni albo do kranu na podwórzu.
W Warszawie czy Łodzi za takie warunki płaciło się równowartość mniej więcej jednej piątej pensji. W mniejszych miastach i na wsiach wcale nie było łatwiej – po prostu brakowało innych opcji. Prąd? W miastach elektryczność miała tylko mniej więcej co czwarta rodzina. Na wsi – prawie nikt.
Wieczory upływały przy świetle lampy naftowej, zimą grzano węglem albo drewnem, a kąpiel najczęściej oznaczała miskę z ciepłą wodą.
Jak kupowano ubrania i buty dawniej?
Na ubrania i buty przeznaczano mniej więcej 12% domowego budżetu, co w realiach tamtych lat było naprawdę odczuwalnym wydatkiem. Tyle że odzież nie czekała na półkach jak dziś: nie było sieciówek, sezonowych wyprzedaży ani ciągłych nowości. O „zakupach pod wpływem chwili” większość kobiet mogła co najwyżej usłyszeć, ale raczej nie doświadczyć.
Nową garderobę kupowało się zwykle raz, czasem dwa razy do roku. Znacznie częściej ubrania powstawały w domu — własnymi rękami albo u krawcowej. Stare sukienki zyskiwały nowe kroje, skarpetki były cerowane, przetarte rękawy podwijane, a na dziury trafiały łatki. Naprawiało się nawet bieliznę: zużytych majtek nie wyrzucano, tylko doszywało nowe gumki, by mogły służyć dalej.
Największym luksusem w szafie bywały buty — porządne skórzane trzewiki potrafiły kosztować tyle, co tygodniówka robotnika. Nic więc dziwnego, że noszono je do samego końca, a dzieci często przejmowały obuwie po starszym rodzeństwie. Latem wiele maluchów biegało boso — nie dla wygody czy zabawy, lecz z czystej konieczności.
Bieda, alkohol i rozrywki w II RP
Gdy opłacono jedzenie, czynsz i opał, w portfelu zostawało naprawdę niewiele. Bywało, że mężczyźni przepijali te resztki – kieliszek wódki kosztował mniej więcej 25 groszy, czyli podobnie jak bochenek chleba. Alkohol stawał się jednocześnie chwilowym ratunkiem od codzienności i źródłem wielu domowych tragedii.
A co z rozrywką? Bilet na tramwaj w Warszawie kosztował 10 groszy – kwota z pozoru mała, ale przy kilku osobach w rodzinie szybko zamieniała się w odczuwalny wydatek. Kino to już 30–50 groszy za wejściówkę. Dzieci trafiały tam najwyżej raz w miesiącu, a dorośli częściej zatrzymywali się przy afiszach niż na seansie.
Gazety czytało się „wspólnie” – jeden egzemplarz wędrował od mieszkania do mieszkania, czasem ktoś odczytywał artykuły na głos sąsiadom. Po książki chodziło się do bibliotek parafialnych albo czytelni, bo kupno nowej powieści dla wielu było poza zasięgiem.
Życie towarzyskie skupiało się wokół kuchennego stołu, a prawdziwym luksusem bywał wieczór przy radiu – jeśli w ogóle ktoś je posiadał. W 1938 roku radioodbiornik miało zaledwie 3% polskich rodzin.
Elektryczne luksusy w Polsce międzywojennej
W Polsce międzywojennej elektryczne udogodnienia należały do rzadkości. Nawet gdy w domu było już podłączenie do sieci – co samo w sobie uchodziło za luksus – wcale nie oznaczało to, że w kuchni czy w gospodarstwie stały nowoczesne urządzenia.
Czajnik na prąd potrafił kosztować tyle, co tydzień pracy. Kuchenka elektryczna – równowartość dwóch wypłat. Elektryczne żelazko? Na taki zakup odkładało się całymi tygodniami, często przez miesiąc. A lodówka była wręcz ikoną zamożności: jej cena sięgała rocznych zarobków przeciętnego robotnika. Na podobne wygody stać było wyłącznie najzamożniejszych.
Dlatego większość kobiet wciąż gotowała na piecach węglowych, a pranie robiła ręcznie w balii. Odkurzacz czy radio trafiały tylko do nielicznych mieszkań, a nawet wtedy używano ich z umiarem – bo rachunki za prąd potrafiły solidnie obciążyć domowy budżet.
Emerytury w II RP: symboliczne i rzadkie
System emerytalny w II Rzeczypospolitej dopiero raczkował. Państwo zaczęło wprowadzać pierwsze świadczenia dla robotników dopiero w latach 30., a i wtedy obejmowały one jedynie niewielki odsetek społeczeństwa. Dla większości seniorów nie istniała żadna realna „państwowa poduszka” na starość.
Ci, którym udało się otrzymać emeryturę, dostawali zwykle kwoty bardziej umowne niż wystarczające – pozwalały przetrwać i skromnie się wyżywić, ale trudno było mówić o życiu w poczuciu bezpieczeństwa i godności. Nierzadko starsi ludzie mieszkali „kątem” u dorosłych dzieci albo dorabiali tak długo, jak starczało zdrowia. Kobiety łatały domowy budżet szyciem, sprzedażą jajek czy opieką nad wnukami, bo w wielu domach liczyła się każda złotówka i każda para rąk.
W parkach miejskich można było spotkać staruszków zbierających okruszki chleba albo wypatrujących okazji, by pomóc sąsiadom w zamian za miskę zupy. Godna starość? Częściej była to starość podszyta lękiem – żeby nie stać się dla nikogo ciężarem.
Źródła:
- Janicki K., Kuzak R., Kaliński D., Zaprutko-Janicka A., Przedwojenna Polska w liczbach, Warszawa 2020.
- https://businessinsider.com.pl/zarobki-w-przedwojennej-warszawie-ile-zarabialo-sie-przed-wojna/stpn3je
- https://wiadomosci.onet.pl/kraj/zarobki-w-ii-rp-ile-zarabiali-polacy-przed-wojna/6wk63me
- https://www.obserwatorfinansowy.pl/bez-kategorii/rotator/najciekawsze-liczby-ii-rp/