Bitwa pod Grunwaldem mogła zakończyć się inaczej. Ten błąd Krzyżaków był kluczowy
Grunwald 1410 – starcie, które wstrząsnęło średniowieczną Europą i na zawsze odcisnęło piętno na historii regionu. Gdy wojska polsko-litewskie prowadzone przez Władysława Jagiełłę stanęły naprzeciw potężnego zakonu, ważyło się znacznie więcej niż los jednej bitwy. Co naprawdę przesądziło o przełomie w wielkiej wojnie? Jakie decyzje, manewry i nieoczekiwane momenty odwróciły bieg wydarzeń? Za chwilę poznasz kulisy strategii, postacie, które wysunęły się na pierwszy plan, oraz dramatyczne zwroty akcji, bez których zwycięstwo nad Krzyżakami mogło nigdy nie nadejść.
- Wielka wojna 1409: rozejm przed burzą
- Marsz na Grunwald: lipiec 1410 roku
- Siły pod Grunwaldem: liczebność wojsk
- Bitwa pod Grunwaldem: kluczowe skrzydła
- Upadek chorągwi i śmierć wielkiego mistrza
- Oblężenie Malborka i pokój w Toruniu
- Skutki bitwy pod Grunwaldem dla Polski
- Jak wracała pamięć o Grunwaldzie
Wielka wojna 1409: rozejm przed burzą
Latem 1409 roku rozpętała się „wielka wojna” między Królestwem Polskim a zakonem krzyżackim. Spór zaszedł tak daleko, że dyplomacja nie była już w stanie rozplątać narosłych konfliktów. Wszystko zaczęło się od krzyżackiego uderzenia na przygraniczne ziemie Korony. Władysław Jagiełło zareagował błyskawicznie, odbijając część terenów zajętych przez przeciwnika. Mimo to już jesienią walki przyhamowały. Zawarto rozejm, który miał obowiązywać do czerwca 1410 roku.
W czasie zawieszenia broni obie strony szykowały się do rozstrzygającej konfrontacji: gromadzono zapasy żywności, broń, odzież, a także kule i proch. Ruszyło ściąganie chorągwi oraz zaciąganie najemników. Równolegle trwała intensywna gra dyplomatyczna. Wielki mistrz Ulrich von Jungingen, chcąc osamotnić Polskę i Litwę, porozumiał się z królem Czech i Węgier Zygmuntem Luksemburskim oraz częścią księstw pomorskich. Jagiełło natomiast zapewnił sobie obietnice wsparcia ze strony Tatarów i Mołdawii.
Polacy przygotowali też wyjątkowo śmiały plan kampanii. Jego celem było rozbicie całych sił zbrojnych przeciwnika, a zwycięstwo miało zostać przypieczętowane marszem połączonych wojsk polsko-litewskich na stolicę państwa zakonnego – Malbork. Krzyżacy, jak pokazały późniejsze wydarzenia, nie traktowali takiego scenariusza jako realnego. Zakładali, że Jagiełło rozdzieli armię na dwie części: jedna miała uderzyć na Pomorze Gdańskie, druga na Żmudź. To najlepiej pokazuje, że krzyżacki wywiad nie zdołał odczytać prawdziwych zamiarów przeciwnika. Błąd ten miał ogromne znaczenie dla dalszego przebiegu działań, które dla zakonu okazały się wyjątkowo niepomyślne.
Marsz na Grunwald: lipiec 1410 roku
Pod koniec czerwca 1410 roku zakończono zgrupowanie wojsk polskich. 2 lipca dołączyły do nich oddziały litewsko-ruskie. Już następnego dnia cała armia polsko-litewska ruszyła na północ. Pochód przebiegał płynnie i bez większych przestojów.
7 lipca wojsko stanęło nad Wkrą. 9 lipca Władysław Jagiełło znajdował się już pod Lidzbarkiem. Dzień później, 10 lipca, sprzymierzeni natrafili pod Kurzętnikiem nad Drwęcą na część sił krzyżackich, które zajęły okoliczne brody i utrudniały przeprawę. W tej sytuacji polski dowódca zdecydował się ominąć przeciwnika, kierując się na wschód od źródeł Drwęcy, i dalej maszerować w stronę Malborka. 11 lipca Polacy i Litwini dotarli do Lidzbarka i Działdowa, 12 lipca – do Nidzicy, a 13 lipca – do Dąbrówna.
Taki manewr nie umknął uwadze wielkiego mistrza krzyżackiego, który postanowił wyjść sojusznikom naprzeciw i zablokować ich marsz. 15 lipca Władysław Jagiełło wraz ze swoimi oddziałami dotarł na wschód od Grunwaldu, między Łogdowem, Ulnowem, Łodwigowem a Stębarkiem. Krzyżacy pojawili się w tej okolicy nieco wcześniej.
Siły pod Grunwaldem: liczebność wojsk
Dziś nie ma już większych sporów co do tego, że na polach grunwaldzkich w 1410 roku wyraźną przewagę liczebną miał król Władysław Jagiełło, naczelny wódz wojsk sprzymierzonych. Całość sił polsko-litewskich liczyła najpewniej ponad 30 000 ludzi: około 29 000 stanowiła jazda, a kilka tysięcy piechota. Do tego dochodziły jeszcze oddziały ruskie, tatarskie i mołdawskie w liczbie, której źródła nie pozwalają dziś dokładnie ustalić.
Ulrich von Jungingen dysponował natomiast około 27 000 zbrojnych, w tym mniej więcej 6000 piechoty, a ponadto trzeba doliczyć około 5000 czeladzi obozowej. Przewagą Krzyżaków nad przeciwnikiem było to, że w ich szeregach znajdowało się więcej ciężkozbrojnych, co mogło mieć ogromne znaczenie w bezpośrednim starciu.
Wojsko Władysława Jagiełły tworzyło łącznie 91 chorągwi (40 chorągwi litewskich i 51 chorągwi koronnych). Prawe skrzydło zajmowali Litwini dowodzeni przez wielkiego księcia Witolda. Po ich lewej stronie ustawiono trzy pułki smoleńskie oraz zaciężne oddziały czesko-morawskie. Centrum opierało się na chorągwiach z ziem sandomierskiej, krakowskiej, wieluńskiej i halickiej. Na drugim skrzydle stanęły z kolei chorągwie z centralnej Polski oraz z Wielkopolski.
Krzyżacy wystawili 51 chorągwi, przy czym 16 pozostawało w odwodzie, gotowych do użycia w chwili, gdy sytuacja na polu bitwy stałaby się krytyczna. Przed linię jazdy dowództwo zakonu wysunęło piechotę oraz niewielką liczbę dział (bombard). Za wojskami zakonnymi znajdował się obóz ulokowany na niedużym wzniesieniu, co dodatkowo wzmacniało jego pozycję.
Bitwa pod Grunwaldem: kluczowe skrzydła
Bitwa pod Grunwaldem wybuchła około południa i od pierwszych chwil rozgrywała się równolegle na dwóch odcinkach. Na jednym skrzydle, w rejonie Stębarku, hufce litewskie, ruskie, tatarskie i mołdawskie ścierały się z ciężką jazdą zakonu. Na drugim, w pobliżu Łodwigowa, naprzeciw siebie stanęli zaciężni oraz oddziały polskie. Władysław Jagiełło obserwował i kierował przebiegiem walk ze wzgórza, osłaniany przez niewielki poczet rycerzy.
Jako pierwsze do natarcia ruszyły lekkie chorągwie litewsko-ruskie, które uderzyły w lewe skrzydło Krzyżaków. Zakonna piechota i artyleria zostały szybko wyparte z pola, co na moment przechyliło szalę. Przewaga okazała się jednak nietrwała: do walki weszli ciężkozbrojni bracia zakonni i w krótkim czasie odparli atak, zmuszając przeciwnika do odwrotu. Rozpędzeni tym powodzeniem Krzyżacy ruszyli w pościg za cofającymi się sprzymierzonymi, kierującymi się ku Litwie. Litwini ponieśli wtedy dotkliwe straty, lecz część ich sił po pewnym czasie zawróciła i ponownie pojawiła się pod Grunwaldem, włączając się w dalsze etapy starcia.
Sukces Krzyżaków na ich lewym skrzydle natychmiast stworzył zagrożenie dla centrum polskiego szyku. Władysław Jagiełło szybko odczytał sytuację i w odpowiednim momencie wzmocnił najbardziej narażony odcinek, kierując tam chorągwie pozostające dotąd w drugiej linii.
Upadek chorągwi i śmierć wielkiego mistrza
Równolegle ciężkie starcia toczyły się na lewym skrzydle wojsk polskich. Właśnie tam walka była wyjątkowo zaciekła. W pewnej chwili, podczas jednej z szarż zakonu, na ziemię runęła chorągiew ziemi krakowskiej — dla walczących był to znak o ogromnym ciężarze, niemal zapowiedź załamania i odwrotu wojsk koronnych. Krzyżacy, przekonani, że los bitwy jest przesądzony, zaczęli nawet śpiewać swój hymn („Chrystus zmartwychwstał”). Entuzjazm okazał się jednak przedwczesny: Polacy zdołali opanować kryzys. Sztandar szybko podniesiono (zasłużył się tu m.in. Zawisza Czarny), a starcie mogło toczyć się dalej.
Ulrich von Jungingen nie potrafił pogodzić się z tym, że zwycięstwo wymyka mu się z rąk. W odwodzie trzymał jeszcze kilkanaście chorągwi i postanowił właśnie teraz rzucić je do walki. Plan wielkiego mistrza zakładał nagłe uderzenie w bok królewskiej armii. Manewr ostatecznie nie przyniósł jednak skutku — chorągwie Jungingena zostały odpowiednio wcześnie dostrzeżone przez Polaków. Rozgorzała walka bez pardonu, na śmierć i życie. W tej fazie zmagań niemiecki rycerz Dypold von Kökeritz niespodziewanie ruszył na stojącego na wzgórzu Władysława Jagiełłę. Król zachował zimną krew i poradził sobie z napastnikiem, raniąc go kopią w twarz. Nieszczęśnik spadł z konia i został dobity przez Zbigniewa Oleśnickiego.
Mniej więcej w tym samym czasie zginął także Ulrich von Jungingen, a wraz z nim wielu innych rycerzy zakonu. Stało się to możliwe, gdy Władysław Jagiełło zebrał odwody i uderzył na lewą flankę wojsk wielkiego mistrza. Krzyżacy znaleźli się w potrzasku, zamknięci w kotle. Kto nie złożył broni, ten tracił życie. Z pola bitwy zdołała ujść tylko garstka, a pobojowisko długo pozostawało zasłane białymi płaszczami.
Niedługo potem sprzymierzeni ruszyli na obóz krzyżacki. Zdobyto go po krótkiej, lecz krwawej walce, w której padły kolejne tłumy ludzi. Władysław Jagiełło rozkazał następnie porozbijać beczki z winem, by żołnierze nie upili się łupem. Była to decyzja wyjątkowo roztropna — wciąż nie było pewności, co przyniosą następne godziny. W każdej chwili na pobojowisku mogli pojawić się kolejni bracia zakonni i walka mogłaby wybuchnąć na nowo. Na szczęście do tego już nie doszło.
Oblężenie Malborka i pokój w Toruniu
Triumf pod Grunwaldem nie zamknął jeszcze sporu z zakonem krzyżackim. Po kilku dniach potrzebnego odpoczynku król Władysław Jagiełło ruszył dalej na północ. 25 lipca stanął pod Malborkiem. Szybkie zdobycie twierdzy nie wchodziło jednak w grę — zamek był już przygotowany do obrony, a dowodził nią świecki komtur Henryk von Plauen.
Przez blisko dwa miesiące polskie wojska usiłowały wedrzeć się do Malborka. Krzyżacy za każdym razem skutecznie odparli kolejne uderzenia. 19 września król postanowił zakończyć oblężenie. Rycerstwo było skrajnie wyczerpane długą kampanią, a sytuację pogarszał brak zaopatrzenia — żywność szybko się kończyła, a na wrogim terenie nie dało się jej łatwo uzupełnić.
Kilka tygodni później, 10 października 1410 roku, armia polska rozbiła pod Koronowem posiłki zmierzające do Krzyżaków z Rzeszy. Polacy zdołali też zniszczyć oddział Ścibora ze Ściborzyc, który z polecenia Zygmunta Luksemburskiego wkroczył na ziemię sądecką i poniósł klęskę w bitwie pod Bardiowem.
1 lutego 1411 roku, po długich rokowaniach, strona polsko-litewska zawarła w Toruniu pokój z przedstawicielami zakonu krzyżackiego. Na mocy układu do Polski wracała ziemia dobrzyńska, natomiast Żmudź przyłączono do Litwy na czas życia Witolda. Tym samym wielka wojna z zakonem krzyżackim została oficjalnie zakończona.
Skutki bitwy pod Grunwaldem dla Polski
Bitwa pod Grunwaldem w znaczący sposób ukształtowała dalsze losy Królestwa Polskiego oraz zakonu krzyżackiego. Zwycięstwo wojsk polskich okazało się imponujące, zwłaszcza pod względem taktycznym. W jego następstwie siły zakonu zostały wyraźnie nadwyrężone, a państwo krzyżackie zaczęło stopniowo tracić stabilność. Do realnego rozpadu tej struktury doszło już na początku XVI wieku.
Po 1410 roku pozycja Jagiellonów w regionie wzrosła w sposób bezprecedensowy. Od tej pory z dynastią musiały liczyć się wszystkie najważniejsze państwa Europy, co naturalnie było dla władz zakonu szczególnie dotkliwe.
Kampania 1410 roku pokazała, że Władysław Jagiełło zasłużył na opinię sprawnego polityka (potrafił zbudować skuteczny układ sojuszy) oraz znakomitego dowódcy. W odróżnieniu od wielkiego mistrza Ulricha von Jungingena, który osobiście brał udział w starciu, król Polski prowadził swoich podkomendnych z wcześniej wybranego punktu dowodzenia. Dzięki temu mógł na bieżąco obserwować sytuację i szybko odpowiadać na kolejne ruchy przeciwnika.
Jak wracała pamięć o Grunwaldzie
Władysław Jagiełło w późniejszych latach panowania nieraz wracał do triumfu spod Grunwaldu, czyniąc z niego ważny element królewskiej propagandy. Co roku, 15 lipca, organizowano uroczyste procesje, które przypominały o zwycięstwie i podkreślały chwałę rodzimego oręża. Z biegiem stuleci ten zwyczaj jednak stopniowo zanikał, aż w końcu niemal całkiem odszedł w zapomnienie.
Do odrodzenia pamięci o bitwie grunwaldzkiej doszło w gruncie rzeczy dopiero stosunkowo niedawno. Impuls dali dwaj wybitni twórcy epoki pozytywizmu: Jan Matejko oraz Henryk Sienkiewicz. Matejko utrwalił wydarzenie na monumentalnym płótnie „Bitwa pod Grunwaldem”, a Sienkiewicz rozpalił wyobraźnię czytelników powieścią „Krzyżacy”.
Pod wpływem ich dzieł w 1910 roku z wielkim rozmachem uczczono 500. rocznicę starcia. Wtedy też odsłonięto „Pomnik Grunwaldzki”. Z kolei w 2010 roku odbyły się obchody 600-lecia grunwaldzkiej wiktorii, które przyciągnęły wielu znaczących przedstawicieli świata nauki i polityki. Całość przygotowało Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego.