Zrobili to we mgle, by rozbić potęgę Zakonu. Niewielu wie, jak naprawdę walczono pod Płowcami

Opublikowano: 27.10.2026Autor: Mariusz SampDrukujUdostępnij

We wrześniu 1331 roku na polach pod Płowcami doszło do starcia, które na długo rozpaliło wyobraźnię kronikarzy: polskie oddziały stanęły naprzeciw wojsk krzyżackich, a krew polała się obficie. Co zaskakujące, nawet ci, którzy żyli najbliżej tamtych wydarzeń, nie potrafili jednoznacznie wskazać zwycięzcy. Dzisiaj najczęściej powtarza się, że górą byli Krzyżacy. Tylko czy ta wersja naprawdę wytrzymuje konfrontację z faktami?

1. Chłopska bitwa pod Zaniemyślem 1331
2. Krzyżacy ruszają na Kujawy i Kalisz
3. Bitwa pod Płowcami: manewr Łokietka
4. Bitwa pod Płowcami: mgła i panika Krzyżaków
5. Skutki bitwy pod Płowcami dla Polski

Chłopska bitwa pod Zaniemyślem 1331

W 1327 roku król Polski Władysław Łokietek rozpoczął konflikt z zakonem krzyżackim, rozpoczynając działania od uderzenia na Mazowsze. W trakcie walk Krzyżacy ponieśli dotkliwe straty w ludziach. Dwa lata później, w ramach odwetu, wojska zakonne najechały sprzymierzoną z Polską Litwę. Łokietek nie zamierzał pozostawić tego bez odpowiedzi i jeszcze w tym samym roku ruszył na ziemię chełmińską.

W 1330 roku zjednoczone siły polsko-litewskie ponownie spróbowały przełamać opór na ziemi chełmińskiej, lecz na tym kierunku nie zdołały osiągnąć większych rezultatów. Wkrótce zawarto krótkotrwały rozejm — do którego Łokietka mieli skłonić możnowładcy przekupieni przez zakon.

Walki rozgorzały na nowo w lipcu 1331 roku. Tym razem inicjatywa należała do Krzyżaków, którzy zdołali podejść aż pod Poznań. Na tym jednak ich powodzenie się skończyło. W końcowej fazie kampanii oddziały zakonne zostały rozbite przez Polaków w rejonie jeziora Zaniemyśl. Bitwa ta przeszła do historii, bo kluczową rolę odegrali w niej przede wszystkim chłopi — to oni rozgromili nieprzyjacielski oddział i zmusili go do odwrotu najpierw w stronę Gniezna, a później Torunia.

Krzyżacy ruszają na Kujawy i Kalisz

Już we wrześniu 1331 roku Krzyżacy zabrali się za przygotowanie kolejnej wyprawy przeciwko Polsce, której celem miało być zajęcie Kujaw oraz Wielkopolski. Aby dopiąć tego planu, władze zakonu starannie zaplanowały nową kampanię i zgromadziły około 7 tysięcy żołnierzy.

Wsparcie dla krzyżackiego wojska miał zapewnić król Czech Jan Luksemburski. Ustalono, że sprzymierzone siły połączą się w rejonie Kalisza. Zamierzano opanować miasto, a potem pomaszerować dalej, w kierunku Poznania. Na potrzeby wojny z Polską czeski monarcha zebrał 700 rycerzy oraz przeszło 2000 piechurów.

Władysław Łokietek w 1331 roku mógł wystawić najwyżej 5000 ludzi. Trzon tej armii stanowili rycerze ściągnięci z Wielkopolski, ziemi łęczyckiej, sandomierskiej i krakowskiej. Królowi Polski towarzyszył wówczas również jego syn, królewicz Kazimierz, szykowany na przyszłego następcę tronu.

Bitwa pod Płowcami: manewr Łokietka

Krzyżacy wyszli w pole 12 września 1331 roku z ziemi chełmińskiej. Po pewnym czasie przeprawili się przez Wisłę, a następnie ruszyli w stronę Sieradza i Łęczycy. 25 września rozpoczęli oblężenie Kalisza, lecz zrezygnowali z niego wobec twardego oporu miejscowej załogi. Potem skierowali się ku Brześciowi Kujawskiemu. W praktyce był to już odwrót armii zakonnej — wcześniej dotarła do nich wiadomość, że Czesi nie zdążą na umówione miejsce koncentracji. Wracając, dowództwo zakonu zamierzało jeszcze po drodze opanować kujawskie grody.

Badacze historii wojskowości sądzą, że Brześć Krzyżacy chcieli wziąć z zaskoczenia. Aby przyspieszyć działania, rankiem 27 września siły zakonne rozdzielono na dwa zgrupowania. Pierwszym (około 4000 rycerzy) dowodził Otton von Lauterburg, natomiast drugim (nie więcej niż 3000 ludzi) Dietrich von Altenburg.

Jako pierwszy wyruszył von Lauterburg. Po pewnym czasie w drogę ruszył również oddział von Altenburga. W okolicach Płowiec (dziś powiat radziejowski) jego marsz zatrzymał Władysław Łokietek. Piastowski monarcha w porę dostrzegł, że przeciwnik dysponuje mniejszymi siłami, dlatego zdecydował się uderzyć. Okazja była idealna — trzeba było tylko zachować zimną krew i rozbić zaatakowane wojsko, zanim na miejsce zdoła nadejść odsiecz von Lauterburga. W tym celu Łokietek podzielił swoją armię na pięć odrębnych zgrupowań.

Bitwa pod Płowcami: mgła i panika Krzyżaków

Do pierwszego natarcia ruszył starosta wielkopolski Wincenty z Szamotuł — było to około godziny 9 rano. Pole bitwy spowijała gęsta, ciężka mgła, która skutecznie utrudniała dowodzenie i walkę. Doszło nawet do sytuacji, że starcia dwukrotnie przerywano, bo obie strony traciły orientację w chaosie. Przewaga zaczęła przechylać się na stronę Polaków w chwili, gdy zakon krzyżacki stracił wielką chorągiew z czarnym krzyżem, wykorzystywaną m.in. do przekazywania rozkazów — a to wywołało zamieszanie i panikę w szeregach. W rezultacie Krzyżacy ponieśli dotkliwe straty. Wśród poległych znaleźli się m.in. wielki komtur Otto von Bonsdorf, komtur gdański Albert von Oer oraz komtur elbląski Herman von Oettingen. Do niewoli trafił natomiast von Altenburg.

Na tym jednak walki się nie skończyły. Około godziny 12 rozpoczęła się druga faza bitwy. Pod Płowce dotarł wówczas oddział von Lautenburga, już poinformowany o wcześniejszych wydarzeniach. Badaczom przez lata trudno było precyzyjnie odtworzyć przebieg tego etapu. Pewne jest tylko to, że Polacy zdołali pojmać część braci zakonnych, po czym — poniósłszy własne straty — wycofali się z pola bitwy. Walki ustały jeszcze przed zachodem słońca. Według niemieckiego kronikarza Wiganda z Marburga pod Płowcami zginęło łącznie 4187 ludzi po obu stronach, przy czym większość ofiar miała przypaść Krzyżakom.

Wśród oddziałów piastowskich wycofujących się spod Płowiec miał się najpewniej znajdować także Kazimierz, przyszły król Polski. W XV wieku Jan Długosz próbował wybielić jego udział, twierdząc, że ojciec celowo odsunął go na dalszy plan walk, by nie narażać go na śmierć. Trudno dziś rozstrzygnąć, na ile relacja polskiego kronikarza jest wiarygodna. Odpowiedź mogą przynieść dopiero kolejne badania nad starciem pod Płowcami — bitwą, której przebieg wciąż kryje więcej niż jedną tajemnicę.

Skutki bitwy pod Płowcami dla Polski

Historycy podkreślają, że w końcowym bilansie starcie pod Płowcami nie przyniosło Władysławowi Łokietkowi zwycięstwa. Z perspektywy strategii to jednak Krzyżacy ponieśli porażkę: gdy tylko zapadł zmrok, rozpoczęli odwrót w stronę Torunia. Trudno więc mówić o pełnym sukcesie zakonu — jeśli w ogóle można go tu szukać.

Ta bitwa miała zarazem ogromny ciężar moralny. Polacy zobaczyli, że zakon krzyżacki nie jest siłą, której nie da się naruszyć, a jego przewaga nie musi oznaczać nieuchronnej klęski. Mimo tego Łokietek w tamtym momencie musiał pogodzić się z przewagą przeciwnika. Już w 1332 roku Krzyżacy ponownie uderzyli na Polskę i od pierwszych dni nadawali tempo całej kampanii. W krótkim czasie zajęli Kujawy, zanim król zdołał skutecznie udzielić im wsparcia. Jeszcze w tym samym roku obie strony zawarły rozejm, który utrzymał się do końca życia Łokietka — zmarł on w 1333 roku.

Źródła:

1. Ćwikła Ł., Udział mieszkańców Łęczycy i Sieradza w sporze Władysława Łokietka z Zakonem Krzyżackim, „Saeculum Christianum, Pismo historyczno-społeczne” 20 (2013).
2. Elminowski J., Relacje polityczne Piastów z Luksemburgami i Wittelsbachami w pierwszej połowie XIV stulecia, Toruń 2002.
3. Historia Polski, t. 1, cz. 1, red. H. Łowmiański, Warszawa 1957.
4. Jurek T., Prolog wojny polsko-krzyżackiej w 1327 roku, [w:] Balticum, Studia z dziejów polityki, gospodarki i kultury XII-XVII wieku ofiarowane Marianowi Biskupowi, red. Z. H. Nowak, Toruń 1992.
5. Jurek T., Pole radziejowskie (27 IX 1331 roku), [w:] Radziejów poprzez stulecia, Materiały z sesji naukowej „Radziejów poprzez stulecia, W 750-lecie nadania praw miejskich dla Radziejowa” zorganizowanej 11 maja 2002 r. w Radziejowie, red. D. Karczewski, Włocławek-Radziejów 2002.
6. Jurek T., Kilka uwag o bitwie pod Płowcami, „Ziemia Kujawska” 9 (1993).
7. Kłodziński A., Z krytycznych studiów nad rokiem 1331, „Kwartalnik Historyczny” 19 (1905).
8. Małuszyński M., Próba analizy bitwy pod Płowcami (27 IX 1331), „Przegląd Historyczno-Wojskowy” 1 (1929).
9. Nowak T., Walka z agresją Zakonu Krzyżackiego w czasie jednoczenia państwa polskiego, Warszawa 1952.
10. Olejnik K., Dzieje oręża polskiego, Toruń 2004.
11. Ptak J., Działania zbrojne Polski i Litwy przeciwko państwu krzyżackiemu w Prusach jesienią 1330 roku, „Studia Grunwaldzkie” 1 (1991).
12. Sikorski J., Zarys dziejów wojskowości powszechnej do końca XIX wieku, Warszawa 1972.
13. Strzyż P., Płowce 1331, Warszawa 2009.
14. Śmiechowicz S., Bitwa pod Płowcami: wygrana po przegranej [https://histmag.org/Bitwa-pod-Plowcami-wygrana-w-przegranej-13980; dostęp: 10.12.2020].
15. Włodarski B., Polska i Czechy w drugiej połowie XIII wieku oraz na początku XIV wieku, Lwów 1931.
16. Zajączkowski S., Bitwa pod Płowcami, W 600-ną rocznicę, Poznań 1931.
17. Zajączkowski S., Polska a Zakon krzyżacki w ostatnich latach panowania Władysława Łokietka, Lwów 1929.
18. Wojciechowski W., Bitwa pod Płowcami 27 września 1331 r. w ujęciu historyków, kronikarzy i pisarzy, Bydgoszcz 1331.
19. Ziółkowski K., Bitwa pod Radziejowem-Płowcami (27 września 1331 r.) [https://www.infolotnicze.pl/2013/04/22/bitwa-pod-radziejowem-plowcami-27-wrzesnia-1331-r; dostęp: 11.12.2020].
20. Ziółkowski K., Bitwa pod Radziejowem-Płowcami 27 września 1331 roku, Zwycięstwo czy porażka?, [w:] Człowiek i wojna, Z dziejów wojskowości polskiej i powszechnej, red. A. Niewiński, Oświęcim 2013.
21. Ziółkowski K., Starcie pod Radziejowem-Płowcami z 27 września 1331 roku w polskiej historiografii, „Studia z Dziejów Polskiej Historiografii Wojskowej” 14 (2013).