Kazał oślepić własnego brata. Tak Bolesław Krzywousty rozprawił się z największym rywalem
Bolesław III Krzywousty to bohater, którego biografia bardziej przypomina scenariusz politycznego thrillera niż spokojne dzieje średniowiecznego władcy. Zanim na dobre zapisał się w historii, musiał przetrwać rodzinne wojny, zdrady i bezwzględną walkę o wpływy — także z tymi, którzy powinni stać po jego stronie. Potem przyszły kolejne rozdziały: krwawe starcia, misternie tkane intrygi i wielka gra o Pomorze, w której miecz szedł w parze z dyplomacją, a sojusze i małżeństwa stawały się bronią równie skuteczną jak armia. Najbardziej zaskakujące jest jednak to, co zrobił na końcu — decyzja, która miała zabezpieczyć przyszłość jego rodu, uruchomiła lawinę wydarzeń zmieniających Polskę na pokolenia. Co dokładnie stało za tym wyborem i dlaczego skutki okazały się tak dramatyczne?
- Bolesław Krzywousty kontra Sieciech
- Wojna braci: Bolesław i Zbigniew
- Pomorze pod Krzywoustym: podboje i układy
- Krzywousty między Węgrami a Czechami
Bolesław Krzywousty kontra Sieciech
Bolesław Krzywousty był drugim synem Władysława Hermana, księcia Polski. Urodził się z jego drugiego małżeństwa — matką była Judyta, córka czeskiego króla Wratysława II — i pozostał jedynym dzieckiem Hermana z tego związku. Podobnie jak przyrodni brat Zbigniew, Bolesław w pewnym momencie został wciągnięty w narastający spór między bratem a ojcem i opowiedział się po stronie Zbigniewa. Iskrą okazało się wysłanie obu synów na wyprawę przeciw Pomorzu, którą odebrali jako próbę pozbycia się ich. Zdecydowali się więc zawrócić i zażądali współudziału w rządach. Herman ustąpił: przyznał im udział we władzy i oddał pod zarząd kilka dzielnic.
To był jednak dopiero wstęp do dalszych napięć. Kluczową postacią w otoczeniu Władysława Hermana pozostawał palatyn Sieciech. Kierując się własnymi ambicjami, konsekwentnie obsadzał dwór ludźmi sobie wiernymi — także przy obu braciach. W takich okolicznościach Bolesław został wysłany na wyprawę do Czech, lecz według przekazów miał zostać uprzedzony o planowanym zamachu na jego życie. Zamiast ryzykować, przerwał marsz i zawrócił.
Po wcześniejszym porozumieniu ze Zbigniewem i uzyskaniu jego wsparcia, Bolesław ruszył razem z bratem przeciwko ojcu. Gdy strony spotkały się pod Żarnowcem, Władysław Herman obiecał odsunąć Sieciecha. Słowa jednak nie dotrzymał — do odsunięcia palatyna doszło dopiero później, po mediacjach arcybiskupa Marcina, które ostatecznie doprowadziły do zakończenia wojny domowej. Zarówno Bolesław, jak i Zbigniew zachowali kontrolę nad powierzonymi im dzielnicami. Sprawdź także ten artykuł na temat wojen braci Bolesława i Zbigniewa.
Wojna braci: Bolesław i Zbigniew
Po śmierci Władysława Hermana, 4 czerwca 1102 roku, Bolesława czekała nieunikniona rywalizacja ze Zbigniewem o zwierzchnią władzę w Polsce. Zmarły książę nie zostawił bowiem żadnej jasnej decyzji, który z synów ma stać na czele państwa. Bracia dostali jedynie w zarząd konkretne dzielnice: Bolesław objął Małopolskę i Śląsk, natomiast Zbigniew przejął Wielkopolskę, Mazowsze i Kraków. W 1103 roku Bolesław Krzywousty, żeniąc się z księżniczką Zbysławą, związał się sojuszem z Jarosławem, księciem wołyńskim — przez część badaczy odczytywanym jako ruch wymierzony w Zbigniewa. Do pierwszego poważnego spięcia doszło, gdy Zbigniew rozkazał rycerzom idącym z Bolesławem na Pomorze zawrócić, a ci rzeczywiście wykonali polecenie. Bolesław zażądał oddania władzy, lecz spotkał się z odmową. Wtedy, wsparty przez Ruś i Węgry, uderzył na ziemie brata i pokonał go. Zbigniew został sprowadzony do roli lennika, jednak po kolejnym najazdzie Bolesława stracił nawet ten status i musiał uciekać z Polski.
Wrócił dopiero w 1109 roku, w orszaku armii cesarza niemieckiego Henryka V, który zamierzał przywrócić mu wpływy i zapewnić powrót do rządów. Wyprawa natrafiła jednak na twardy opór (w tym słynną, bohaterską obronę Głogowa), a po nieudanym natarciu na Wrocław Henryk V zrezygnował z dalszego wspierania Zbigniewa. W tym samym czasie rozegrała się też „bitwa” na Psim Polu — w rzeczywistości niewielka potyczka, która z biegiem lat urosła do rangi legendy. Na mocy porozumienia z czeskim księciem Sobiesławem, u którego Zbigniew znalazł schronienie, Bolesław obiecał mu łaskę i zgodził się na jego powrót do Polski, ponownie jako swojego lennika.
Triumfalny charakter powrotu Zbigniewa — miał nieść przed sobą między innymi nagi miecz — sprawił jednak, że część otoczenia Bolesława zaczęła podejrzewać, iż brat znów będzie chciał sięgnąć po władzę. I choć wcześniej zagwarantowano mu nietykalność, Bolesław kazał pojmać przyrodniego brata i go oślepić. Zbigniew nie przeżył brutalnie przeprowadzonej egzekucji, co wywołało falę oburzenia zarówno w kraju, jak i poza jego granicami. Chcąc odzyskać zaufanie i uspokoić nastroje, Bolesław Krzywousty odbył pielgrzymkę pokutną do opactwa św. Idziego na Węgrzech, a następnie wyruszył pieszo do grobu św. Wojciecha.
Pomorze pod Krzywoustym: podboje i układy
Jednym z kluczowych kierunków polityki Bolesława Krzywoustego było uporządkowanie spraw pomorskich. To przede wszystkim polski władca inicjował wyprawy przeciw Pomorzanom, a część z nich miała charakter typowo łupieżczy. Działania Krzywoustego na tym terenie da się ująć w dwóch etapach: najpierw przełamanie obrony opartej o linię Noteci — naturalną przeszkodę osłaniającą Pomorze — oraz opanowanie najważniejszych grodów (od 1102 roku zdobywano m.in. Międzyrzecz, Wieleń, Nakło, Czarnków i Wyszogród), a następnie podporządkowanie całego Pomorza jego zwierzchnictwu, lecz bez natychmiastowego wcielania tych ziem do polskiej administracji. Bolesław miał raczej stać się nadrzędnym panem miejscowych przywódców.
Większość starć rozstrzygano na korzyść Polski bez konieczności rzucania do walki wielkich sił. Szczególne znaczenie miało zajęcie w 1113 roku Nakła i Wyszogrodu, co zapewniło Bolesławowi pełną kontrolę nad linią Noteci. Skąpe przekazy z epoki sugerują, że cała kampania zakończyła się przed 1121 lub 1122 rokiem (daty różnią się zależnie od źródła), przy czym ważniejsze sukcesy przypadły na lata 1116 i 1119 (do tego momentu opanowano Pomorze Wschodnie). W 1122 doszło do bitwy pod Niekładzem między wojskami księcia Warcisława a siłami Krzywoustego, zakończonej zwycięstwem Polski. Przełomowy okazał się jednak rok 1121, gdy Polacy zdobyli Szczecin. Wówczas Bolesław zawarł układ z księciem pomorskim Warcisławem: ten uznał zwierzchność polskiego władcy, zobowiązał się do płacenia trybutu, wystawiania wojsk na wezwanie oraz do dopuszczenia chrystianizacji Pomorza, która za rządów Krzywoustego zaczęła realnie postępować.
Uzgodniono, że ziemie po linię Noteci zostaną bezpośrednio włączone do Polski, natomiast reszta Pomorza pozostanie pod rządami księcia pomorskiego, zależnego od Krzywoustego. Z czasem Warcisław próbował uniezależnić się od Polski, szukając oparcia w porozumieniu z cesarzem niemieckim. Bolesław odpowiedział sojuszem z Danią (jego córka została żoną Magnusa, syna duńskiego króla Nielsa), a oba państwa wspólnie ruszyły na Pomorze. Ten nietrwały układ rozpadł się po śmierci Nielsa, gdy Dania opowiedziała się po stronie Niemiec. W odwecie Bolesław skierował przeciw Danii pomorską flotę, w wyniku czego poważnie ucierpiały Jutlandia i Kopenhaga.
Krzywousty między Węgrami a Czechami
Jak się później okazało, na różnych etapach życia Bolesława jego losy i sprawy państwa węgierskiego wielokrotnie się przecinały. Do pierwszego takiego zderzenia doszło przy okazji walki o władzę na Węgrzech: przeciw królowi Kolomanowi wystąpił Almos — brat monarchy, a zarazem sojusznik Bolesława. Wspierany przez Jarosława Wołyńskiego Krzywousty wyruszył nawet na wyprawę na Węgry, lecz w jej trakcie niespodziewanie doszło do pojednania między braćmi. Jakiś czas później, już u boku Kolomana, Bolesław próbował natomiast przeforsować na tron czeski swojego sprzymierzeńca Świętopełka, występując przeciw panującemu w Czechach Borzywojowi.
Ta wyprawa również nie zakończyła się po myśli sojuszników — zarówno Koloman, jak i Bolesław musieli zawrócić. Koloman zrobił to z powodu kolejnego buntu Almosa, a Bolesław dlatego, że na Polskę uderzono z Pomorza. Skutkiem ubocznym były napięte relacje polsko-czeskie, które jednak z czasem udało się złagodzić. W 1115 roku Bolesław, już jako wdowiec, poślubił Salomeę. Jej siostrami były Rycheza — żona Władysława, księcia czeskiego — oraz Zofia, żona Ottona, księcia morawskiego. Wszyscy trzej władcy spotkali się w Kłodzku, a towarzyskie rozmowy posłużyły jednocześnie do ustalenia warunków pokoju.
W 1132 roku Bolesław włączył się w kolejną rywalizację o koronę węgierską, toczącą się między Belą II Ślepym (wspieranym przez cesarza niemieckiego) a Borysem — i opowiedział się po stronie tego drugiego. Węgierska dynastia jeszcze raz miała okazać się dla Krzywoustego kłopotliwa. Decydując się na wyprawę w 1132 roku, przecenił znaczenie Borysa i poniósł dotkliwą klęskę nad rzeką Sajó. Co gorsza, zięć Beli, a zarazem książę czeski Sobiesław, szybko wykorzystał sytuację: uderzył na Śląsk i spustoszył tę część Polski. Najazdy powtarzał w 1133 i 1134 roku, a dopiero w 1134 roku udało się zatrzymać go na linii Odry. Bela porozumiał się też z cesarzem Niemiec, składając przy tym skargę na Polskę. Rozstrzygnięcie sporu miało należeć do ówczesnego cesarza Lotara, który wezwał strony na zjazd w 1135 roku w Merseburgu.
Bolesław musiał uznać władzę Beli na Węgrzech, natomiast kwestia czeska została odłożona do późniejszych ustaleń. Równocześnie polski książę złożył cesarzowi przysięgę wierności, co symbolicznie wyraziło się m.in. w tym, że w uroczystym pochodzie niósł przed nim miecz. Część przekazów podkreśla jednak, że Lotar, sądząc po sposobie przyjęcia, okazał Bolesławowi szacunek należny niezależnemu władcy. Sprawy węgierskie i czeskie zaczęto natomiast domykać kanałami towarzyskimi i małżeńskimi. W 1136 roku córkę Bolesława zaręczono z synem Beli, a rok później Krzywousty porozumiał się z Sobiesławem na zjeździe w Kłodzku. Wspomina się nawet, że do chrztu syna Sobiesława niósł najstarszy syn Krzywoustego — Władysław.
Sam Bolesław zadbał też o przyszłe, dobre relacje z Rusią: w tym samym 1137 roku ożenił innego syna, Bolesława Kędzierzawego, z Wierzchosławą — córką księcia Wszewołoda. Dzięki licznemu potomstwu Krzywoustego dynastia piastowska pojawiała się na wielu europejskich dworach, a sam Wszewołod miał wkrótce zostać kolejnym księciem kijowskim. Ostatnią, rzecz jasna, kluczową decyzją — tym razem z obszaru polityki wewnętrznej — był testament Krzywoustego, na mocy którego podzieloną Polskę w zarząd otrzymali jego synowie. Bolesław zmarł w 1138 roku, a przed krajem otworzył się trudny okres rozbicia dzielnicowego.
Źródła:
- M. K. Barański, Dzieje Polski w średniowieczu, Zysk i S-ka, Poznań 2012.
- R. Grodecki, S. Zachorowski, Historia Polski średniowiecznej, tom I (do roku 1333), Wydawnictwo Platan, Kraków 1995.
- P. Jasienica, Piastowska Polska, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1986.
- T. Manteuffel (red.), Polska u progu dynastii Piastów, Wiedza Powszechna, Warszawa 1974