Córki Zygmunta Starego zmieniały losy Europy. Jedna została królową Szwecji, druga Węgier

Opublikowano: 13.07.2026Autor: Herbert GnaśDrukujUdostępnij

Zygmunt Stary doczekał się zaskakująco licznego potomstwa — także poza małżeństwem. Wśród jego dzieci wyraźnie dominowały córki, a synów było jak na lekarstwo. I to właśnie te córki potrafiły namieszać w europejskiej polityce: niektóre z nich trafiły na królewskie trony, wychodząc za władców państw takich jak Szwecja czy Węgry. Najwięcej dzieci urodziła mu oczywiście Bona Sforza, ale lista królewskich potomków jest dłuższa, niż mogłoby się wydawać. Za chwilę w skrócie prześledzimy losy wszystkich dzieci Zygmunta Starego, ich najważniejsze dokonania i zaskakujące ciekawostki — z wyjątkiem Zygmunta Augusta, którego historia jest powszechnie znana.

1. Dzieci Zygmunta I Starego: lista i matki
2. Nieślubne dzieci Zygmunta I i ich losy
3. Jagiellonki na europejskich tronach
4. Losy córek Bony i Zygmunta Starego

Dzieci Zygmunta I Starego: lista i matki

Zygmunt I Stary doczekał się w sumie jedenaściorga potomstwa, choć wśród nich synów było wyraźnie mniej. Troje najstarszych dzieci przyszło na świat z jego nieformalnego związku z Katarzyną Ochstat, znaną też jako Telniczanka — przydomek ten wiązano z tym, że chętnie dopisywała do nazwiska formę „de Teplitz”. Z pierwszą żoną, Barbarą Zapolyą, miał dwie córki; młodsza zmarła bardzo wcześnie, mając zaledwie 5 lat, 5 maja 1520 roku. Najliczniejsza była gromadka z drugiego małżeństwa, z Boną Sforzą: sześcioro dzieci, przy czym drugi syn, Olbracht, przeżył tylko niespełna dobę. Najmniej szczegółów zachowało się o dzieciach ze związku z Katarzyną, natomiast postaci Zygmunta Augusta przedstawiać raczej nie trzeba — to następca Zygmunta Starego na tronie i jeden z najlepiej rozpoznawalnych władców tej epoki.

Nieślubne dzieci Zygmunta I i ich losy

Na początek przyjrzyjmy się „nieformalnym” dzieciom Zygmunta I. Jan dorastał na dworze królewskim, a dość wcześnie ojciec postanowił skierować go na drogę duchowną. Z tego powodu Zygmunt zwrócił się nawet do papieża Juliusza II z prośbą o legitymizację jego urodzenia — tak, by Jan mógł korzystać z przysługujących szlachcie przywilejów i w przyszłości bez przeszkód obejmować urzędy kościelne. Przyjął herb Pogoń, lecz w wersji pozbawionej podwójnego krzyża na tarczy. Później najpewniej studiował prawo w Bolonii, a po powrocie podjął pracę w kancelarii królewskiej.

W 1519 roku otrzymał z Rzymu nominację na biskupa wileńskiego. Zwołał dwa synody: w 1520 roku oraz na przełomie lat 1527 i 1528. Warto podkreślić, że z jego inicjatywy przy każdej parafii miała działać szkoła, w której nauczano w dwóch językach — po litewsku i po polsku. Sakrę biskupią przyjął w 1531 roku. To właśnie Jan w 1529 roku dokonał podniesienia Zygmunta Augusta, swojego przyrodniego brata, na tron wielkiego księcia i wystawił w tej sprawie odpowiedni dokument. W 1536 roku poprosił o przeniesienie do Poznania, a jego ingres odbył się 16 marca 1537 roku. Do miasta dotarł jednak już w złym stanie zdrowia. Zmarł 18 lutego 1538 roku i spoczął w kaplicy Januszowskiej w Wilnie.

Regina również najpewniej wychowywała się na królewskim dworze. W 1518 roku została żoną starosty chęcińskiego Hieronima Szafrańca z Pieskowej Skały — ślub odbył się w katedrze wawelskiej. Zmarła w 1526 roku w Krakowie. Jej młodsza siostra Katarzyna prawdopodobnie przyszła na świat w Budzie i część życia spędziła na węgierskim dworze. Po 1522 roku poślubiła hrabiego de Montfort Jerzego II, a w tym czasie zapewne przeniosła się z dworu węgierskiego na wiedeński. Zmarła przed 1548 rokiem. A może zainteresuje cię także ten artykuł o dzieciach Kazimierza Wielkiego?

Jagiellonki na europejskich tronach

Jadwiga Jagiellonka w młodym wieku, już po śmierci matki, doczekała się własnego dworu i wraz z nim zamieszkała w jednym z wawelskich domów. W 1535 roku poślubiła Joachima II Hohenzollerna, syna elektora brandenburskiego, który z czasem sam objął tę godność. Uroczystości weselne odbyły się na zamku krakowskim. Jadwiga podejmowała próby nakłonienia męża do powrotu na łono katolicyzmu, lecz bez powodzenia. Warto przy tym pamiętać, że właśnie z tego związku wywodziła się linia Hohenzollernów panująca aż do 1918 roku. Co interesujące, projekt małżeństwa w pewnej mierze wiązał się z planami Albrechta Hohenzollerna, który zabiegał o poparcie dla rozszerzenia pruskiej sukcesji na linię elektorską — a w konsekwencji o możliwość zbliżenia, a nawet zjednoczenia Prus i Brandenburgii. Bona odnosiła się do tego pomysłu chłodno, jednak do ślubu ostatecznie doszło. Ciekawostka: by uchronić córkę przed przejściem na protestantyzm, Zygmunt I opłacał jej osobistego kapelana, Jerzego Argyglobina. Jadwigę postrzegano zresztą jako osobę głęboko religijną, na co wskazują m.in. listy Zaccarii Delfino, legata papieskiego na kraje niemieckie. W 1551 roku uległa wypadkowi, po którym została kaleką i nie była w stanie normalnie się poruszać. Gdy w 1571 roku zmarł jej mąż, przeniosła się do zamku w Neu-Rupin, stanowiącego jej wdowią oprawę. Sama Jadwiga odeszła 7 lutego 1573 roku.

Izabela Jagiellonka, z inicjatywy Bony, została wydana za króla Węgier Jana Zapolyę, stając się królową tego państwa. Stało się to w 1539 roku. Małżeństwo okazało się jednak krótkie, ponieważ Jan Zapolya zmarł już w 1540 roku. Z tego związku zdążył przyjść na świat ich syn — Jan Zygmunt Zapolya (7 lipca). Co znamienne, jego ojciec odszedł zaledwie dwa tygodnie po narodzinach dziecka, 22 lipca. Jan Zygmunt został uznany następcą tronu, a Izabela weszła w skład czteroosobowej regencji. Dalsze losy królowej i jej syna splotły się z najazdem tureckim, w wyniku którego musieli opuścić kraj i udać się do Siedmiogrodu. Z czasem sytuacja Izabeli stała się jeszcze bardziej zawiła, głównie przez spór o przyszły kształt państwa węgierskiego i o to, kto ma nim rządzić. Istniało bowiem silne stronnictwo popierające Ferdynanda Habsburga. W 1550 roku na Węgrzech wybuchła wojna domowa, a na ziemie węgierskie wkroczyła armia austriacka.

W 1551 roku Izabela zdecydowała się zawrzeć porozumienie z Ferdynandem, zrzekając się praw do korony węgierskiej w zamian za przyznanie księstwa opolskiego. Miała też otrzymać 100 000 złotych węgierskich, jednak Ferdynand nie wywiązał się z tej obietnicy. Sama gospodarka księstwa była w fatalnym stanie, a książęca rezydencja przedstawiała obraz ruiny. W tej sytuacji Izabela, razem z synem, wróciła do Polski. Z czasem postać sułtana ponownie miała de facto współdecydować o jej losie. Władca osmański oczekiwał ich powrotu do Siedmiogrodu, co wynikało z jego konfliktu z Ferdynandem. Ostatecznie Ferdynand zrezygnował z tych roszczeń, w czym znaczenie miała coraz bardziej stanowcza postawa Sulejmana, który udzielił Izabeli poparcia. W 1556 roku objęła rządy w Siedmiogrodzie jako księżna. Zmarła w 1559 roku, a władzę przejął jej syn. Warto dodać, że następcą Jana Zygmunta Zapolyi na tronie księcia siedmiogrodzkiego został Stefan Batory.

Losy córek Bony i Zygmunta Starego

25 lutego 1556 roku Zofia Jagiellonka poślubiła Henryka II Młodszego, księcia brunszwickiego. Małżeństwo było konsekwencją traktatu podpisanego rok wcześniej, w 1555 roku, w Wilnie. Książę był wówczas niemal dwa razy starszy od Zofii, jednak relacje między małżonkami uchodziły za dobre i zgodne. Po ślubie Zofia zamieszkała w Wolfenbüttel, a po śmierci męża przeniosła się do Schöningen, przeznaczonego na jej oprawę wdowią. Ten etap życia ujawnił, że odziedziczyła po matce talent do gospodarowania i pomnażania majątku. Za jej pobytu w Schöningen przeprowadzono szeroko zakrojoną przebudowę zamku, który zyskał charakter reprezentacyjnej rezydencji z renesansowym ogrodem. Zofia posługiwała się kilkoma językami: znała łacinę i włoski, a po ślubie opanowała także niemiecki. W każdym z nich prowadziła korespondencję. Warto dodać, że przywiązywała dużą wagę do porządku w listach i dokumentach, dzięki czemu pozostawiła po sobie wyjątkowo obszerne archiwum. Zmarła 28 maja 1575 roku, a jej spadek — z powodu zatajenia testamentu (kodycylu) przez księcia Juliusza, męża córki Jadwigi Jagiellonki — stał się zarzewiem długiego sporu między nim i jego potomkami a polskimi królami elekcyjnymi.

Anna Jagiellonka, podobnie jak Zofia i Katarzyna, do śmierci Zygmunta Starego mieszkała w Krakowie, a później wraz z Boną przeniosła się do Warszawy. Od 1556 roku przebywała w Wilnie, dokąd sprowadził ją Zygmunt August. Warto przy tym wspomnieć, że ich wzajemne stosunki miały podobno nie należeć do łatwych. Dopiero po śmierci brata wyraźnie wzrosła jej rola polityczna. Rozważano kilka projektów matrymonialnych: planowano jej związek z Ernestem, synem Maksymiliana II, lecz Habsburgowie nie byli tym pomysłem zainteresowani. Później, m.in. z inicjatywy Jana Zamoyskiego, proponowano jej małżeństwo z Henrykiem Walezym — pokazano jej nawet jego portret — jednak ostatecznie uznano, że taki krok nie jest „konieczny”. Sam Henryk, jak wiadomo, uciekł z Polski, choć po tym wydarzeniu powróciła jeszcze koncepcja, by ożenić go z Anną, co mogłoby pozwolić jej realnie sprawować władzę w Rzeczypospolitej.

W następnej elekcji Annę wybrano na króla Polski i wielkiego księcia litewskiego, a jej małżonkiem miał zostać młodszy od niej o 10 lat Stefan Batory. Ślub odbył się 1 maja 1576 roku, przy czym Anna musiała zrzec się dóbr Jagiellonów. Ich związek nie należał jednak do harmonijnych. Stefan Batory zmarł w 1586 roku, a rok później Anna wykorzystała swoje wpływy, by ułatwić wybór na tron swojemu siostrzeńcowi — Zygmuntowi III Wazie, synowi Katarzyny. Ciekawostką, a zarazem sukcesem Anny, było odzyskanie części tzw. sum neapolitańskich, czyli pieniędzy pożyczonych Habsburgom przez Bonę. Z jednej strony podkreślano jej pobożność, z drugiej — mówiono o niezwykle zdyscyplinowanym i uporządkowanym dworze. Anna zmarła 9 września 1596 roku. Spoczęła na Wawelu, gdzie wcześniej dopilnowała m.in. ukończenia prac przy wyposażeniu kaplicy królewskiej.

Katarzyna Jagiellonka miała zostać królową Szwecji. Dzieciństwo spędziła w zamkach w Niepołomicach oraz w Wilnie. Co znamienne, o jej rękę zabiegał wcześniej sam Iwan IV Groźny — fakt, który miał później swoje polityczne echa. Kandydaturę cara odrzucono, obawiając się, że w przyszłości mógłby wysuwać roszczenia do polskiego tronu. Jej droga do Szwecji nie zaczęła się jednak w atmosferze spokoju. Od 1561 roku trwały negocjacje dotyczące małżeństwa z Janem Wazą, bratem króla Szwecji Eryka XIV. Cel był jasno polityczny: budowa sojuszu wymierzonego w Moskwę. Para pobrała się 4 października 1562 roku w Wilnie. Co ciekawe, Jan był od Katarzyny o 11 lat młodszy. W 1563 roku zamieszkali w Åbo, ówczesnej stolicy Finlandii. Jan szybko naraził się jednak Erykowi XIV, prowadząc zbyt samodzielną politykę i dążąc do uniezależnienia Finlandii. W konsekwencji został uwięziony w zamku Gripsholm. Katarzyna przebywała tam razem z nim i choć Eryk proponował jej powrót do Polski, zdecydowała się pozostać przy mężu. To właśnie w więzieniu urodził się ich syn Zygmunt — przyszły król Polski Zygmunt III Waza.

Tymczasem Iwan IV wciąż nie porzucił planów związanych z Katarzyną. Potajemnie próbował porozumieć się z Erykiem IV, licząc, że ten wyda mu Katarzynę w zamian za sojusz Szwecji z Moskwą. Zamysł nie doszedł jednak do skutku — Eryk IV był wówczas w swoim kraju postrzegany jako coraz bardziej niezrównoważony, miał cierpieć na neurastenię. Zmuszono go do uwolnienia Jana i Katarzyny, a w 1569 roku Eryk XIV został obalony i uwięziony. Jan, już jako Jan III, oraz Katarzyna stali się nową parą królewską, co sprzyjało również ociepleniu relacji między Szwecją a Polską. Uważa się, że królowa Katarzyna przyczyniła się do rozwoju architektury renesansowej w Szwecji. Zasłynęła także pobożnością i działalnością dobroczynną. Przez trzy ostatnie lata życia ciężko chorowała. Zmarła 16 września 1583 roku w Sztokholmie.

Źródła:

1. U. Borkowska, Dynastia Jagiellonów w Polsce, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2011.
2. S. Grzybowski, Dzieje Polski i Litwy, Świat Książki, Kraków 2000.
3. H. Łowmiański, Polityka Jagiellonów, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1999.
4. M. Markiewicz, Historia Polski 1492-1795, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2002.