Miały po 7 lat, gdy kończyło się ich dzieciństwo. Tak wyglądało życie dziewczynek na polskiej wsi

Kiedy myślimy o dawnym życiu na wsi, przed oczami staje nam zwykle chłop pochylony nad pługiem, koń ciągnący bruzdy i mordercza praca w czasie żniw. Tylko że w tej opowieści niemal zawsze brakuje jednego pytania: kto był na nogach, zanim zapiał pierwszy kogut — gdy on dopiero zbierał się do wyjścia? I kto gasił lampę jako ostatni, kiedy reszta domu już od dawna spała? To kobiety na wsi dźwigały codzienność, o której rzadko się wspomina, a lista ich zadań potrafi zaskoczyć nawet dziś. A to dopiero wstęp.
- Wiejska szkoła: nauka dzieci „z doskoku”
- Codzienność kobiet na wsi w dawnej Polsce
- Służba w mieście: marzenie czy koszmar?
Wiejska szkoła: nauka dzieci „z doskoku”
Dzieci z chłopskich rodzin tylko sporadycznie miały szansę na porządną edukację. Wprawdzie w dwudziestoleciu międzywojennym — a nierzadko jeszcze wcześniej — szkoła bywała dosłownie na wyciągnięcie ręki, jednak do nauki podchodziło się „przy okazji”. Najczęściej uczniowie pojawiali się w klasie wiosną i jesienią. Latem pierwszeństwo miały roboty w polu, a zimą przeszkadzały mróz i brak butów — wiele dzieci zwyczajnie nie miało w czym dotrzeć na lekcje. W efekcie dla większości edukacja urywała się po czterech klasach szkoły powszechnej.
Spis powszechny z lat 30. dobrze oddaje skalę zjawiska: na wsi aż 32,3% kobiet nie potrafiło ani czytać, ani pisać, a wśród mężczyzn odsetek analfabetów wynosił 26,9%. Z nauki częściej wypadały dziewczynki, bo to je uznawano za „niezastąpione” w domu — do opieki nad młodszym rodzeństwem. Siedmio- i ośmiolatki zostawały same z kilkorgiem maluchów, a od dziesięcio- czy jedenastolatek oczekiwano takiej odpowiedzialności jak czegoś zupełnie zwyczajnego. Równocześnie zaczynały też wyręczać matkę w gospodarstwie, pomagając w codziennych obowiązkach, których — nietrudno się domyślić — nigdy nie brakowało.
Codzienność kobiet na wsi w dawnej Polsce
Poranek wiejskiej kobiety zaczynał się o świcie, nierzadko jeszcze przed pierwszymi promieniami słońca. To ona rozniecała ogień w piecu, przygotowywała śniadanie i stawiała na nogi dzieci. Na jej głowie było też ogarnięcie izby oraz doglądanie drobiu. W wielu domach to właśnie kobiety brały na siebie również opiekę nad resztą inwentarza – krowami i świniami: szykowanie paszy, dojenie i porządki w obejściu. O tym, jak wyglądała codzienność chłopa pańszczyźnianego, przeczytasz więcej tutaj.
Najczęściej robiła to wszystko z niemowlęciem przy piersi, bo dzieci pojawiały się w rodzinach zwykle co 1–1,5 roku. Nasze prababki zabierały maluchy dosłownie wszędzie – owijały je chustą i nosiły na plecach, żeby mieć wolne ręce. Tak prały w rzece albo w wodzie przyniesionej ze studni, tak wyrabiały ciasto na chleb, robiły sery i ubijały masło, które później niosły do miasta na targ.
Z dzieckiem na plecach wychodziły też do pracy w polu. Choć uprawa ziemi uchodziła za domenę mężczyzn, kobiety i starsze dzieci musiały pomagać – inaczej rodzinie trudno byłoby się utrzymać, zwłaszcza do czasu zniesienia pańszczyzny, gdy poza własnym skrawkiem roli trzeba było jeszcze odrabiać dniówki na polu „dziedzica”. Kobiety pracowały przy sianokosach, żniwach i wykopkach. A to nadal nie koniec: przy każdej chacie znajdował się warzywnik, w którym sadziły marchew, buraki – zarówno cukrowe, jak i pastewne – fasolę oraz inne wiktuały, dzięki którym domownicy mieli co jeść zimą.
Po powrocie z pola czekały ją kolejne obowiązki: sprzątanie, gotowanie dla całej rodziny i usypianie dzieci. Dopiero nocą, gdy w chałupie zapadała cisza, cerowała skarpety i ubrania, a na drutach robiła ciepłe rzeczy na zimę. W tym nieustannym kieracie rzadko trafiała się chwila, by w ogóle zastanowić się, jak bardzo jest zmęczona.

Służba w mieście: marzenie czy koszmar?
Nie ma nic dziwnego w tym, że tak wiele młodych dziewcząt z biednych rodzin wybierało drogę „na służbę”. Już 11- i 12-latki trafiały do bogatszych domów jako opiekunki do dzieci. Zarabiały kilka groszy, które zwykle oddawały rodzicom, a przy okazji nierzadko jadły solidniej niż w rodzinnej chacie.
Kiedy podrosły, bywało, że to rodzina je wysyłała — albo same postanawiały — by przenieść się do miasta i zostać służącą. W ówczesnych realiach nawet przeciętnie sytuowani mieszczanie trzymali w domu „dziewczynę”, czyli pomoc od wszystkiego: do sprzątania, prania, noszenia wody, a czasem także do gotowania. Choć była to harówka od świtu do nocy, bez prawdziwego odpoczynku, dla dziewczyn z ubogich wsi mogła wyglądać jak awans i spełnienie marzeń.
Kilka groszy odłożonych dla siebie, własny kąt do spania — w kuchni albo nawet w małym pokoiku dla służby — i jedzenie lepszej jakości. Do tego szansa na donaszanie starych, przetartych sukienek po pani domu lub jej córkach. Nie musiały już pilnować młodszego rodzeństwa i zyskiwały choć odrobinę niezależności; czasem był to też sposób na ucieczkę od przemocy i ojca-tyrana — codzienności wielu z nich. Nic więc dziwnego, że marzyły o takim wyjeździe, choć bardzo często przekroczenie progu mieszczańskiego domu okazywało się dopiero początkiem prawdziwego koszmaru…
Źródła:
Joanna Kuciel-Frydryszak, Chłopki. Opowieść o naszych babkach, Wydawnictwo Marginesy, Warszawa 2023
https://rownosc.eu/urodzone-pod-lawa-joanna-kuciel-frydryszak-chlopki-opowiesc-o-naszych-babkach/