Nie chciała rosyjskiego męża. Wybrała walkę i zapisała się w historii Polski
Emilia Plater to nazwisko, które w Polsce i na Litwie kojarzy wielu — a jednak jej historia wciąż umyka głównemu nurtowi opowieści. Dlaczego tak rzadko mówi się o tym, co naprawdę zrobiła? I czy jej miejsce jest wśród najważniejszych bohaterów narodowych, czy raczej w cieniu bardziej znanych postaci? Jedno nie ulega wątpliwości: odwagi i niezłomności ducha Emilii nie sposób jej odmówić — a to właśnie te cechy sprawiły, że potrafiła realnie włączyć się w walkę o sprawę polską.
- Dzieciństwo Emilii Plater w Wilnie
- Młodość Emilii Plater: inspiracje i miłość
- Emilia Plater w powstaniu listopadowym
- Emilia Plater: kapitan i bunt wobec rozkazu
- Ostatnia droga Emilii Plater do Warszawy
Dzieciństwo Emilii Plater w Wilnie
13 listopada 1806 roku w Wilnie, zaledwie 11 lat po ostatnim rozbiorze Polski, urodziła się Emilia Plater. Wtedy nikt nie przypuszczał, jaką drogę wybierze ta dziewczynka i jak mocno zapisze się w pamięci kolejnych pokoleń. Określenie „mała dama” nie jest tu przypadkowe – Emilia przyszła na świat w rodzinie szlacheckiej. Jej ojcem był hrabia Franciszek Ksawery, a matką Anna von der Mohl. Rodziny, z którymi splata się najwcześniejsza biografia Emilii Plater, słynęły z silnego przywiązania do polskiej ziemi, tradycji i obyczajów.
W domu rodzinnym Emilii nie brakowało zapewne patriotycznych tonów, jednak w relacjach między domownikami daleko było do spokoju. Franciszek Ksawery prowadził niemal kawalerskie życie, sięgał po alkohol i potrafił ranić najbliższych swoim zachowaniem. Dzieciństwo Emilii naznaczyły więc kłótnie oraz narastający konflikt między rodzicami, który z czasem coraz mocniej wpływał na codzienność całej rodziny.
Kiedy Emilia Plater miała 9 lat, jej matka opuściła wileński dom, zabierając córkę ze sobą. Nowym miejscem ich życia stała się Liksna – majątek należący do stryjostwa dziewczynki. To właśnie tam Emilia pobierała naukę razem ze swoimi kuzynami, rówieśnikami: Ludwikiem i Kazimierzem, a otoczenie i domowa edukacja zaczęły kształtować jej charakter na kolejne lata.
Młodość Emilii Plater: inspiracje i miłość
Przebywanie głównie wśród chłopców mogło ukształtować jej późniejsze, bardziej „męskie” pasje — od jazdy konnej po myślistwo. Jej uwagę przyciągały też postacie kojarzone z odwagą i walką. Wśród nich była Joanna d’Arc, znana światu jako Dziewica Orleańska, o której młoda Emilia chętnie czytała, a także Bubulina, bohaterka greckiej walki o niepodległość — jej portret miał swoje miejsce w pokoju Platerówny.
Życie Emilii od najmłodszych lat wyznaczały książki i pisanie. Poza opowieściami o bohaterach sięgała po niemiecką poezję romantyczną, a także utwory polskich autorów, budując własną wrażliwość i sposób myślenia.
Badacze jej biografii podkreślają, że Emilia nie musiała być tak olśniewająca, jak pokazują ją portrety. Nie znaczy to jednak, że nie robiła wrażenia — niektórym mężczyznom mogła się podobać. Warto w tym miejscu przywołać jeden z nielicznych wątków uczuciowych w jej życiu.
Razem z rodziną mieszkała niedaleko rosyjskiej Cytadeli i koszar, co sprzyjało wizytom rosyjskich wojskowych w domu Platerów. Bywał tam m.in. generał Kabułkow, który z czasem zauroczył się Emilią i pewnego dnia poprosił ją o rękę. Spotkał się jednak z odmową. Zadecydowało zarówno przekonanie, że Polka nie może związać się z Rosjaninem („jestem wszak Polką”), jak i to, że w tamtym okresie Emilia darzyła uczuciem kogoś innego.
Emilia Plater dużo podróżowała — czasem sama, częściej z matką. Jeszcze przed wybuchem powstania listopadowego odwiedzała m.in. Białoruś oraz ziemie polskie. Już we wczesnej młodości widać u niej także ciekawość życia i kultury chłopskiej, która przejawiała się choćby w zapisywaniu ludowych pieśni. Sprawdź także ten artykuł o przyczynach powstania listopadowego.
Emilia Plater w powstaniu listopadowym
Rok 1830 okazał się dla niespełna 21-letniej Emilii Plater punktem zwrotnym. Właśnie wtedy zmarła jej matka, co stało się źródłem głębokiego bólu dla dziewczyny wyjątkowo z nią związanej. Żałoba nie trwała jednak długo w spokoju. Nadchodził czas, w którym młoda kobieta mogła spróbować urzeczywistnić marzenie o tym, by choć odrobinę upodobnić się do ukochanej przez siebie Joanny d’Arc.
W listopadzie 1830 w Warszawie wybuchło zbrojne powstanie przeciwko Rosji. Już w kolejnym miesiącu fala walk dotarła także na ziemie litewskie — i tu również nie zabrakło śladu działań Emilii Plater. To ona przedstawiła plan opanowania Dyneburga. Niestety, powstańcom nie udało się zdobyć tego ważnego ośrodka. W starciach oddział partyzancki Emilii Plater, liczący kilkuset strzelców i kosynierów, poniósł dotkliwe straty, a wkrótce potem został rozwiązany.
Później Emilia Plater razem z przyjaciółką, Marią Prószyńską, wstąpiła do formacji dowodzonej przez Karola Załuskiego. Szybko wyszło na jaw, że nie był to najlepszy wybór. Relacje z przełożonym układały się źle — między innymi dlatego, że Załuski traktował Emilię z lekceważeniem i zwyczajnie ją pomijał.
Emilia Plater: kapitan i bunt wobec rozkazu
W czerwcu 1831 roku Emilię Plater doceniono za dotychczasową służbę i udział w walkach. Generał Dezydery Chłapowski (1788-1879) mianował ją kapitanem. Paradoksalnie ten sam dowódca w tym samym czasie próbował odesłać ją do domu. Ona jednak stanowczo odmówiła. Jako kapitan Wojska Polskiego i oddana sprawie patriotka zareagowała w sposób, którego można było od niej oczekiwać. Na tle części przywódców powstania listopadowego wyróżniała ją energia działania i bezkompromisowa konsekwencja.
25 czerwca 1831 roku kompania Emilii Plater opanowała Rosienie — punkt istotny w przygotowanym przez nią planie strategicznym. Niedługo później przyszła próba pod Szawlami, gdzie jej żołnierze wpadli w rosyjską zasadzkę. To właśnie wtedy Plater pokazała upór i odwagę, broniąc swoich ludzi i nie pozwalając, by zostali pozostawieni sami sobie.
Następnym testem jej determinacji była decyzja Chłapowskiego o złożeniu broni. Jak łatwo przewidzieć, młoda kobieta, która kierowała się patriotyzmem i wielkimi ideałami, wolała ryzykować wszystko, niż oddać się w ręce znienawidzonych Moskali.
Ostatnia droga Emilii Plater do Warszawy
Emilia musiała znaleźć sposób, by przedostać się do Królestwa Polskiego. Razem z niewielką grupą towarzyszy, przebrana w strój wiejski, przez kilka dni szła w stronę Warszawy. Wędrówka okazała się wyjątkowo wyczerpująca – doskwierał głód, brakowało odpoczynku, a siły szybko topniały.
Jej coraz gorszy stan tak zaniepokoił kuzyna, Cezarego Platera, oraz przyjaciółkę Marię Raszanowiczównę, że zdecydowali się zatrzymać ją po drodze w Justianowie (powiat sejneński), w domu państwa Abłamowiczów. Tam otrzymała uważną, troskliwą opiekę. W tym czasie dotarła do niej wiadomość o klęsce powstania listopadowego. Dla kobiety tak silnie przeżywającej los narodu był to cios, po którym poczuła się jeszcze słabiej. W grudniu choroba uderzyła ze zdwojoną mocą. Emilia nie zdołała już wrócić do zdrowia. Odeszła 23 grudnia 1831 roku.
Postać Emilii Plater doceniali już jej współcześni. Adam Mickiewicz utrwalił ją w pamięci jako Litwinkę o „dziewiczym licu”, budzącą szacunek wśród „ludu prostego”. Dzisiaj jej imię nosi wiele szkół w Polsce, m.in. w:
- Sanoku
- Kluczborku
- Gdańsku
- Warszawie
Źródła:
- Adamska J., Legendy powstania listopadowego, „Rzeczpospolita” 256 (2004).
- Callier E., Bitwy i potyczki stoczone przez wojsko polskie w roku 1831, Poznań 1887.
- Drewniak W., Dziewica bohater – Emilia Plater [https://www.youtube.com/watch?v=8nE65OpyqvY; dostęp: 11.12.2020].
- Gąsiorowski W., Emilia Plater, Poznań 1987.
- https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/smierc-pulkownika.html [dostęp: 11.12.2020].
- Kałużny H., Emilia Plater, Bohaterka z Inflant, „Świat Inflant, Pismo literacko-Naukowe” 17 (2020), 6.
- Kieniewicz S., Zahorski A., Zajewski W., Trzy powstania narodowe: kościuszkowskie, listopadowe i styczniowe, Warszawa 1994.
- Kienzler I., Kobiety wojowniczki, Warszawa 2020.
- Kienzler I., Osiągniecia Emilii Plater. Co naprawdę zrobiła dla Polski? [https://wielkahistoria.pl/osiagniecia-emilii-plater-co-naprawde-zrobila-dla-polski; dostęp: 11.12.2020].
- Liszewska E., Liszewski B., Córki Spartakusa – Artemizja, Boudika, Zenobia, Joanna d’Arc, Laskarina Boubobolina, Emilia Plater, Łódź 2018.
- Luty C., Luty M. A., Emilia Plater – prawda i legenda, „Almanach Sejneński” 5 (2006-2008).
- Rostocki W., Rola wodzów naczelnych w powstaniu listopadowym. Studium historyczno-prawne, Wrocław 1955.
- Tarczyński M., Generalicja powstania listopadowego, Warszawa 1980.
- Tokarz W., Wojna polsko-rosyjska 1830-1831, Warszawa 1930.
- Tupalski J., Generał Dezydery Chłapowski 1788-1879, Warszawa 1983.
- Wawrzykowska-Wierciochowa D., Sercem i orężem służyły ojczyźnie. Emilia Plater i inne uczestniczki powstania listopadowego 1830-1831, Warszawa 1982.
- Węgłowski A., W cieniu Emilii. Kobiety w Powstaniu Listopadowym, „Tygodnik Powszechny” 47 (2010).
- Wroński A., Panny niezłomne…, Kobiety w XIX-wiecznych powstaniach narodowych, „Gazeta Polska” 33 (2016).
- Zajewski W., Powstanie listopadowe 1830-1831, Warszawa 1998.
- Żaryn M., Emilia Plater, Warszawa 1998.