Jedyna kobieta, której bał się potężny król. Prawda o tajemniczej żonie Bolesława Chrobrego mrozi krew w żyłach
O trzeciej żonie Bolesława Chrobrego, pierwszego króla Polski, wiemy zaskakująco niewiele. Źródła milczą, tropy urywają się nagle, a to, co przetrwało, wystarcza, by rozpalić spór między badaczami. Kim była naprawdę i skąd pochodziła? Czy w tym małżeństwie było miejsce na uczucie, czy liczyła się wyłącznie polityka? Ile dzieci mogła urodzić Chrobremu i jak długo trwał ich związek? W dalszej części tekstu krok po kroku zbieramy rozproszone świadectwa i konfrontujemy je z ustaleniami polskich oraz niemieckich historyków, które pozwalają dopowiedzieć to, czego nie mówią zachowane przekazy.
- Skąd pochodziła Emnilda, żona Chrobrego?
- Emnilda, żona Chrobrego, łagodziła gniew
- Dzieci Emnildy i Bolesława Chrobrego
Skąd pochodziła Emnilda, żona Chrobrego?
Bolesław Chrobry wstępował w związki małżeńskie kilka razy. Jego dwie pierwsze małżonki wywodziły się odpowiednio z kręgów niemieckich i węgierskich. Trzecią żoną władcy została Emnilda — i właśnie przy niej zaczynają się dla badaczy największe kłopoty, bo ustalenie, z jakiego kraju pochodziła, do dziś pozostaje wyjątkowo niejednoznaczne.
Saski kronikarz Thietmar (975–1018) zanotował w swojej kronice, że Emnilda była córką „czcigodnego księcia” Dobromira. Określenie to nie jest przypadkowe: Dobromir musiał być księciem chrześcijańskim, bo trudno wyobrazić sobie, by Thietmar obdarzył takim tytułem poganina. Zresztą mało prawdopodobne, by Chrobry zdecydował się na małżeństwo z córką władcy, który nie przyjął chrztu.
Historycy zwracają uwagę, że samo imię Dobromir ma słowiańskie pochodzenie. Nie wiadomo, kiedy dokładnie książę przyjął chrzest, ale najczęściej zakłada się, że stało się to za pośrednictwem Niemców. Jego żona — jak się przypuszcza — mogła pochodzić z Saksonii. Dawniej w literaturze pojawiały się hipotezy, że Dobromir rządził Pomorzem albo Morawami. Dziś częściej wskazuje się jednak na ziemie połabskie: Milsk, Łużyce lub Stodoranię.
Za najbardziej prawdopodobną datę ślubu Emnildy i Bolesława Chrobrego uznaje się rok 989. Nie można jednak całkowicie wykluczyć także 988 roku — na taką możliwość wskazywał w swoich ustaleniach znawca genealogii pierwszych Piastów, K. Jasiński. Nie znamy natomiast miejsca, w którym odbyła się uroczystość zaślubin młodej pary.
Emnilda, żona Chrobrego, łagodziła gniew
Związek Bolesława i Emnildy przetrwał blisko trzy dekady. Badacze przyjmują, że śmierć słowiańskiej księżniczki nastąpiła w latach 1016–1017. Thietmar pisał o niej wprost: „Emnilda – Chrystusowi wierna – niestateczny umysł swego męża ku dobremu zawsze kierowała i nie ustawała w zabiegach, by przez większą szczodrobliwość w jałmużnach i umartwieniach odpokutować za grzechy ich obojga”. Z tych słów wyłania się obraz relacji o wyjątkowej sile — inaczej trudno byłoby pojąć, dlaczego piastowski władca miałby tak często ulegać perswazji żony. Warto pamiętać, że następca Mieszka I słynął z gwałtownego charakteru: potrafił być bezwzględny i bez większych skrupułów usuwał politycznych przeciwników. Emnilda, dzięki łagodności i taktownemu wpływowi, miała powstrzymywać męża przed najostrzejszymi decyzjami.
Źródła rysują Emnildę jako kobietę szczerze dobrą. Jako gorliwa chrześcijanka troszczyła się o los biednych i potrzebujących. Najstarszy polski kronikarz, Anonim zwany Gallem, podkreślał, że córka Dobromira potrafiła ocalić wielu ludzi skazanych na śmierć z rozkazu jej męża. W jednym z fragmentów kroniki Gall nie pozostawił wątpliwości: żona Bolesława Chrobrego była „mądra” i „wierna”. To słowa wyjątkowo pochlebne — i wszystko wskazuje na to, że nie padły bez powodu.
Księżna nie ograniczała się jednak wyłącznie do roli domowej opiekunki i pośredniczki. Pojawia się także w kontekście wydarzeń o randze międzynarodowej. Jej obecność u boku męża została poświadczona podczas zjazdu z królem niemieckim Henrykiem II (1002–1024) w Merseburgu, który odbył się pod koniec maja 1013 roku. Część historyków sugeruje, że Emnilda miała tam zabiegać o to, by jej syn Mieszko otrzymał lenno niemieckie na Morawach. Trzeba jednak zaznaczyć, że w źródłach z epoki brak jednoznacznych dowodów, które potwierdzałyby tę hipotezę.
Dzieci Emnildy i Bolesława Chrobrego
Emnilda urodziła Bolesławowi Chrobremu co najmniej pięcioro dzieci. Możliwe, że rodzina była liczniejsza, ale o ewentualnych kolejnych potomkach nie zachowały się wiarygodne wzmianki w źródłach.
Najgłośniej zapisał się w historii ich syn Mieszko. Przyszedł na świat w 990 roku, a zmarł w maju 1034 roku. W 1025 roku objął rządy w Polsce i — podobnie jak jego ojciec — sięgnął po królewską koronę.
Kolejnym synem Emnildy i Bolesława był Otton, urodzony około 1000 roku. Wiadomo o nim niewiele, bo przekazy są skąpe. Dwukrotnie wystąpił przeciw Mieszkowi II, działając wspólnie z przyrodnim bratem Bezprymem i licząc na poprawę własnej pozycji. Zmarł w 1033 roku.
Emnilda doczekała się także trzech córek:
- córki o nieznanym imieniu (ok. 989), która później została ksienią w bliżej nieokreślonym klasztorze
- Regelindy (ok. 989), żony margrabiego Miśni Hermana
- córki o nieznanym imieniu, która została żoną księcia turowskiego Świętopełka Przeklętego
Po odejściu Emnildy Bolesław związał się z niemiecką księżniczką Odą — swoją ostatnią żoną. Późnośredniowieczne relacje podają, że ciało Emnildy miało spocząć w katedrze gnieźnieńskiej, gdzie Chrobry kazał je pochować.
Źródła:
- Balzer O., Genealogia Piastów, wstęp J. Tęgowski, Kraków 2005.
- Borawska D., Dobromir, [w:] Słownik Starożytności Słowiańskich 1 (1961).
- Czwojdrak B., Emnilda (ok. 970/975–1016/1017), [w:] Poczet władczyń Polski, red. B. Czwojdrak, Kraków 2017.
- Grodecki R., Emnilda, [w:] Polski Słownik Biograficzny 6 (1948).
- Janicki K., Najważniejsza żona Bolesława Chrobrego [https://www.polityka.pl/pomocnikhistoryczny/1643510,1,najwazniejsza-zona-boleslawa-chrobrego.read; dostęp: 16.11.2020].
- Jasiński K., Rodowód pierwszych Piastów, posłowie T. Jasiński, Poznań 2004.
- Kamieński A., Emnilda, [w:] Słownik władców polskich, Poznań 1997.
- Kürbis B., Bolesław Chrobry w opiniach współczesnych i legendzie, [w:] Pomnik Bolesława Chrobrego w Gnieźnie, red. L. Wrońska-Idziak, Warszawa–Poznań 1989.
- Ludat H., An Elbe und Oder um das Jahr 1000, Skizzen zur Politik des Ottonenreiches und der slavischen Mächte in Mitteleuropa, Köln–Wien 1971.
- Ludat H., Bolesław I. Chrobry, [w:] Lexikon des Mittelalters 2 (1999).
- Ludat H., Dobromir, [w:] Lexikon des Mittelalters 3 (1999).
- Łowmiański H., Bolesław Chrobry w Krakowie u schyłku X wieku, [w:] „Małopolskie Studia Historyczne” 4 (1961).
- Modrzewska H., Emnilda, [w:] Słownik Starożytności Słowiańskich 1 (1961).
- Rokosz M., Bolesław Chrobry, [w:] Życiorysy historyczne, literackie i legendarne, ser. 2, red. Z. Stefanowska, J. Tazbir, Warszawa 1989.
- Rosik S., Bolesław Chrobry i jego czasy, Wrocław 2001.
- Strzelczyk J., Bolesław Chrobry, Poznań 2003.
- Strzelczyk J., Bolesław Chrobry – osobowość i polityka w opinii współczesnych i potomnych, [w:] Salsa Cholbergiensis, Kołobrzeg w średniowieczu, red. L. Leciejewicz, M. Rębkowski, Kołobrzeg 2000.
- Szajnocha K., Bolesław Chrobry, Opowiadanie historyczne według źródeł współczesnych, Lwów 1849.
- Urbańczyk P., Bolesław Chrobry – lew ryczący, Toruń 2017.
- Urbański M., Poczet królowych i żon władców polskich, Warszawa 2006.
- Wasilewski T., Emnilda, [w:] Słownik Starożytności Słowiańskich 8 (1991).
- Wasilewski T., Pochodzenie Emnildy, trzeciej żony Bolesława Chrobrego, a geneza polskiego władztwa na Morawach, „Kwartalnik Historyczny” 94 (1987), 2.
- Widajewicz J., Skąd pochodziła Emnilda, małżonka Bolesława Chrobrego?, „Slavia Occidentalis” 20 (1960), 1.