Turecki dyplomata zdecydował, kto zostanie królem Polski. Polacy nie mieli pojęcia o tej intrydze
Bezpotomna śmierć Zygmunta Augusta wywróciła porządek w państwie do góry nogami: Polska stanęła przed czymś, czego jeszcze nie znała — pierwszą wolną elekcją. Stawka była ogromna, a wynik zaskoczył wielu: korona, po raz pierwszy w historii, trafiła w ręce Francuza, podczas gdy pozostali pretendenci niemal natychmiast zeszli na dalszy plan. Henryk Walezy, świeżo obrany władca, miał nie tylko zaakceptować przygotowane dla niego artykuły henrykowskie, ale też spełnić oczekiwania, które w Warszawie szeptano coraz głośniej — poślubić ostatnią Jagiellonkę. Anna Jagiellonka wiązała z tym planem wielkie nadzieje. Tyle że wszystko potoczyło się inaczej, niż przewidywano. Zamiast spokojnego początku panowania, historia zapamiętała coś, co do dziś brzmi jak sensacja: ucieczkę Henryka Walezego z Polski — i to zaledwie chwilę po koronacji. A gdy król zniknął, kraj znów musiał wybierać… i właśnie wtedy na tron wreszcie wkroczyła Anna Jagiellonka.
- Henryk Walezy: droga do polskiego tronu
- Francuski poseł i walka o tron Polski
- Jak Henryk Walezy został królem Polski
Henryk Walezy: droga do polskiego tronu
Henryk Walezy — choć w chwili narodzin nikt jeszcze nie nazywał go Henrykiem — przyszedł na świat 19 września 1551 roku jako czwarty syn Henryka II i Katarzyny Medycejskiej. Podczas chrztu nadano mu imiona Aleksander Edward i właśnie nimi posługiwał się aż do wejścia w dorosłość. Dopiero później sam zaczął konsekwentnie wybierać imię Henryk. W Rzeczypospolitej, zanim w ogóle pojawiła się realna perspektywa korony, funkcjonował w obiegu jako Henryk d'Anjou albo Henryk z rodu Walezjuszy. Wspominano, że od młodych lat fascynował się swoim patronem — Aleksandrem Macedońskim — i chętnie budował wokół siebie aurę przyszłej wielkości. Zadziwiające powiązanie jego losu z Polską próbowano nawet tłumaczyć upartym nawiązaniem do snu Katarzyny: miała ujrzeć czterech synów w królewskich koronach, a największym wyzwaniem pozostawało znalezienie odpowiedniego „dworu” dla Aleksandra/Henryka. Katarzyna miała zresztą i bardziej przyziemny powód do takich zabiegów: po śmierci męża tron objął Franciszek II, lecz wkrótce zmarł na zapalenie opon mózgowych. Korona francuska przeszła więc na kolejnego syna, a sama Medycejska mogła zacząć realnie obawiać się o trwałość dynastii i przyszłość pozostałych dzieci.
Skąd w ogóle wziął się pomysł, by Henryk Walezy został kandydatem do polskiego tronu? Żeby to pojąć, trzeba cofnąć się do europejskiej układanki sił i przyjrzeć się temu, w jakim położeniu znajdowała się wówczas Francja. Kluczowa była jej rywalizacja z Habsburgami — a szczególnie dotkliwa okazała się linia hiszpańska, stanowiąca dla Paryża poważne zagrożenie polityczne. Francja miała więc żywotny interes w blokowaniu habsburskiej ekspansji wszędzie tam, gdzie tylko się dało. Z tego powodu zaczęła spoglądać na sprawę polskiej korony jeszcze za życia Zygmunta Augusta, najwyraźniej zakładając, że monarcha może umrzeć bez potomka, a wtedy rozpocznie się gra o sukcesję.
Gdy jako pierwszy kandydat do polskiej korony został wysunięty Ernest, syn cesarza Maksymiliana II, temat stał się dla Francuzów wyjątkowo palący — zwłaszcza w kontekście planów budowy szerzej zakrojonej, antyhabsburskiej ligi. W tym samym czasie wśród kontrkandydatów Walezego pojawiali się też inni: Jan III Waza, który jako protestant nie był traktowany jako realny wybór, a także — w różnych konfiguracjach — Iwan IV Groźny lub jego syn Fiodor. Tych ostatnich jednak nie rozpatrywano na poważnie: do Rzeczypospolitej docierały informacje o okrucieństwie i przemocy, z jakimi kojarzono państwo moskiewskie, co skutecznie studziło jakiekolwiek sympatie dla tej opcji.
Francuski poseł i walka o tron Polski
Do Polski wysłano posła, a zarazem biskupa Walencji — Jeana de Monluc. Nie był to człowiek przypadkowy: znał już Rzeczpospolitą, bo bywał tu jeszcze za panowania Zygmunta Starego. Przypisywano mu niemały instynkt polityczny oraz umiejętność zjednywania sobie ludzi, co w realiach zbliżającej się elekcji stanowiło ogromny atut. Mówiono też, że świetnie przemawia i potrafi porwać słuchaczy.
Poważnym kłopotem wizerunkowym Henryka Walezego jako pretendenta do polskiej korony był jego czynny udział w walkach z hugenotami — zwłaszcza w cieniu wydarzeń, które przeszły do historii jako noc św. Bartłomieja. Henryk dowodził francuskimi wojskami w starciach pod Jarnac i Moncontour w 1569 roku, a w konflikcie tym pozostawał zaangażowany również później, już w czasie polskiej elekcji. Wkrótce po przybyciu francuskiego wysłannika do Rzeczypospolitej dotarły wiadomości o sytuacji hugenotów. Biskup miał w liście do Francji zauważyć, że jeśli Henryk rzeczywiście ma zasiąść na polskim tronie, to z rzezią hugenotów należałoby jednak wstrzymać się na razie (Rosik, Wiszewski, s. 877) — bo przed nim stało trudne zadanie: przekonać do kandydata francuskiego polskich protestantów.
Monluc rozpoczął więc działania o wyraźnie propagandowym charakterze, robiąc wszystko, by możliwie umniejszyć rolę Henryka w wojnach z hugenotami. Starał się kreować Walezego na człowieka umiarkowanego i skłonnego do tolerancji, a w tym celu sięgał m.in. po druki i materiały perswazyjne. Problem w tym, że sam Henryk nie ułatwiał mu pracy. Nawet wtedy, gdy przesądzano już, że to właśnie jemu przypadnie korona Polski, próbował prowadzić oblężenie hugenockiej twierdzy La Rochelle.
W Polsce, pod silnym wrażeniem wydarzeń nocy św. Bartłomieja, protestanci zaczęli podejmować konkretne kroki zabezpieczające ich pozycję. Kluczowym z nich było uchwalenie 28 stycznia 1573 roku aktu konfederacji warszawskiej, który gwarantował wolność wyznania oraz swobodny dostęp do urzędów dla innowierców. Zakładano utrzymanie pokoju religijnego: postanowiono, że nie będzie się przelewać krwi z powodu wiary ani też ścigać za nią sądownie — czy to poprzez konfiskatę majątku, czy wygnanie. Jeśli szukasz więcej informacji, sprawdź także zebrane w tym miejscu artykuły o królach Polski.
Jak Henryk Walezy został królem Polski
Podczas elekcji Henryk Walezy mógł liczyć na mocne poparcie z dwóch kierunków. Po pierwsze sprzyjała mu Anna Jagiellonka: pokazano jej jego portret, który wyraźnie przypadł jej do gustu, a ona sama wiązała z nim nadzieję na małżeństwo. Krążyły nawet opinie, że tylko na ślub z francuskim kandydatem gotowa jest się zgodzić, a na początku właśnie takiego związku oczekiwano od przyszłego monarchy. Po drugie — od strony czysto politycznej — Walezy miał w Rzeczypospolitej ważnych sojuszników w osobie prymasa Jakuba Uchańskiego i jego środowiska. Był też postrzegany jako najpoważniejszy kandydat katolicki, któremu sprzyjać miały niemal „same okoliczności”, a właściwie miejsce elekcji. Wyznaczono je na pola w okolicach Kamienia na Mazowszu, a mazowiecka szlachta, spodziewana tam najliczniej, odnosiła się do protestantów z dużą rezerwą. Co ciekawe, Henryk Walezy zyskał pewnego sprzymierzeńca jeszcze długo przed samym głosowaniem: już w 1569 roku turecki wezyr miał namawiać posła francuskiego, by Francja wysunęła kandydaturę do polskiej korony, obawiając się, że tron obejmą Habsburgowie — również wrogowie Imperium Osmańskiego.
11 maja 1573 roku stało się jasne, że w głosowaniu zwyciężył Henryk Walezy. Była to elekcja viritim — prawo udziału miał każdy szlachcic — a nominację na króla ogłosił interrex i prymas Jakub Uchański. Pozostawało jednak jeszcze przełamać opór przeciwników, ponieważ wybór miał mieć charakter jednomyślny, co ostatecznie także się udało. W rezultacie 16 maja 1573 roku marszałek wielki koronny Jan Firlej uroczyście obwieścił formalny wybór Henryka na króla Polski.
Zanim Henryk Walezy mógł przyjąć koronę, musiał zaakceptować artykuły henrykowskie — nazwane od jego imienia. Ograniczały one władzę monarchy m.in. w ten sposób, że bez zgody sejmu nie wolno mu było nakładać nowych podatków ani zwoływać pospolitego ruszenia. Jeśli natomiast w jakikolwiek sposób naruszyłby ustalenia, szlachta zyskiwała prawo wypowiedzenia mu posłuszeństwa. Oprócz tego przygotowano dla niego także zestaw zobowiązań w ramach pacta conventa, czyli aktualnej umowy zawieranej między szlachtą a wybranym władcą. Francuska propozycja obejmowała wieczysty sojusz Polski z Francją oraz zapewnienie, że oba państwa udzielą sobie wsparcia militarnego w razie wojny. Wśród punktów znalazły się też konkretne zadania: przeznaczenie środków na wojsko oraz budowę floty na Bałtyku. Dodatkowo oczekiwano finansowego wsparcia Akademii Krakowskiej oraz umożliwienia kształcenia stu Polaków we Francji.
W źródłach zachowały się komentarze sugerujące, że w kwestii tych zapowiedzi Jean de Monluc wyraźnie dał się ponieść wyobraźni. W samych pacta conventa nie wpisano natomiast potwierdzenia obietnicy małżeństwa z Anną Jagiellonką, choć wcześniej — 18 kwietnia — Jean de Monluc podpisał w imieniu Henryka zobowiązanie do jej poślubienia. Anna Jagiellonka próbowała jeszcze później oddziaływać na nowego króla. Po stronie polskiej pojawiło się też żądanie odnoszące się do sytuacji we Francji, a konkretnie do swobód dla hugenotów. Były to tzw. postulata polonica, w których domagano się, by brat Henryka, a zarazem król Francji, zaprzestał prześladowań protestantów i zagwarantował im wolność kultu, a także by okazał przebaczenie oraz zwrócił skonfiskowane dobra. Co znamienne, autorem tego postulatu był sam poseł francuski. Z czasem punkt ten stracił na znaczeniu, ponieważ w lipcu 1573 roku we Francji wprowadzono pokój religijny i przyznano protestantom określony zakres swobód.
Już po elekcji do Francji wysłano polskie poselstwo, w którym znaleźli się m.in. Jan Zamoyski i Piotr Zborowski. Na miejscu strona francuska próbowała jednak ograniczyć skalę zobowiązań, jakie miał przyjąć nowy król. Najwięcej wątpliwości budziła sprawa aktu konfederacji warszawskiej. W pewnym momencie rokowań Piotr Zborowski miał nawet powiedzieć Henrykowi Walezemu: „Jeśli nie przysięgniesz, nie będziesz panował” (Markiewicz, s. 393). Ostatecznie osiągnięto porozumienie i 21 lutego 1574 roku odbyła się koronacja Henryka Walezego na króla Polski. Szybko okazało się jednak, że polska korona nie ma dla niego takiej wartości jak francuska — i po raz pierwszy w dziejach Rzeczypospolitej król elekcyjny uciekł za granicę. Pierwsza wolna elekcja okazała się więc przede wszystkim próbą generalną, która wytyczyła procedury dla kolejnych wyborów.
Źródła:
- A. Laszuk, Dokument elekcji Henryka Walezego na tron Rzeczypospolitej, „Miscellanea Historico-Archivistica”, tom XXIV/2017.
- M. Markiewicz, Dzieje Polski 1492-1795, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2002.
- S. Rosik, P. Wiszewski, Wielki poczet królów i książąt Polski, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2007.
- E. Rudzki, Królowe Polski. Małżonki królów elekcyjnych, Instytut Prasy i Wydawnictw „Novum”, Warszawa 1987.