Pod Cecorą trafił do niewoli. Kilka lat później rozbijał Tatarów i Szwedów
Stanisław Koniecpolski to jeden z tych bohaterów Rzeczypospolitej, o których mówi się „hetman-legendа” — ale mało kto pamięta, że swoją wojenną szkołę zaczął wyjątkowo wcześnie. Już jako 19-latek nie uczył się strategii z ksiąg, tylko na polach bitew, gdzie każdy błąd mógł kosztować życie. Początki kariery spędził u boku Stanisława Żółkiewskiego, człowieka-ikony polskiego oręża. To właśnie pod jego okiem zdobywał doświadczenie, które później miało wynieść go na sam szczyt — a po śmierci mentora przejąć jego miejsce i ciężar odpowiedzialności. I wtedy zaczęła się prawdziwa próba: wojny z Kozakami, starcia ze Szwedami, najazdy tatarskie… a Koniecpolski raz po raz udowadniał, że potrafi wygrywać tam, gdzie inni widzieli tylko katastrofę. Co sprawiło, że był tak skuteczny — i jakimi metodami zaskakiwał przeciwników?
- Młodość Stanisława Koniecpolskiego
- Wzloty i niewola Koniecpolskiego
- Koniecpolski: zwycięstwa nad Tatarami i Szwedami
- Triumfy Koniecpolskiego nad Tatarami
Młodość Stanisława Koniecpolskiego
Stanisław Koniecpolski przyszedł na świat jako syn wojewody sieradzkiego Aleksandra Koniecpolskiego i Anny Sroczyckiej. Najczęściej podaje się datę 9 lutego 1691 roku jako najbardziej prawdopodobny dzień jego urodzin. Dzięki wpływom ojca na królewskim dworze już w 1603 roku rozpoczął naukę w Akademii Krakowskiej. Z czasem trafił także na dwór królewski, gdzie miał nabrać ogłady, a przede wszystkim lepiej zrozumieć mechanizmy polityki. W relacjach podkreśla się, że szybko orientował się w sprawach państwa i wyróżniał się bystrością. Kilka miesięcy spędził również we Francji, co dodatkowo poszerzyło jego horyzonty.
Po powrocie do rodzinnych włości w Ruścu pod Bełchatowem zaczął praktycznie uczyć się gospodarowania majątkiem oraz prowadzenia starostw. Niedługo potem, w 1609 roku, zmarł jednak jego ojciec, a Stanisław odziedziczył miasteczko Wieluń. Wspomina się też ciekawy szczegół, który mógł wpłynąć na kierunek jego dalszej drogi: miał wadę wymowy i podobno zacinał się przy trudniejszych słowach, co mogło ograniczać jego aktywność w życiu publicznym i pchnąć go w stronę kariery wojskowej.
Wojskowa ścieżka Koniecpolskiego zaczęła się bardzo wcześnie — już jako 19-latek. W 1610 roku, razem z bratem Przedborem, a także z oddziałem 200 husarzy i 100 piechurów, znalazł się w obozie królewskim pod Smoleńskiem. 8 czerwca 1611 roku, podczas oblężenia, doszło do tragedii: w wyniku zawalenia się murów Smoleńska zginął jego brat. Stanisław wrócił wówczas do Koniecpola, by zająć się pochówkiem. Później, przy podziale rodzinnego majątku, przejął po Przedborze starostwo żarnowieckie, a jako najstarszy z rodzeństwa otrzymał również Koniecpol wraz z okolicznymi wsiami. Po pogrzebie ponownie ruszył na front i trafił pod komendę Jana Karola Chodkiewicza. Brał udział w wyprawie na Moskwę oraz w starciach stoczonych 12 października 1611 roku i 1–3 września 1612 roku.
Wzloty i niewola Koniecpolskiego
Stanisław Koniecpolski od 1613 roku służył pod rozkazami hetmana Stanisława Żółkiewskiego — człowieka, który w kolejnych latach miał mocno ukształtować jego drogę do najwyższych godności. Koniecpolski przebywał wówczas na Ukrainie, a już w 1614 roku powierzono mu dowództwo nad oddziałami wysłanymi przeciw buntownikom Karwackiego. Rozgromił ich 17 maja w bitwie pod Rohatynem, a samego Karwackiego odesłał do Żółkiewskiego skutego kajdanami. Rok później poślubił córkę hetmana, Katarzynę, i w tym samym czasie otrzymał urząd podstolego koronnego. Los szybko jednak odebrał mu rodzinne szczęście: w 1616 roku żona zmarła podczas porodu, a dziecko również nie przeżyło.
W latach 1615–1616 Koniecpolski prowadził działania przeciw Tatarom (choć orda zdołała wymknąć się pościgowi), a także przeciw hospodarowi mołdawskiemu Radu Mihnei, którego ostatecznie zmuszono do zawarcia porozumienia. W 1617 roku pojawił się także na polu dyplomacji: brał udział w rokowaniach z Iskenderem paszą, zakończonych układem pod Buszą, oraz w rozmowach z Kozakami, które doprowadziły do układu w Olszanicy. Rok 1618 przyniósł mu pierwsze naprawdę znaczące wyróżnienie — częściowo dzięki poparciu teścia otrzymał w kwietniu buławę hetmana polnego. Początek tej służby nie był jednak udany: we wrześniu Żółkiewski i podległy mu Koniecpolski w praktyce dopuścili do klęski z ordą pod Oryninem, zwlekając z podjęciem walki, a późniejszy pościg nie przyniósł już żadnego efektu.
Koniecpolski uczestniczył też w wyprawie mołdawskiej i w przegranej bitwie pod Cecorą 19 września 1620 roku, gdzie dowodził prawym skrzydłem armii. Podczas odwrotu poległ hetman Żółkiewski, natomiast Koniecpolski dostał się do niewoli. Osadzono go w Białogrodzie (dzisiejszy Akerman), gdzie przetrzymywano go w bardzo ciężkich warunkach i — jak podają przekazy — właśnie wtedy miał zacząć zmagać się z chorobą nerek. Później przeniesiono go do Zamku Siedmiu Wież niedaleko Konstantynopola. Dzięki środkom przekazanym przez szwagra, wojewodę sieradzkiego Kaspera Denhoffa, jego sytuacja wyraźnie się poprawiła — miał nawet własną służbę. Wykupienie Koniecpolskiego i tak kosztowało fortunę: 30 000 talarów, a wiosną 1623 roku wrócił do Polski.
Koniecpolski: zwycięstwa nad Tatarami i Szwedami
De facto już wtedy przejął zadania po zmarłym Żółkiewskim. Na jego barki spadła reorganizacja wojska, bo z przyczyn finansowych po Chocimiu większości żołnierzy wypowiedziano służbę. Otworzyła się też szansa na wyrównanie rachunków z Tatarami za wcześniejsze niepowodzenia. 6 lutego 1624 roku pod Szmańkowcami rozgromił tatarskie czambuły. Kolejne ważne starcie rozegrało się 20 czerwca między Haliczem, Martnowcem i Bołszowcem — i również zakończyło się zwycięstwem wojsk Koniecpolskiego. Za sukcesy z tego okresu otrzymał 30 000 złotych oraz urząd wojewody sandomierskiego. W 1625 roku hetman polny musiał zmierzyć się z buntem Kozaków zaporoskich. Do bitwy doszło 25 października pod Kryłowem, ale tym razem szczęście mu nie sprzyjało: natarcia zostały odparte. W następnym roku nie zdołał skutecznie zatrzymać tatarskiego najazdu, który dotarł aż pod Tarnopol. Oddziały Koniecpolskiego zdołały jedynie uderzyć na tylną straż wycofującego się przeciwnika.
Później został zmuszony do przerzucenia sił na północ, gdy Szwedzi uderzyli na Prusy Królewskie. Koniecpolski przeprowadził ten manewr wyjątkowo sprawnie. Ponieważ wojska szwedzkie miały przewagę liczebną nad tymi, którymi dysponował Stanisław, częściej sięgał po działania podjazdowe i konsekwentnie rozrywał szwedzkie linie komunikacyjne. Następnie, w 1627 roku, m.in. dzięki wylaniu Wisły zdołał rozbić przeciwnika 12 kwietnia w bitwie pod Czarnem. Później zdobył jeszcze Gniew, a 7-8 sierpnia doszło do kolejnej bitwy ze Szwedami pod Tczewem.
W samym starciu Koniecpolski stracił konia, ale jednocześnie Gustaw Adolf został ranny w szyję, co skłoniło Szwedów do odwrotu. Rok 1628 upłynął pod znakiem łatania finansów i wejścia sojuszników — korpusu austriackiego. Do decydującej rozprawy doszło 27 czerwca 1629 roku pod Trzcianą, gdzie Koniecpolski ponownie zwyciężył. Tego triumfu nie wykorzystano jednak w pełni, a on sam nie miał wpływu na warunki rozejmu podpisanego 26 września 1629 roku w Starym Targu.
Triumfy Koniecpolskiego nad Tatarami
W 1630 roku ponownie skierowano go na Ukrainę, gdzie wybuchło powstanie Kozaków dowodzonych przez Tarasa Fedorowicza. Stanisław Koniecpolski stanął nawet na czele oblężenia Perejasławia, w którym schronili się uciekający przed pościgiem buntownicy. Brak wsparcia artylerii sprawił jednak, że nie zdołał przełamać obrony i zdobyć miasta. 8 czerwca zawarto ugodę. Dwa lata później, w 1632 roku, Koniecpolski doczekał się upragnionej buławy hetmana wielkiego koronnego. Nowy monarcha, Władysław IV (którego po pewnych wahaniach poparł na sejmie elekcyjnym), wyniósł go dodatkowo do godności kasztelana krakowskiego.
Już w 1633 roku hetman znów musiał stanąć naprzeciw dawnego przeciwnika – Tatarów. Wyruszył przeciw nim z Baru, a 4 lipca rozbił ich pod Sasowym Rogiem. Do następnego starcia, również zakończonego zwycięstwem, doszło 22 października pod Kamieńcem Podolskim. Skutecznie przygotowana obrona sprawiła, że później na atak nie odważył się nawet Murtaza pasza. 19 sierpnia podpisano porozumienie polsko-tureckie. W kolejnych latach hetman konsekwentnie zabiegał o rozbudowę i unowocześnienie polskiej artylerii, wzmacniając to, co już istniało.
W drugiej połowie lat 30. Stanisława Koniecpolskiego coraz częściej ograniczały kłopoty zdrowotne, dlatego nierzadko wyręczał go Mikołaj Potocki. Mimo to w 1640 roku sam brał udział w walkach z ordą Islama Gireja. Najgłośniejsze, zdecydowane zwycięstwo odniósł jednak w 1644 roku: pod Ochmatowem stanął przeciw Tuhaj bejowi, dysponując niemal 19 000 żołnierzy. Siły Tuhaj beja zostały rozbite, a wielu Tatarów zginęło podczas odwrotu, gdy pod uciekającymi załamał się lód. Na sejmie witano hetmana jak bohatera. W tym samym czasie król Władysław IV zaczął snuć plany wyprawy przeciw Turcji, lecz Koniecpolskiemu nie było już dane wziąć w niej udziału. Zmarł 11 marca 1646 roku w Brodach, a 30 kwietnia 1646 roku został pochowany.
Źródła:
- M. Nagielski, Poczet hetmanów Rzeczypospolitej. Hetmani koronni, Bellona, Warszawa 2005.
- L. Podhorodecki, Sławni hetmani Rzeczypospolitej, Wydawnictwo Mada, Warszawa 1994.