Wygrywał bitwy, które wydawały się przegrane. Był jednym z najwybitniejszych wodzów Rzeczpospolitej
Jan Karol Chodkiewicz — hetman Wielkiego Księstwa Litewskiego, o którym do dziś mówi się z podziwem — potrafił wygrywać tam, gdzie inni widzieli już tylko klęskę. Od błyskotliwego triumfu pod Kircholmem po mroczny, pełen napięcia finał pod Chocimiem jego losy układają się w opowieść, w której każde zwycięstwo ma swoją cenę. Kim był człowiek, którego wojskowy geniusz i odwaga potrafiły przechylić szalę historii Rzeczpospolitej — i co naprawdę wydarzyło się na ostatnim polu jego walki?
- Skąd wziął się urząd hetmana w Polsce?
- Narodziny urzędu hetmana wielkiego
- Narodziny urzędu hetmana wielkiego
- Jan Zamoyski: droga do wielkiej władzy
- Stanisław Żółkiewski: droga do sławy
- Młodość i kariera Jana Karola Chodkiewicza
Skąd wziął się urząd hetmana w Polsce?
Trudno dziś jednoznacznie wskazać, kiedy w Polsce ukształtował się urząd hetmana oraz jakie dokładnie prawa i obowiązki mu towarzyszyły. Część badaczy doszukuje się jego źródeł już u zarania państwowości, twierdząc nawet, że pierwszym hetmanem miał być Ziemowit, zanim przyjął godność księcia.
Inni wiążą narodziny tej funkcji z urzędami starosty i wojewody, bo to właśnie w ich rękach znajdowała się wojskowa zwierzchność nad danym okręgiem. Spotyka się też pogląd, że tytuł hetmana pojawił się w Polsce dopiero za Jagiellonów — jako stanowisko wojskowego zastępcy monarchy, powołanego do prowadzenia działań w imieniu władcy.
W połowie XV wieku coraz wyraźniej dostrzegano, jak ważne dla bezpieczeństwa kraju jest utrzymywanie wojska zawodowego. Postęp w sztuce wojennej i rosnące wymagania pola walki dodatkowo wymuszały stworzenie odpowiedniej funkcji dowódczej. Na początku wynikało to przede wszystkim z potrzeby skutecznej obrony południowo-wschodnich rubieży. Z biegiem czasu hetman wielki koronny wyrósł na najważniejszego dowódcę wojsk zaciężnych Rzeczpospolitej.
Narodziny urzędu hetmana wielkiego
Do końca XV w., jak wynika z zachowanych przekazów, hetmanów mianowano raczej doraźnie – wtedy, gdy wymagała tego sytuacja. Najczęściej ich rola sprowadzała się wyłącznie do poprowadzenia jednej, konkretnej wyprawy wojennej.
Przełom nastąpił w 1503 r., gdy po raz pierwszy obsadzono urząd hetmana krakowskiego (wielkiego) – został nim Mikołaj Kamieniecki. Otrzymał zwierzchnictwo nad urzędem hetmana polnego, powierzono mu dowództwo nad wojskami zaciężnymi oraz kierowanie sprawami wojska w czasie pokoju. W krótkim czasie hetman wielki koronny wyrósł na najważniejszy urząd wojskowy w państwie.
Hetman wielki koronny pełnił funkcję zastępcy władcy: zarówno wtedy, gdy król nie mógł osobiście stanąć na czele armii, jak i w sytuacjach, gdy monarcha uznawał, że hetman ma lepsze przygotowanie wojskowe. Jako zwierzchnik i organizator sił zbrojnych mógł wydawać przepisy regulujące ich działanie – tzw. „artykuły hetmańskie”.
Narodziny urzędu hetmana wielkiego
Do końca XV wieku, jak wynika z zachowanych przekazów, hetmanów mianowano raczej doraźnie – wtedy, gdy sytuacja tego wymagała. Zazwyczaj ich rola ograniczała się do jednego zadania: poprowadzenia konkretnej wyprawy wojennej.
Przełom nastąpił w 1503 roku, gdy po raz pierwszy ustanowiono hetmana krakowskiego (wielkiego), a urząd ten objął Mikołaj Kamieniecki. Otrzymał on zwierzchność nad hetmanem polnym, powierzono mu dowodzenie wojskami zaciężnymi oraz kierowanie sprawami wojska także w czasie pokoju. W krótkim czasie hetman wielki koronny wyrósł na najważniejszą funkcję wojskową w państwie.
Hetman wielki koronny występował jako zastępca monarchy: przejmował dowództwo, gdy król nie mógł stanąć na czele armii, ale również wtedy, gdy władca uznawał, że hetman ma lepsze przygotowanie militarne. Jako zwierzchnik administracji wojskowej mógł wprowadzać regulacje porządkujące jej działanie – znane jako „artykuły hetmańskie”.
Jan Zamoyski: droga do wielkiej władzy
Jan Sariusz Zamoyski był synem Stanisława oraz Anny z Herburtów. Przyszedł na świat 19 marca 1542 r. w Skokówce. Kształcił się kolejno w Strasburgu, Paryżu i Padwie – właśnie tam powierzono mu funkcję rektora, co było wyjątkowym wyróżnieniem.
Do Rzeczypospolitej wrócił w 1565 r. Po śmierci Zygmunta Augusta angażował się w przygotowanie elekcji nowego monarchy. Jego kariera wyraźnie przyspieszyła po wyborze Stefana Batorego na tron: obejmował po kolei urzędy podkanclerzego koronnego, a następnie kanclerza wielkiego koronnego. Dał się poznać jako skuteczny współpracownik króla i ważny obrońca interesów państwa podczas wojny z Rosją o Inflanty.
W 1581 r. mianowano go hetmanem wielkim koronnym, m.in. jako uhonorowanie zasług z kampanii inflanckiej. Był pierwszą w dziejach osobą, która sprawowała ten urząd dożywotnio. Zmarł nagle 3 czerwca 1605 r. po ataku apopleksji. Hetmana Jana Zamoyskiego pochowano w Zamościu, stolicy jego dóbr. Sprawdź także ten artykuł na temat Jana Zamoyskiego.
Stanisław Żółkiewski: droga do sławy
Hetman Stanisław Żółkiewski był synem Stanisława Żółkiewskiego i Zofii Lipskiej. Urodził się w 1547 r. w Turynce – niewielkiej miejscowości pod Lwowem. Bliskie pokrewieństwo jego rodu z rodziną Jana Zamoyskiego okazało się jednym z kluczowych czynników, które ułatwiły mu start i późniejszy rozwój kariery.
Od 1566 r. przyszły dowódca pozostawał pod opieką Jana Zamoyskiego i towarzyszył mu m.in. w delegacji wysłanej po pierwszego elekcyjnego króla Polski. W 1588 r. objął urząd hetmana polnego. W 1596 r. po raz pierwszy mógł w pełni sprawdzić się jako samodzielny dowódca całej wyprawy – na Ukrainie tłumił powstanie Nalewajki.
Mimo że na własne oczy widział spustoszenie kraju, ostatecznie wsparł plany Zygmunta III Wazy i w 1609 r. wyruszył u boku króla na wyprawę przeciwko carskiej Rosji. Brał udział w oblężeniu Smoleńska, lecz do historii przeszedł przede wszystkim jako wódz wojsk polskich w bitwie pod Kłuszynem (4 lipca 1610 r.). Dopiero 6 lutego 1618 r. otrzymał jednak buławę hetmana wielkiego koronnego. Zginął nocą z 6 na 7 października 1620 r., podczas odwrotu polskich sił po bitwie pod Cecorą. Miejsce śmierci hetmana Stanisława Żółkiewskiego do dziś przypomina stojący tam pomnik.
Młodość i kariera Jana Karola Chodkiewicza
Nie znamy pewnej, dokładnej daty narodzin hetmana Jana Karola Chodkiewicza – najczęściej wskazuje się okolice 1570–1571 r. Był synem Jana Hieronimowicza, zarządcy ziemi inflanckiej, oraz Krystyny Zborowskiej. Wychowywał się w licznej rodzinie: miał dwóch braci i cztery siostry.
Wczesne lata spędził u boku matki, a następnie trafił na naukę do kolegium jezuickiego w Wilnie. Później kształcił się także za granicą – studiował w Niemczech i we Włoszech. Przebywał również na Malcie, gdzie stawiał pierwsze kroki w rzemiośle wojennym. Swoje umiejętności mógł zweryfikować dopiero w 1596 r., gdy wraz ze Stanisławem Żółkiewskim wyruszył przeciw Kozakom.
W 1601 r. Zygmunt III Waza powierzył mu funkcję hetmana polnego litewskiego. Już rok później przejął po Janie Zamoyskim dowództwo nad wojskami inflanckimi, a od 1605 r. występował jako hetman wielki litewski. Najmocniej zapisał się w dziejach jako dowódca zwycięskiej bitwy ze Szwedami pod Kircholmem, stoczonej 27 września 1605 r. Uczestniczył też w wojnie polsko-rosyjskiej. Zmarł 24 września 1620 r., podczas walk z Turkami pod Chocimiem.
Źródła:
- Góralski Z., Urzędy i godności w dawnej Polsce, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1983
- Niemczyk K., Kilka spostrzeżeń o genezie i najwcześniejszych dziejach hetmaństwa w Polsce, Średniowiecze polskie i powszechne, t. 6, Katowice 2014
- Niemczyk K., Hetman jako wojskowy wyraz władzy królewskiej na przełomie XV i XVI wieku, w: Władza a społeczeństwo pod red. A Bryłki, T. Kałuskiego, M. Korbaś, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2016
- Podhorodecki J., Sławni hetmani Rzeczypospolitej, MADA, Warszawa 2004