Rozbił Rosjan i wszedł do Moskwy. Plan Żółkiewskiego mógł zmienić historię Europy
Stanisław Żółkiewski najczęściej kojarzy się z jednym, spektakularnym zwycięstwem – pod Kłuszynem, gdzie rozbił armię rosyjską. Ale to dopiero początek historii. Jego drogę otworzył wpływowy patron, hetman Jan Zamoyski, a kariera Żółkiewskiego nabierała tempa w czasach aż trzech kolejnych królów elekcyjnych. U jego boku pierwsze kroki ku buławie stawiał też przyszły wielki dowódca – Jan Karol Chodkiewicz. Najbardziej zaskakujący zwrot nastąpił jednak w Moskwie. W 1610 roku Żółkiewski podpisał układ, który brzmiał jak polityczna fantazja: królewicz Władysław, syn Zygmunta III Wazy, miał zostać ogłoszony carem Rosji. Co wydarzyło się później – i dlaczego ta historia nie potoczyła się tak, jak mogła? Choć jako hetman wielki koronny dowodził zaledwie przez dwa lata, jego finał był dramatyczny: w 1620 roku poległ pod Cecorą. A pamięć o nim nie zgasła – przeciwnie, stała się legendą, w której cieniu dorastał jego prawnuk, przyszły król Jan III Sobieski.
- Ród Żółkiewskich i młodość hetmana
- Edukacja i kariera Stanisława Żółkiewskiego
- Kariera Żółkiewskiego: od Batorego do Cecory
- Pisma Stanisława Żółkiewskiego: lista dzieł
Ród Żółkiewskich i młodość hetmana
Najstarsze wzmianki o Żółkiewskich herbu Lubicz sięgają początków XV wieku. Kroniki i dokumenty notują wielu członków tej rodziny w otoczeniu i na służbie królów. Wszyscy podkreślali swoje korzenie w Żółkwi – dawnej wsi w ziemi chełmskiej, dziś znanym mieście na terenie Ukrainy.
Stanisław Żółkiewski przyszedł na świat w 1547 roku w Turynce, wsi położonej pod Lwowem. Jego ojcem był Stanisław Żółkiewski, wojewoda bełzki, a matką Zofia Lipska. Po śmierci Zofii (po 1570 roku) ojciec ożenił się ponownie – z dużo młodszą Anną Sokołówną. Przyszły hetman miał dwoje starszych: brata Mikołaja oraz siostrę Annę, natomiast z drugiego małżeństwa ojca nie urodziły się już kolejne dzieci. Rodzina pozostawała w bliskich relacjach z Zamoyskimi, co ułatwiało zdobywanie następnych godności i urzędów; sam Stanisław został nawet oddany „na wychowanie” Janowi Zamoyskiemu, swojemu poprzednikowi na urzędzie hetmana.
Własny dom Stanisław założył stosunkowo późno. Dopiero po czterdziestce, w 1589 roku, poślubił Reginę Herbutównę. Wspólnie doczekali się trojga dzieci:
- Jana, rannego i pojmanego w bitwie pod Cecorą, później wykupionego przez matkę, zmarłego w 1623 r.;
- Katarzynę, żonę Stanisława Koniecpolskiego, który później objął po nim urząd hetmana wielkiego koronnego;
- Zofię, żonę Jana Daniłowicza, matkę Zofii Teofili, a za jej pośrednictwem babkę przyszłego króla – Jana III Sobieskiego.
Edukacja i kariera Stanisława Żółkiewskiego
W biografii Stanisława Żółkiewskiego ważne miejsce zajmowała nauka. Najpierw uczył się w domu, gdzie specjalnie dla niego sprowadzono prywatnych pedagogów. Później trafił do Kolegium Jezuickiego we Lwowie – tam wciągnęła go kultura antyczna, lektury o sztuce wojennej, a także rodzima literatura.
W tamtych czasach takim przygotowaniem zwykle otwierano drogę do studiów za granicą. U Żółkiewskiego potoczyło się to jednak inaczej: formalną edukację zakończył właśnie we Lwowie. Wiedza wyniesiona z kolegium, połączona z pasją do czytania i samokształcenia, sprawiła, że w przyszłości uchodził za jednego z najlepiej wyedukowanych obywateli Rzeczypospolitej. O skali jego kompetencji świadczą liczne listy, pamiętniki i wspomnienia. Z drugiej strony jego dość zachowawcze podejście utwierdzało go w przekonaniu, że zagraniczne kształcenie nie jest konieczne – własnego syna radził uczyć w kraju.
W rodzinie Żółkiewskiego znajdował się też Jan Zamoyski, późniejszy hetman wielki koronny. Dzięki opiece wpływowego krewnego, którą był otoczony od 1566 r., Stanisław odbył kilka cennych podróży po Europie. Do najważniejszych należał wyjazd do Paryża w składzie poselstwa, które oficjalnie informowało Henryka Walezego o jego wyborze na tron Polski i Litwy jako pierwszego króla elekcyjnego. Przez pewien czas przebywał również na dworze cesarza Maksymiliana II Habsburga.
Wraz z kolejnymi osiągnięciami rosła też lista nadanych mu urzędów i tytułów. Sprawował starostwa: kałuskie, kamionackie, hrubieszowskie, rohatyńskie, międzyrzeckie, barskie i jaworskie. Został także wojewodą kijowskim oraz kasztelanem lwowskim. Piastował ponadto funkcje sekretarza królewskiego i kanclerza wielkiego koronnego, a przez trzy dekady był hetmanem polnym koronnym.
Kariera Żółkiewskiego: od Batorego do Cecory
Po powrocie z europejskiej podróży zastał w ojczyźnie czas wyboru kolejnego monarchy elekcyjnego. Koronę ostatecznie otrzymał Stefan Batory, a Stanisław Żółkiewski rozpoczął służbę wojskową u boku Jana Zamoyskiego. Jego pierwszy większy sprawdzian – wyprawa z 1575 r. przeciw Turkom – nie przyniósł sukcesu. W następnych latach pojawiał się m.in. pod Gdańskiem oraz na kierunku moskiewskim. Wkrótce wpływowy opiekun umożliwił mu także dowodzenie własną chorągwią.
Po śmierci Stefana Batorego opowiedział się za wyborem Zygmunta Wazy na tron Rzeczpospolitej. Brał udział w obronie Krakowa przed cesarzem Maksymilianem, a w bitwie pod Byczyną zdobył cesarski sztandar. U schyłku XVI w., podczas pacyfikowania powstania Nalewajki, pod jego skrzydłami pierwsze kroki w wojsku stawiał przyszły hetman Jan Karol Chodkiewicz.
Od 1601 r. walczył w Inflantach ze Szwedami, w praktyce wyręczając coraz bardziej schorowanego Zamoyskiego. Niedługo potem wrócił z wojskiem na południowo-wschodnie rubieże, gdzie ponownie potrzebna była interwencja przeciw Turkom. W czasie rokoszu Zebrzydowskiego bez wahania stanął po stronie króla, mimo więzów rodzinnych łączących przywódców rokoszu z jego żoną.
W 1609 r. wciągnięto go w wydarzenia „dymitriad”. Rok później przeszedł do historii jako dowódca spod Kłuszyna: prowadząc niespełna 3 tys. żołnierzy, rozbił siły rosyjskie wielokrotnie liczniejsze. Zdołał też na dwa lata opanować Moskwę, popierając plan osadzenia na carskim tronie syna Zygmunta III – królewicza Władysława.
W 1618 r. otrzymał buławę hetmana wielkiego koronnego. Wkrótce jednak, po serii niepowodzeń, spadła na niego fala krytyki. Chcąc odwrócić złą passę, poprowadził wyprawę przeciw Mołdawii, która zakończyła się klęską pod Cecorą. 7 października 1620 r., podczas odwrotu, zmarł od odniesionych ran. Jego głowę odcięto i odesłano jako dar dla sułtana, a ciało spoczęło w rodzinnej Żółkwi.
Pisma Stanisława Żółkiewskiego: lista dzieł
W listach prywatnych, pamiętnikach i pozostałych utworach zostawił wyraźny ślad fascynacji światem antyku. Styl pism Stanisława Żółkiewskiego jest staranny i poprawny, a jednocześnie zdradza rozległą erudycję hetmana, który nawet podczas pobytu w obozie znajdował czas na lektury. Uwagę zwraca też imponująca liczba tekstów, które wyszły spod jego pióra.
Do najważniejszych pism autorstwa Stanisława Żółkiewskiego zalicza się:
- Początek i progres wojny moskiewskiej,
- Z swazoriej Seneki filozofa i innych niektórych autorów zebrał żołnierz jeden w obozie pod Tatarzyszczami, z mężnych przykładów pobudkę do cnoty,
- listy (m.in. do Jana Zamoyskiego, króla Zygmunta III Wazy),
- mowy i rozprawy,
- pisma poświęcone wojskowości.
Teksty Stanisława Żółkiewskiego są dziś łatwo dostępne – pojedyncze utwory odnajdziemy w edycjach źródeł z epoki, a ich rękopisy znajdują się w zbiorach najważniejszych bibliotek i archiwów w Polsce. Co ciekawe, część jego pism trafiała do druku już w czasach zaborów, co pokazuje, jak długo utrzymywało się zainteresowanie jego dorobkiem.
Źródła:
- Kozłowski S., Stanisław Żółkiewski. Kanclerz koronny i hetman (1547 – 1620), Wydawnictwo Krakowskiego Towarzystwa Oświaty Ludowej, Kraków 1904
- Podhorodecki J., Sławni hetmani Rzeczypospolitej, MADA, Warszawa 2004
- Prochaska A., Hetman Stanisław Żółkiewski, Wydawnictwo Kasy im. J. Mianowskiego Instytutu Popierania Nauki, Warszawa 1927
- Żółkiewski S., Początek i progres wojny moskiewskiej, Księgarnia Luxemburska, Paryż 1868; https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/1357/edition/2147/content (dostęp: 8 czerwca 2021)