Przekopali Kopiec Kraka w 1933 roku. Zamiast szkieletu króla znaleźli niezwykłą konstrukcję
Grobowce? Pomniki? A może ślady czegoś, czego wciąż nie potrafimy jednoznacznie nazwać? W Krakowie i jego okolicach wyrastają kopce — niektóre zna każdy, inne mijane są bez refleksji, jakby nie miały nic do powiedzenia. Trzy usypano z myślą o konkretnych bohaterach: Tadeuszu Kościuszce, Józefie Piłsudskim i Janie Pawle II. Ale to właśnie pozostałe, znacznie starsze, rozpalają wyobraźnię najbardziej. Bo jeśli powstały setki, a może tysiące lat temu… to co naprawdę kryje się w ich wnętrzu? Kto zadał sobie trud, by przenosić tony ziemi — i po co? Czy opowieści o ukrytych tu władcach i możnych są tylko legendą, czy może zostało w nich ziarnko prawdy? Zajrzyjmy pod powierzchnię — tam, gdzie kończą się proste odpowiedzi, a zaczyna się historia pełna niedopowiedzeń.
- Krakowskie kopce: pamięć i symbol
- Kopiec Piłsudskiego i młody kopiec papieski
- Legenda o Kraku i tajemnica kopca Kraka
- Kopiec Wandy: legenda i nowe teorie
- Kopce Kraka i Wandy: słoneczny kalendarz
Krakowskie kopce: pamięć i symbol
Na terenie Krakowa znajduje się aż pięć kopców. Tylko dwa z nich są starsze od samego państwa polskiego. Pozostałe trzy usypano dużo później — jako nowoczesne nawiązanie do dawnych legend i ich świeże, symboliczne odczytanie.
W XIX wieku, po utracie niepodległości, krakowskie kopce oraz inne legendarne znaki polskości zaczęły ważyć znacznie więcej niż wcześniej. To wtedy szczególnie mocno rozwijano i popularyzowano opowieści o narodzinach polskiego królestwa. Odwoływanie się do pradawnych korzeni Polan i Wiślan miało umacniać tożsamość, podtrzymywać poczucie wspólnoty i stawać się kolejną formą sprzeciwu wobec zaborców. W takiej atmosferze nie zaskakuje, że po śmierci wybitnego dowódcy, przywódcy powstania i rzecznika równości stanów — Tadeusza Kościuszki — mieszkańcy Krakowa postanowili usypać mu kopiec (1820 r.). Był to jedyny kopiec wzniesiony w tamtym stuleciu, a dwa kolejne, z początku i z końca XX wieku (kopce Piłsudskiego i Jana Pawła II), świadomie odwołały się do tej samej tradycji.
Żaden z później powstałych kopców nie jest grobowcem. Ostatni z wymienionych zbudowano jeszcze za życia papieża i miał upamiętniać jego VI pielgrzymkę do Polski. Dwa wcześniejsze oddawały hołd wielkim postaciom zasłużonym dla kraju, jednak ich szczątki spoczywają gdzie indziej.
Choć nie będę tu opisywać wszystkich podobnych miejsc w Polsce, warto pamiętać, że w czasach zaborów kopce-pomniki chętnie powstawały również poza Krakowem. Wspólne sypanie ziemi było formą zbiorowego działania, które zacieśniało więzi i wzmacniało poczucie narodowej wspólnoty w realiach polityki wynaradawiania. Dobrym przykładem może być kopiec Adama Mickiewicza w Sanoku albo Kopiec Grunwaldzki w Niepołomicach.
Kopiec Piłsudskiego i młody kopiec papieski
Dlaczego w XIX wieku w Krakowie powstał tylko jeden kopiec? Najkrócej: po 1820 roku realia polityczne i finansowe miasta nie sprzyjały tworzeniu tak wielkich, jednoznacznie patriotycznych symboli. Na podobną skalę można było sobie pozwolić dopiero w II Rzeczpospolitej, gdy zapadła decyzja o wzniesieniu Kopca Niepodległości, który po śmierci Józefa Piłsudskiego otrzymał jego imię. To największy tego typu obiekt w Krakowie, a jednocześnie największy kopiec w Polsce. Ma ok. 35 m wysokości i góruje nad wzgórzem Sowiniec w Lesie Wolskim. Usypywanie rozpoczęto z inicjatywy Związku Legionistów Polskich 6 sierpnia 1934 roku. Budowa przeciągnęła się jednak bardziej, niż zakładano na starcie. Nawet mimo zatrudnienia robotników nie udało się domknąć prac do końca 1836 roku. Najważniejszy etap zakończono dopiero rok później (lipiec 1937). Fakt, że ostateczną formę kopiec Piłsudskiego uzyskał w 1939 roku, dziś brzmi niemal przewrotnie, jeśli zestawić to z dalszymi losami Polski. Pomnik niepodległości noszący imię Piłsudskiego był solą w oku zarówno dla hitlerowców, jak i dla władz w pierwszych latach PRL. Dlatego prace, przerwane po wybuchu wojny, wznowiono dopiero w 1980 roku! (Waksmundzki K. A., 1986: s. 124)
Najmłodszym obiektem z tej grupy jest tzw. kopiec Jana Pawła II. Jak wspomniałam wcześniej, upamiętnia VI pielgrzymkę papieża do Polski. Nie robi aż tak dużego wrażenia i z dzisiejszej perspektywy raczej trudno oczekiwać, by dorobił się wielkiej legendy. Mimo to wciąż pozostaje ciekawostką i atrakcją należącą do tej samej „kopcowej” rodziny co kopiec Kościuszki i Piłsudskiego.
Legenda o Kraku i tajemnica kopca Kraka
Zgodnie z tradycją początki miasta łączy się z legendarnym Krakiem, zwanym też Krakusem. Wincenty Kadłubek notował, że mógł to być pierwszy władca, który zaprowadził sprawiedliwe prawa na ziemiach polskich (a przynajmniej w państwie słowiańskich Wiślan), a jego synowie — działając z jego rozkazu — mieli pokonać smoka wawelskiego. (Kadłubek, 1996: s. 11-15) Kronika Wielkopolska z II połowy XIII wieku również powraca do tej opowieści o Kraku.
Jan Długosz wspomina z kolei o kopcu Kraka, widząc w nim królewski grobowiec. Podobną interpretację przyjmowali też kronikarze i historycy w następnych stuleciach.
Kopiec Kraka liczy 16 m wysokości. Jego budowlę oparto na solidnym, pionowym słupie, od którego promieniście rozchodziły się przegrody wyplatane z wikliny.
Nie przetrwały jednak źródła historyczne, które wprost i bez wątpliwości potwierdzałyby istnienie legendarnego króla Kraka. Już Jan Długosz dopuszczał wprawdzie, że może chodzić o tę samą postać, którą czeska tradycja określa imieniem Krok. Z innych zapisów oraz z ustaleń archeologów wynika natomiast, że już w VII/VIII wieku funkcjonowała tu dobrze rozwinięta społeczność słowiańska. Na ten czas datuje się też kopce Wandy i Kraka — przynajmniej na to mogą wskazywać znaleziska pozyskane podczas badań. Nie odkryto jednak żadnych śladów grobowca. W praktyce do dziś nie ma pewności, czym w istocie były te kopce. Część badaczy widzi w nich fragment większego cmentarzyska słowiańskiego z okresu wczesnego państwa Wiślan, inni uznają je za przedchrześcijańskie miejsca kultu. Jak było naprawdę — wciąż nie wiadomo, choć istnieje kilka intrygujących tropów (o czym dalej). Rozpoznanie ewentualnego grobowca pośród innych obiektów przedchrześcijańskiej kultury słowiańskiej utrudniają także ówczesne obyczaje pogrzebowe. Zmarłych palono na stosie, a urnę z prochami ustawiano najczęściej na niewielkim (2-2,5 m) kurhanie albo zakładano tzw. płaski grób popielnicowy. Wiele takich pochówków w kolejnych wiekach zostało zniszczonych lub rozoranych. (por. Poleski J., 1995: s. 144)
Kopiec Wandy: legenda i nowe teorie
Drugi z dawnych kopców znajdujących się w granicach miasta do dziś funkcjonuje pod nazwą kopiec Wandy. Tradycja wiąże go z córką legendarnego władcy — tą samą, o której powtarzano, że „nie chciała wyjść za Niemca”. Historie o Wandzie, utrwalone w średniowiecznych kronikach, są jednak niejednoznaczne i pełne luk. Choć wśród Słowian kobieta na tronie nie była rozwiązaniem typowym, w przypadku pięknej i odważnej córki Kraka miał zostać uczyniony wyjątek: miała panować jako królowa-dziewica. Według obu kronikarzy (Kadłubek: s. 16; Kronika Wielkopolska, 2010: s. 47) odrzuciła zaloty niemieckiego księcia. Ten miał wypowiedzieć słowa, które można odczytać niczym osobliwe zaklęcie:
„Wanda morzu,
Wanda ziemi,
obłokom Wanda niech rozkazuje,
Bogom nieśmiertelnym za swoich
Niech da się w ofierze”.
Chwilę później odebrał sobie życie, rzucając się na własny miecz. Część przekazów dodaje, że także Wanda miała targnąć się na siebie, skacząc do Wisły. Po jej śmierci królestwo — jak głosi legenda — miało się rozpaść.
Niezależnie od tego, jak wyglądała najstarsza wersja opowieści, łączenie drugiego z pradawnych kopców z Wandą budzi dziś poważne zastrzeżenia. Nie ma też pełnej zgody, czy obiekt da się jednoznacznie przypisać Słowianom. Istnieje inna, całkiem wiarygodna hipoteza: że kopiec mógł być dziełem Celtów, którzy wcześniej zamieszkiwali te okolice. Kopiec znajduje się w Nowej Hucie (dawniej na terenie wsi Mogiła lub Jasna Mogiła) i liczy około 14 m wysokości. Dawna nazwa osady, po raz pierwszy zapisana w XIII wieku (w łacińskiej formie „Clara Tumba”), może sugerować związek tego miejsca z grobowcem. Najbardziej frapujące pozostaje jednak możliwe astronomiczne powiązanie kopców, które mogłoby wskazywać, że pełniły funkcję znacznie bardziej złożoną, niż zwykły nasyp. A może zainteresuje cię także ten artykuł na temat uniwersału połanieckiego?
Kopce Kraka i Wandy: słoneczny kalendarz
Gdy 1 maja albo 12 sierpnia wejdziemy na kopiec Krakusa, możemy zobaczyć wschód słońca pojawiający się dokładnie nad kopcem Wandy. Natomiast 4 listopada i 6 lutego, jeśli zjawić się na kopcu Wandy jeszcze przed świtem, słońce wzejdzie wprost nad kopcem Kraka. (Góral W., 2018: s. 110) Te cztery terminy dzielą rok na równe części i zaskakująco dobrze układają się w rytm najważniejszych świąt celtyckich. W internecie oraz w niektórych przewodnikach turystycznych często powtarza się jednak nieprawdziwa teza, że taki wschód „nad kopcem Wandy” przypada 21 czerwca. W praktyce w pobliżu letniego przesilenia obserwuje się coś innego: charakterystyczne przesunięcie tarczy słońca względem wzgórza, w konkretnym, łatwym do rozpoznania punkcie. (więcej na ten temat patrz: Góral W.: s. 114-116)
Władysław Góral podkreśla, że również sama konstrukcja kopca może wskazywać na celowe „dostrojenie” go do rocznej wędrówki słońca po niebie. W takim ujęciu cały układ rozcina rok na osiem etapów wyznaczanych przez równonoce, przesilenia oraz daty wypadające dokładnie pomiędzy nimi.
Na trop celtycki mogłoby naprowadzać powiązanie z takimi świętami jak: Samain (31 października/1 listopada), Imbolc (1/2 lutego), Beltane (1 maja) i Lugnasad (1 sierpnia). (na podst.: Cunliffe B., 2003 : s. 230-231) Także kształt i technika wykonania przywodzą na myśl podobne obiekty znane z terenów, gdzie przez stulecia żyły plemiona celtyckie. Kłopotem pozostaje jednak datowanie. Celtowie najpewniej zniknęli z ziem polskich około II w. p.n.e., a wiele przesłanek sugeruje, że same kopce usypano dopiero setki lat później — już po przybyciu Słowian. Bez względu na to, jaką hipotezę przyjmiemy w kwestii słowiańskiej praojczyzny, w VII/VIII w. n.e. Słowianie byli w Małopolsce bezspornie obecni.
Czym więc są kopce Kraka i Wandy i kto mógł je wznieść? Moim zdaniem najbardziej przekonująco wypada koncepcja, że to obiekty o słowiańskim rodowodzie. Funkcja kalendarzowa nie musi przecież wykluczać funkcji grobowej, a daty „pokazywane” przez kopce mogły być dla Słowian równie istotne jak dla Celtów. W końcu wiążą się z solarnym rytmem życia rolników i pasterzy oraz z wierzeniami obecnymi u wielu ludów indoeuropejskich. 2 lutego to nasza Gromnica (dziś Matki Bożej Gromnicznej), być może święto pierwotnie łączone z Perunem; 1 listopada przywodzi na myśl Dziady — odpowiednik celtyckiego Samain; 15 sierpnia wypada święto początku żniw (dziś Matki Boskiej Zielnej); a maj był czasem pasterskiego obrzędu wyprowadzania stad na łąki (dziś najczęściej kojarzonego z Zielonymi Świątkami).
Nie da się wykluczyć, że gdzieś pod tymi wzniesieniami spoczywają szczątki lub spopielone prochy na poły legendarnych władców Wiślan. Równocześnie układ i sposób usypania kopców sugerują, że dawni budowniczowie dysponowali znaczną wiedzą astronomiczną — i właśnie temu warto przyjrzeć się szczególnie uważnie.