To nie słynne pióra ani efektowna zbroja decydowały o zwycięstwach. Jaki sekret kryła taktyka husarii?
Husaria – ciężkozbrojna, „skrzydlata” jazda Rzeczypospolitej – do dziś działa na wyobraźnię jak mało która formacja. Jej sława urosła do rangi mitu, ale gdzie kończy się legenda, a zaczynają fakty? W powszechnej pamięci husarz to olśniewający wygląd, pęd szarży i zwycięstwa, które miały przesądzać o losach bitew. Tylko czy naprawdę tak było? W kolejnych akapitach sprawdzimy, jak na przestrzeni wieków zmieniał się wizerunek husarza, dlaczego konie były równie ważne jak zbroja, na czym polegała taktyka tej jazdy i czy to właśnie jej Rzeczpospolita zawdzięcza swoje największe triumfy. Odpowiedzi potrafią zaskoczyć.
- Jak husaria stała się ciężką jazdą
- Od lekkiej jazdy do skrzydeł husarii
- Jak husaria łamała szyki tercios
- Największe zwycięstwa husarii w historii
- Słabe strony husarii i jej porażki
- Dlaczego husaria upadła? Przyczyny i mity
Jak husaria stała się ciężką jazdą
Najczęściej, gdy opisuje się uzbrojenie husarii, ma się na myśli jej wygląd znany przede wszystkim z XVII wieku. Warto jednak pamiętać, że zanim na polach bitew pojawiły się słynne husarskie skrzydła i charakterystyczna zbroja, husarze funkcjonowali jako znacznie lżejsza jazda. Jedno pozostawało stałe: ich znakiem rozpoznawczym była kopia, którą rozbijali szyki przeciwnika w decydującym momencie starcia.
Początki husarii łączy się najpewniej z serbską jazdą, która po klęsce na Kosowym Polu w 1389 roku miała chętnie zaciągać się do armii walczących z Turkami. (Cichowski J., Szulczyński A., 2004: s. 7) Pierwszą wzmiankę o Racach (Serbach) w wojsku polskim odnotował Długosz w swojej kronice. W Rzeczpospolitej służyli jako zaciężni już od początku XVI wieku, a ich wyposażenie było wtedy przede wszystkim lekkie. W użyciu były tarcze, kopie i szable, a pancerze pojawiały się jedynie sporadycznie. Taki zestaw sprawdzał się szczególnie dobrze w starciach z ruchliwą jazdą tatarską.
Husaria od początku miała skład narodowościowo zróżnicowany, choć rekrutacja odbywała się zasadniczo w granicach Rzeczpospolitej. W XVII wieku, po reformach Władysława IV, formacja została włączona do autoramentu narodowego. Nie oznaczało to jednak, że służyć mogli wyłącznie Polacy — było wręcz odwrotnie. W tym samym systemie funkcjonowały m.in. oddziały jazdy tatarskiej, a nawet piechota węgierska. Z kolei w autoramencie cudzoziemskim walczyło równocześnie wielu żołnierzy pochodzących z ziem Rzeczpospolitej.
Od lekkiej jazdy do skrzydeł husarii
Jak już wspominałam, na początku husaria była formacją lekkiej jazdy. Jej typowy ekwipunek ograniczał się wtedy głównie do kopii oraz tarczy. W XVI wieku zaczęła jednak stopniowo się „dociążać”, przyjmując coraz solidniejsze uzbrojenie. Za panowania Stefana Batorego wykrystalizowała się jako odrębna, samodzielna jazda (uniwersał królewski z 23 czerwca 1576 roku – por. Cichowski J., Szulczyński A.: s. 11). Równolegle podejmowano próby ujednolicenia wyposażenia i zmniejszenia liczebności, by podnieść skuteczność oraz zawodowy charakter tej formacji. Husarz, który odsłużył w rocie co najmniej 6 lat, mógł liczyć na pierwszeństwo przy staraniach o urzędy i nadania dóbr. Wojsko Rzeczypospolitej musiało działać sprawnie i pewnie, bo z każdym rokiem przybywało terenów wymagających obrony.
Właśnie w tym okresie sylwetka husarza coraz bardziej przypomina obraz, który dziś mamy w głowie. Mocne, żelazne zbroje, szyszak oraz metalowe rękawice dawały ochronę przed ciosami i atakami przeciwnika. Na uzbrojenie składały się też: kopia, szabla, koncerz (czyli długi, wąski miecz przeznaczony do pchnięć) oraz pistolet mocowany przy siodle. Całość miały dopełniać elementy ozdobne, pomyślane tak, by robić wrażenie i budzić strach po drugiej stronie. Z czasem zostaną one uporządkowane i rozpoznawalne jako skrzydła husarskie oraz lamparcie skóry.
Jak husaria łamała szyki tercios
Chorągwie husarskie liczyły zwykle około 100 koni (choć zdarzało się od 50 do nawet 200) i tworzyły je poczty po 2–3 konie husarskie. Pocztowi przewodził towarzysz, a w zależności od organizacji także rotmistrz, porucznik lub chorąży. Husarzowi towarzyszyli ponadto czeladnicy, którzy walczyli u jego boku, oraz służba obozowa — ta sięgała po broń dopiero w ostateczności. (Cichowski J., Szulczyński A.: s. 17-18) W największych starciach na polu bitwy pojawiało się 25–40 chorągwi husarskich, co oznaczało mniej więcej 2500–4000 ludzi i koni.
Na przełomie XVI i XVII wieku towarzysze husarscy uchodzili za żołnierzy wyjątkowo sprawnych i doświadczonych. To właśnie z tym czasem wiążą się najgłośniejsze triumfy, do których jeszcze wrócę. Uzbrojenie i wyszkolenie husarii pozwalały jej działać elastycznie: szarżować, bić się wręcz, ścigać uciekającego przeciwnika, a nawet udawać odwrót, by wciągnąć wroga w pułapkę. Polska jazda w XVI, a szczególnie w XVII wieku potrafiła uzyskać nad rywalami przewagę, która dla wielu była zaskoczeniem. Żeby lepiej zrozumieć, na czym polegała skuteczność husarskiej taktyki, warto najpierw spojrzeć na to, jak walczyły armie zachodnie.
Upowszechnienie broni palnej i jej szybkie udoskonalanie w XVI wieku sprawiły, że na Zachodzie coraz częściej odchodzono od ciężkiej jazdy. Uznawano ją za relikt epoki rycerskiej, mało przydatny w realiach nowoczesnego pola walki. W efekcie wiele armii opierało się w całości lub w większości na piechocie i artylerii.
Za twórcę jednej z najskuteczniejszych nowożytnych formacji piechoty — tzw. tercios — uznaje się Gonzalo Fernandeza de Córdobę, działającego na początku XVI wieku (Miłkowski T., Machcewicz P., 1998: s. 126). Dzięki piechocie uzbrojonej w piki i arkebuzy, wspartej lekką kawalerią, zdołał pokonać Francuzów na Półwyspie Apenińskim. Zbliżone rozwiązania stosowali później m.in. Szwedzi. Na tle tak zorganizowanych wojsk polska jazda, a zwłaszcza husaria, okazywała się przeciwnikiem wyjątkowo groźnym.
Najważniejszym zadaniem husarii było przełamanie szyku przeciwnika — przede wszystkim pierwszego szeregu pikinierów. Skrzydlata konnica rozpoczynała natarcie spokojnie, w dość luźnym ustawieniu. Dopiero mniej więcej 150 metrów przed wrogiem zacieśniała szyk i przechodziła w galop. Przy takiej prędkości husarz mógł ciężko zranić, a nawet zabić przeciwnika długą kopią, wykorzystując nie tylko ostrze, ale i samą siłę uderzenia. W ten sposób potrafił bez większych trudności rozerwać szyk piechoty. Złamany drzewiec wciąż miał zwykle około 2–3 metrów, więc nadawał się do dalszego ataku, także na drugą linię. Gdy to nie wystarczało, husarz sięgał po koncerz. O zwartości i skuteczności formacji decydował impet narastający w końcowej fazie szarży — to on sprawiał, że husaria była stosunkowo odporna na ostrzał z arkebuzów.
Sukcesy husarii wynikały jednak nie tylko z taktyki, lecz także ze znakomitego dowodzenia legendarnych hetmanów, t.j. Jana Karola Chodkiewicza czy Stanisława Żółkiewskiego.
Największe zwycięstwa husarii w historii
Husaria wygrywała nie tylko siłą uderzenia, ale też niezwykłą zwrotnością, żelazną dyscypliną zwartego szyku, odpornością na ostrzał i skutecznością w walce wręcz. Poniżej zebrano najważniejsze zwycięstwa, w których ta formacja odegrała kluczową rolę:
- Bitwa pod Kircholmem (27 września 1605 roku) – podczas wojen polsko-szwedzkich armia Wielkiego Księstwa Litewskiego pod dowództwem hetmana Chodkiewicza starła się z wojskami szwedzkimi oblegającymi Rygę. Mimo około trzykrotnej przewagi przeciwnika (ponad 11 tys. żołnierzy) Litwini odnieśli zwycięstwo, w dużej mierze dzięki husarii. (dokładniejszy opis bitwy: Wisner H., 1987: s. 114-115).
- Bitwa pod Kłuszynem (4 lipca 1610) – Stefan Żółkiewski prowadził ok. 6800 ludzi, z czego ok. 5500 stanowiła husaria, a zaledwie 200 – piechota. Naprzeciw stanęła niemal pięciokrotnie liczniejsza armia rosyjska. O wyniku przesądziła nie tylko legendarna szarża, lecz także umiejętne, oszczędne gospodarowanie ograniczonymi siłami przez Żółkiewskiego. Gdy brakowało żołnierza, polska jazda ponawiała uderzenia – osiem, dziesięć razy na tego samego przeciwnika. (por. opis bitwy przytoczony w: Żygulski Z., 1994: s. 41) To zwycięstwo uchodzi za moment, w którym taktyka i potencjał husarii zostały wykorzystane w pełni.
- Bitwa pod Chocimiem (2 września – 9 października 1621) – starcie z armią turecką należało do wyjątkowo trudnych. Około 35 tys. wojsk polsko-litewsko-kozackich stanęło naprzeciw ponad 100 tys. Turków i 20 tys. Tatarów. (Żygulski Z.: s. 6) Żołnierze musieli zaufać hetmanowi Chodkiewiczowi, gdy powtarzał, że „Turków szablą się policzy”. Hetman zmarł kilka tygodni później, lecz oblężenie Chocimia udało się przetrwać. Znaczącą rolę – co nietrudno przewidzieć – odegrała husaria. Skrzydlata jazda, prowadzona przez chorego, ale wciąż pełnego energii Chodkiewicza, odrzuciła spod murów twierdzy atak tureckich Spahisów (7 września).
- Bitwa pod Wiedniem (12 września 1683) – jedno z najbardziej rozpoznawalnych zwycięstw Rzeczpospolitej. Dowodził Jan III Sobieski, dawny hetman, a wówczas już król Polski. Przygotowanie terenu pod szarżę zajęło ok. 11 godzin. Uderzenie husarii (ok. 3600 żołnierzy) wsparte jazdą niemiecką i austriacką bardzo szybko zmusiło przeciwnika do odwrotu i ucieczki.
Słabe strony husarii i jej porażki
Najgłośniejsze sukcesy polskiej husarii zbudowały jej legendę na całe stulecia. Warto jednak pamiętać, że wiktoria wiedeńska była już ostatnim tak spektakularnym triumfem tej formacji. Skrzydlata jazda miała bowiem także ograniczenia. Jak większość kawalerii, była praktycznie bezsilna wobec taborów, czyli ustawionych w szyku wozów tworzących ruchome zapory. Dobrym przykładem jest bitwa pod Dobryniczami: Rosjanie walczący z wojskami Dymitra Samozwańca wykorzystali dość proste umocnienia z wozów, a mimo to okazały się one na tyle skuteczne, że zatrzymały szarżę i nie pozwoliły husarii przebić się dalej.
Formacja nie wypadła też najlepiej pod Cecorą. Wojsko, choć formalnie prowadzone przez hetmana Żółkiewskiego, było niesubordynowane i działało chaotycznie. W efekcie husaria porzuciła pole walki, co przekreśliło szanse na dalszą skuteczną obronę i uporządkowane działania.
Za symbol narastającego kryzysu husarii często uznaje się klęskę pod Kliszowem (1702). Niedostatki dowodzenia oraz zastosowanie przez przeciwnika tzw. kozła hiszpańskiego sprawiły, że polska jazda nie była w stanie rozstrzygnąć starcia swoją najsłynniejszą bronią, czyli potężną szarżą.
Dlaczego husaria upadła? Przyczyny i mity
W miarę jak doskonalono sposoby prowadzenia walki i coraz większą rolę zaczęła odgrywać broń palna, uzbrojenie oraz taktyka husarii stopniowo traciły swoją przewagę. Równocześnie pogłębiał się kryzys dawnej, niegdyś znakomitej wojskowości Rzeczpospolitej. Pod Kliszowem Szwedzi sięgnęli po nieskomplikowaną metodę obrony przed szarżą, znaną już od średniowiecza. Tak zwany kozioł hiszpański, czyli koń fryzyjski, był po prostu poprzecznym stojakiem z bali, gęsto obsadzonym pikami. W odróżnieniu od pikinierów nie ustępował pod uderzeniem husarskich kopii i koncerzy. Choć dla husarza stanowił barierę praktycznie nie do sforsowania, to jednak nie te zapory przesądziły o końcu tej formacji.
Skrzydlata jazda była z czasem wypierana przez inne rodzaje wojsk. Przestała stanowić połowę, a tym bardziej większość armii. Na krótko odzyskała znaczenie w epoce Jana III Sobieskiego (por. Cichowski J., Szulczyński A.: s. 24), lecz u schyłku XVII i na początku XVIII wieku jej liczebność i rola stały się już marginalne.
Husaria należała do najdroższych formacji, a środków na wojsko nieustannie brakowało. Rzadko pamięta się dziś o inflacji między XVI a połową XVII wieku, która systematycznie podnosiła koszty wyposażenia i utrzymania. W efekcie służba stawała się coraz bardziej obciążająca finansowo, a żołd nie nadążał za realnymi potrzebami żołnierza (nie wspominając o częstych opóźnieniach w wypłatach). Próbowano zasypywać te luki, zobowiązując nobilitowanych do trzyletniej służby w husarii na własny rachunek albo do wniesienia opłaty 5100 zł (uchwały sejmu Rzeczpospolitej z 1685 roku – por. Cichowski J., Szulczyński A.: s. 25).
Husarzy w pewnym stopniu uśpiła również ich własna legenda. Największe triumfy zaczęto traktować jak coś oczywistego. Nawet jeśli po drodze zdarzyła się jedna czy dwie porażki, w powszechnym przekonaniu formacja i tak pozostawała „nie do pokonania”.
Spadek skuteczności na polu walki oraz szersze przemiany cywilizacyjne doprowadziły ostatecznie do upadku husarii. W 1776 roku sejm podjął uchwałę o jej likwidacji. Wraz z jazdą pancerną została zastąpiona przez kawalerię narodową.
W XIX wieku dawną opowieść o skrzydlatych jeźdźcach ożywiono na nowo w literaturze tworzonej „ku pokrzepieniu serc”. Wystarczy wspomnieć, że kilku kluczowych bohaterów trylogii Sienkiewicza to właśnie husarze. Charakterystyczne konie, zbroje i husarskie skrzydła coraz częściej trafiały też na płótna malarzy historycznych. Do dziś husaria funkcjonuje jako znak militarnej potęgi Rzeczpospolitej w okresie jej największej ekspansji oraz rozkwitu demokracji szlacheckiej.
Źródła:
- Jerzy Cichowski, Andrzej Szulczyński, Husaria, Bellona 2004
- Tadeusz Miłkowski, Paweł Machcewicz, Historia Hiszpanii, Wrocław 1998
- Henryk Wisner, Kircholm 1605, Bellona 1987
- Zdzisław Żygulski, Hetmani Rzeczpospolitej, 1994