Została królową i niemal natychmiast straciła męża. Dramatyczne losy najbardziej pechowej Jagiellonki
Anna Jagiellonka na koronę Polski musiała poczekać dłużej, niż ktokolwiek się spodziewał. Katarzyna Jagiellonka po burzliwych starciach i dworskich intrygach związanych ze szwagrem ostatecznie sięgnęła po tron Szwecji. Ale los trzeciej z Jagiellonek okazał się znacznie bardziej bezlitosny. Izabela Jagiellonka weszła na węgierski tron tylko po to, by niemal natychmiast zostać wdową. Potem, razem z małym synem, została wypchnięta na margines – do okrojonego Siedmiogrodu – a i stamtąd nie dane jej było rządzić spokojnie, bo wkrótce musiała ratować się ucieczką. To, co utraciła, próbowała odzyskać już nie słowami, lecz uporem i walką, która miała ją pochłonąć niemal do ostatnich lat życia.
- Izabela Jagiellonka: królowa Węgier
- Izabela Jagiellonka między Turcją a Habsburgami
- Izabela Jagiellonka: układ i wygnanie
- Powrót Izabeli do Siedmiogrodu (1554)
- Powrót Izabeli i Jana do Siedmiogrodu
Izabela Jagiellonka: królowa Węgier
Królewna Izabela Jagiellonka była najstarszą córką Zygmunta Starego i Bony Sforzy. Bona przyszła na świat z Izabelą 18 stycznia 1819 roku. Izabela od najmłodszych lat uczyła się języków obcych. Niemieckiego nauczał ją — podobnie jak Zygmunta Augusta — ochmistrz Piotr Opaliński. Urszula Borkowska podkreśla, że współcześni mieli uważać Izabelę za najurodziwszą spośród córek Bony. Sama Bona Sforza w tym okresie próbowała zahamować rosnące wpływy Habsburgów, a jednym z kluczowych elementów tej polityki stał się plan małżeństwa Izabeli z królem Węgier Janem Zapolyą.
Do ślubu doszło 23 lutego 1539 roku w Székesfehérvár, a Izabela wniosła w posagu 32 000 florenów. Niespełna półtora roku później, 7 lipca 1540 roku w Budzie, na świat przyszedł syn królewskiej pary — Jan Zygmunt Zapolya. Ich wspólne życie okazało się jednak dramatycznie krótkie: zaledwie dwa tygodnie później, 22 lipca, Jan Zapolya zmarł. Na łożu śmierci wezwał węgierskich panów, by uznali prawa jego syna do korony i by pod żadnym pozorem nie dopuścili, aby tron węgierski przypadł Habsburgowi.
15 września 1540 roku węgierska szlachta zebrała się na polu Rakos i przeprowadziła elekcję — nowym królem ogłoszono Jana Zygmunta. Równocześnie wysłano poselstwo do Sulejmana Wspaniałego z prośbą o uznanie nowego władcy. Warunkiem miało być dalsze płacenie przez Węgry haraczu. Na miejscu ustanowiono czteroosobową radę regencyjną, do której weszli Izabela, dawny doradca Jana Zapolyi — biskup waradyński Jerzy Utiešenović — oraz jeszcze dwóch magnatów. Zygmunt Stary chciał wówczas otoczyć opieką córkę i wnuka; rozsyłał nawet poselstwa do Stambułu i Wiednia, lecz jego działania okazały się zbyt mało stanowcze.
Izabela Jagiellonka między Turcją a Habsburgami
Wspominane przy okazji Zygmunta I stolice miały znaczenie strategiczne, bo już w 1542 roku wybuchła wojna austriacko-turecka. Rok wcześniej, w 1541, Sulejman Wspaniały opanował węgierską stolicę — Budę — i jednocześnie nakazał Izabeli jej opuszczenie. Sułtan ogłosił, że do czasu osiągnięcia pełnoletności przez Jana Zygmunta przejmuje kontrolę nad stolicą. Synowi Izabeli oddał natomiast w lenno Siedmiogród, dokąd miała przenieść się również sama Izabela.
U schyłku 1541 roku Izabela próbowała jeszcze porozumieć się z Ferdynandem Habsburgiem. W projektowanym układzie zakładano, że odstąpi mu Siedmiogród, jeśli ten zdoła wyprzeć z Węgier wojska tureckie. W 1542 roku doszło faktycznie do wspólnej węgiersko-austriackiej wyprawy przeciw Turcji, zakończyła się ona jednak dotkliwą porażką. W tej sytuacji Izabela postanowiła zatrzymać Siedmiogród.
Postawa rodziców Izabeli wobec jej położenia była wówczas niejednoznaczna i wzajemnie sprzeczna. Gdy w 1542 roku, zaniepokojona rozwojem wydarzeń w państwie, Izabela zwróciła się do Zygmunta Starego o wsparcie, król wysłał poselstwo do Sulejmana Wspaniałego z prośbą, by mogła wrócić do Polski. Zupełnie inaczej zareagowała Bona — stanowczo nakazała jej pozostać w Siedmiogrodzie. Mariusz Markiewicz odnotowuje, że Izabeli udało się pozyskać przychylność Hasseki Hürrem, słynnej Roksolany, która miała następnie kontaktować się w tej sprawie m.in. z Boną.
Izabela Jagiellonka: układ i wygnanie
W 1550 roku na Węgrzech rozgorzała wojna domowa. Iskrą okazał się spór między dwoma najważniejszymi obozami politycznymi w kraju. Na czele jednego stał Piotr Petrowicz, przekonany, że tzw. wschodnie Węgry mogą stać się punktem oparcia i zapleczem do dalszej walki o odzyskanie niezależności państwa. Przeciwną stroną kierował Jerzy Martinuzzi, który widział ratunek w porozumieniu z Ferdynandem I. Choć podejmowano próby mediacji ze strony Polski, nie przyniosły one efektu — konflikt przerodził się w otwartą wojnę, a na Węgry wkroczyły wojska austriackie.
W rezultacie 14 lipca 1551 roku Izabela zgodziła się na zawarcie układu z Ferdynandem. Zgodnie z jego postanowieniami zrezygnowała z praw do korony węgierskiej. W zamian Ferdynand miał przekazać jej synowi księstwo opolskie i zapewnić mu dziedziczne prawo do rządów na tym terytorium. Dodatkowo Izabeli obiecano 100 000 złotych węgierskich, lecz z tego punktu Habsburg się nie wywiązał. Najpewniej obawiał się, że tak duża suma mogłaby zostać użyta przeciwko niemu.
Jak szybko wyszło na jaw, także gospodarka księstwa opolskiego przedstawiała się znacznie gorzej, niż zapewniał Ferdynand: dochody były o wiele niższe, a książęca rezydencja okazała się właściwie ruiną. W tej sytuacji tymczasowym miejscem pobytu Izabeli miała zostać Polska. Izabela wraz z synem przebywała wówczas w Krakowie, a następnie w zamku w Krzepicach przygotowanym na polecenie Zygmunta Augusta. W Polsce przekonała się, że może liczyć na szeroką życzliwość i wsparcie zarówno możnych, jak i części społeczeństwa — wśród sprzymierzeńców wymieniano choćby wojewodę krakowskiego i marszałka koronnego Piotra Kmitę. Sympatię Polaków budził również jej syn.
Powrót Izabeli do Siedmiogrodu (1554)
Na Węgrzech sytuacja zmieniała się wówczas z dnia na dzień. Jerzy Martinuzzi ujawnił pewne fakty, za co — jak się przypuszcza — zapłacił życiem, zamordowany na zlecenie Habsburgów. Ziemie opanowane przez Ferdynanda szybko stały się celem tureckiej ofensywy. Sułtan oczekiwał, że Zygmunt August pomoże doprowadzić do powrotu jego siostry oraz jej syna do Siedmiogrodu, a przy tym jasno odetnie się od porozumienia, które Izabela zawarła z Ferdynandem. W korespondencji kierowanej do polskiego monarchy podkreślał, że nie odda Habsburgom nawet skrawka Siedmiogrodu. Dynastię Zapolyów traktował natomiast jako wygodną i mało groźną dla własnych planów. O powrót Izabeli do Siedmiogrodu zabiegały też miejscowe stany, działając m.in. przez Piotra Petrowicza.
Ferdynand Habsburg, rzecz jasna, starał się temu zapobiec. Usilnie próbował nawet nakłonić Zygmunta Augusta, by nie dopuścił do wyjazdu siostry i jej syna. Polski król konsekwentnie, dyplomatycznie odmawiał, tłumacząc, że prawo nie daje mu podstaw, by ograniczać swobodę działań Jana Zapolyi. Ferdynand nadal zwlekał również z wypłatą wspomnianych 100 000 złotych węgierskich, a od Izabeli zażądał wysłania dwóch listów: do sułtana — z informacją o zawartym układzie — oraz do mieszkańców Siedmiogrodu, w którym miałaby oznajmić, że nie zamierza wracać na Węgry. Zygmunt August stanowczo odradzał jej wysyłanie takich pism.
Izabela ostatecznie zdecydowała się je sporządzić, ale rozegrała to wyjątkowo przebiegle. Listy rzeczywiście powstały, jednak zostały napisane według austriackich formularzy, co odczytano jednoznacznie: działała pod przymusem. Ferdynand próbował jeszcze wykorzystać w rozmowach z Zygmuntem Augustem jego świeżo poślubioną żonę — swoją córkę Katarzynę — lecz te pertraktacje nie przyniosły mu już żadnych korzyści.
W 1554 roku Izabela postanowiła wrócić do Siedmiogrodu. Kolejnym sprytnym ruchem miał być prawdopodobnie upozorowany (przez samą Izabelę, a być może również przez Bonę) nieudany zamach na życie Jana Zygmunta, który miał wywołać silny efekt emocjonalny i polityczny. 18 lipca 1554 roku ktoś oddał strzał w okna sypialni Jana Zygmunta, jednak sprawców nigdy nie ujęto. Izabela przeniosła się wówczas tymczasowo do Sanoka.
Powrót Izabeli i Jana do Siedmiogrodu
Układ sił w Europie coraz wyraźniej obracał się przeciw Ferdynandowi i całemu domowi Habsburgów. Sulejman, dotąd pochłonięty wojną z Persją, po zwycięstwie na tym kierunku mógł wreszcie skierować uwagę na sprawy Europy Środkowej. Wysunął więc wobec Ferdynanda twardy warunek pokoju: Siedmiogród oraz Koszyce miały wrócić pod władzę Jana Zygmunta. Co więcej, wysłannik sułtana dał Izabeli do zrozumienia, że Porta poprze jej powrót wraz z synem do Siedmiogrodu. Habsburg próbował jeszcze grać na zwłokę, lecz z każdym tygodniem jego pozycja słabła. W lipcu 1556 roku także Zygmunt August wysłał do Wiednia posła, Marcina Kromera, prosząc o zgodę na powrót siostrzeńca do Siedmiogrodu.
Ferdynand, uwikłany równocześnie w rywalizację z Francją, ostatecznie zrezygnował z Siedmiogrodu. Najpewniej uznał, że lepiej, by znalazł się w rękach Zapolyów, niż by i tak został odebrany siłą przez Turcję. Zresztą część ziem w dolinie Cisy została bezpośrednio wcielona do państwa osmańskiego. 23 września 1556 roku Izabela i Jan Zygmunt Zapolya wyruszyli więc ze Lwowa w drogę powrotną do Siedmiogrodu.
Na granicy Izabelę i jej syna przywitał 23-letni wówczas magnat Stefan Batory — ten sam, który w przyszłości zasiądzie na polskim tronie. Izabela przejęła rządy w Siedmiogrodzie jako regentka i sprawowała je do 15 września 1559 roku, gdy zmarła po chorobie. Spoczęła w katedrze w Alba Iulia, gdzie upamiętniono ją także pomnikiem z białego marmuru. Władzę jako książę Siedmiogrodu objął jej syn. Warto dodać, że po latach następcą Jana Zygmunta Zapolyi został wspomniany już Stefan Batory.
Źródła:
- U. Borkowska, Dynastia Jagiellonów w Polsce, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2011.
- H. Łowmiański, Polityka Jagiellonów, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1999.
- M. Markiewicz, Historia Polski 1492-1795, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2002.