Napoleon dał Polakom własne państwo. Kilka lat później wszystko się rozpadło

Opublikowano: 26.08.2026Autor: Herbert GnaśDrukujUdostępnij

W 1807 roku, na fali zwycięstw Napoleona, na mapie Europy pojawiło się Księstwo Warszawskie – iskra, która rozbudziła w Polakach nadzieję na powrót własnego państwa. Choć istniało zaledwie kilka lat, zdążyło zmienić więcej, niż mogłoby się wydawać: otrzymało konstytucję, zaczęło budować nowoczesną administrację i wystawiło armię, która miała udowodnić, że sprawa polska wciąż żyje. Jak wyglądało to państwo od środka, z czym musiało się mierzyć na polach bitew i dlaczego w 1815 roku wszystko runęło?

1. Księstwo Warszawskie: powstanie i upadek
2. Ustrój i władza w Księstwie Warszawskim
3. Senat i izba poselska w Księstwie Warszawskim
4. Podział Księstwa Warszawskiego na departamenty
5. Armia Księstwa i wojna z Austrią 1809
6. Napoleon „pożyczył” żołnierzy z Księstwa

Księstwo Warszawskie: powstanie i upadek

Księstwo Warszawskie powołano do życia na mocy pokoju zawartego w Tylży, podpisanego w dniach 7–9 lipca 1807 roku. To, jakie obszary weszły w jego skład, wynikało wprost z przebiegu kampanii Napoleona i układu sił po klęsce przeciwników Francji. Na początku obejmowało przede wszystkim ziemie zabrane Polsce przez Prusy w wyniku drugiego i trzeciego rozbioru, a częściowo także tereny utracone już podczas pierwszego rozbioru. W tamtym momencie państwo miało około 104 000 km² powierzchni i liczyło blisko 2,6 mln mieszkańców. Z czasem dołączone obszary dawnego zaboru austriackiego zwiększyły terytorium o kolejne 54 000 km². Poza granicami Księstwa pozostał Gdańsk, wydzielony jako Wolne Miasto. Gdy wojska Napoleona pokonały Austrię, na mocy traktatu w Schönbrunn z 14 października 1809 roku do Księstwa włączono również ziemie pochodzące z trzeciego zaboru austriackiego.

Ustrój i podstawy prawne Księstwa Warszawskiego określała konstytucja, przygotowana i nadana podczas pobytu Napoleona w Dreźnie między 17 a 22 lipca 1807 roku. Kluczową rolę organizacyjną odegrał francuski sekretarz stanu Hugo B. Maret. W pracach uczestniczyli też polscy delegaci z księciem Józefem Poniatowskim, jednak zasadniczy kształt dokumentu miał w dużej mierze wynikać z bezpośrednich decyzji Napoleona. 22 lipca cesarz złożył podpis pod konstytucją, a dzień później uczynili to polscy przedstawiciele. Tzw. okres konstytucyjny funkcjonowania Księstwa trwał od lipca 1807 roku do czerwca 1812 roku.

Powolne osuwanie się Księstwa ku upadkowi rozpoczęło się po klęsce Napoleona w wyprawie na Moskwę w 1812 roku. Los państwa okazał się ściśle związany z losem armii napoleońskiej — tak jak Księstwo powstało w cieniu zwycięstw, tak miało zniknąć po porażkach. Już w lutym następnego roku do Warszawy wkroczyły wojska rosyjskie, a władze zmuszone były ewakuować się do Krakowa. Niedługo potem rząd rozwiązano. Na zajętych terenach car Rosji powołał administrację w postaci Rady Najwyższej Tymczasowej. Ostatecznie, decyzjami Kongresu Wiedeńskiego ziemie Księstwa podzielono: zachodnia część z Poznaniem i Bydgoszczą wróciła do Prus, natomiast z pozostałych obszarów 20 czerwca 1815 roku utworzono Królestwo Polskie. Księstwo Warszawskie przestało istnieć. Paradoksalnie (a może celowo, na przekór Polakom?) traktaty, które formalnie domknęły jego byt prawny, zaborcy podpisali 3 maja 1815 roku.

Ustrój i władza w Księstwie Warszawskim

Pod względem ustrojowym Księstwo Warszawskie było dziedziczną monarchią konstytucyjną. Pierwszym władcą został król Saksonii Fryderyk August, który przyjął tytuł księcia warszawskiego. Król-książę mógł powołać wicekróla albo prezesa rady ministrów. Co więcej, jego uprawnienia wobec osób sprawujących urzędy były w praktyce bardzo szerokie: mógł odwołać każdego, kto nie miał stanowiska dożywotniego. Tak stanowiła konstytucja. Warto jednak pamiętać, że równolegle z jej opracowywaniem, 22 lipca 1807 roku, podpisano konwencję francusko-saską, która w pewnym stopniu ograniczała realny zakres zwierzchności Fryderyka Augusta nad Księstwem Warszawskim.

Władzę wykonawczą sprawowała Rada Stanu, która miała obradować pod przewodnictwem króla, wicekróla lub prezesa. W jej skład wchodzili ministrowie. Na czele Rady stanął Stanisław Kostka Potocki. Rząd tworzyło 6 ministrów: sprawiedliwości, spraw wewnętrznych i czci religijnej, policji, przychodów i skarbu oraz wojny. Resort wojny powierzono księciu Józefowi Poniatowskiemu. Sprawy polityki zagranicznej pozostawały natomiast w gestii prezydenta Francji, co oznaczało, że w tym obszarze Księstwo nie miało pełnej suwerenności. Władza ustawodawcza należała do sejmu głównego, złożonego z dwóch izb: poselskiej i senatorskiej. Sejm miał zbierać się co dwa lata, a obrady nie mogły trwać dłużej niż 15 dni.

Zgodnie z konstytucją podstawą prawa cywilnego w Księstwie był Kodeks Napoleona. Zarówno postępowania karne, jak i cywilne miały być jawne. W każdym powiecie przewidywano działanie jednego sądu pokoju, w każdym departamencie — trybunału cywilnego pierwszej instancji, a na dwa departamenty miał przypadać jeden sąd sprawiedliwości kryminalnej. Zakładano także istnienie jednego sądu apelacyjnego (odzewnego). Dodatkowo król posiadał prawo łaski. Sprawdź także ten artykuł na temat Konstytucji Księstwa Warszawskiego.

Senat i izba poselska w Księstwie Warszawskim

Izba senatorska liczyła 18 osób: po 6 biskupów, wojewodów oraz kasztelanów. Biskupów wskazywał król, działając na podstawie nominacji Stolicy Apostolskiej, a wojewodów i kasztelanów powoływał bezpośrednio monarcha. Mandat senatora Księstwa Warszawskiego miał charakter dożywotni. Obradom przewodniczył senator wyznaczony przez króla. W procesie ustawodawczym senat zasadniczo zatwierdzał uchwalone prawo, z wyjątkiem trzech przypadków: gdy ustawę przyjęto z naruszeniem procedur albo pod naciskiem, gdy nie uzyskała wymaganej większości głosów, bądź gdy uznano, że jej wejście w życie mogłoby zagrażać bezpieczeństwu Księstwa albo pozostawać w sprzeczności z konstytucją.

Konstytucja Księstwa wprowadzała też interesujący mechanizm wyjścia z impasu, jeśli senat odrzucił konkretny akt prawny. W takiej sytuacji król mógł powołać dodatkowych senatorów — jednak nie więcej niż łącznie 6 nowych wojewodów i kasztelanów — po czym kierował ustawę do ponownego rozpatrzenia. Gdy monarcha korzystał z tego uprawnienia, miejsca wojewodów i kasztelanów przestawały być obsadzane na nowo aż do chwili, gdy ich liczba ponownie spadła do pierwotnych 6. Po przyłączeniu do Księstwa terenów dawnego zaboru austriackiego zmieniono liczebność senatu, dodając po 4 osoby do każdej z trzech grup. Jednocześnie ta sama „awaryjna” procedura mogła — po tych korektach — zwiększyć liczbę wojewodów i kasztelanów nawet do 20.

Izba poselska miała liczyć 100 posłów, wybieranych dwiema drogami. 60 mandatów obsadzano na sejmikach, czyli zgromadzeniach szlachty w powiatach, a pozostałe 40 przypadało reprezentantom gmin. Podobnie jak w senacie, po powiększeniu terytorium Księstwa podniesiono liczbę przedstawicieli powiatów z 60 do 100, a reprezentantów gmin z 40 do 66. W pierwotnym brzmieniu konstytucji zapisano, że na obszarze całego Księstwa ma działać łącznie 40 zgromadzeń gminnych, z czego aż 8 przewidziano w samej Warszawie. Po 1810 roku dołożono kolejnych 26 zgromadzeń: 4 w Krakowie oraz 22 na pozostałych przyłączonych ziemiach. Jedno zgromadzenie gminne powinno było obejmować co najmniej 600 osób posiadających prawo głosu.

Charakterystyczną cechą działania izby poselskiej była rotacja składu, przypominająca rozwiązania znane z amerykańskiej Izby Reprezentantów. Pełna kadencja miała trwać 9 lat, ale co trzy lata wymieniano 1/3 posłów; w pierwszej kadencji dodatkowo przewidziano, że jedna trzecia będzie sprawować mandat przez 3 lata, a kolejna trzecia przez 6. Posłem mógł zostać kandydat, który ukończył 24 lata. Na czele izby stał marszałek wyłoniony spośród posłów, a następnie mianowany przez króla. Poza uchwalaniem prawa konstytucja nakładała na Izbę obowiązek powołania trzech pięcioosobowych komisji: do spraw przychodów skarbowych, prawodawstwa cywilnego oraz prawodawstwa kryminalnego.

Podział Księstwa Warszawskiego na departamenty

Na starcie Księstwo Warszawskie podzielono na 6 departamentów: warszawski, płocki, łomżyński, kaliski, poznański oraz bydgoski. Z czasem, po wojnie z Austrią, na terenach przyłączonych utworzono kolejne jednostki: departament radomski, krakowski, siedlecki i lubelski. W efekcie państwo funkcjonowało administracyjnie jako obszar podzielony na 10 departamentów. Podstawę prawną tego porządku stanowił Dekret o przystosowaniu ustawy konstytucyjnej Księstwa Warszawskiego do kraju po-austriackiego z 24 lutego 1810 roku. Zasady działania organów na niższych szczeblach samorządu określała konstytucja, a nazwy stanowisk osób zarządzających administracją zaczerpnięto z ówczesnych rozwiązań francuskich.

Dodatkowo przy departamentach przewidywano funkcjonowanie rady interesów spornych, złożonej z 3 do 5 członków.

Armia Księstwa i wojna z Austrią 1809

Sprawy sił zbrojnych Księstwa zapisano także w konstytucji. Dokument przewidywał, że armia ma liczyć 30 000 żołnierzy. Wprowadzono przy tym interesujące powiązanie między Księstwem a Królestwem Saksonii: król mógł wezwać do Saksonii część wojsk Księstwa, ale w zamian był zobowiązany odesłać oddziały saskie w dokładnie tej samej liczbie. W krótkich, lecz burzliwych dziejach Księstwa jego wojsko nie raz trafiało do działań zbrojnych, w tym do realnej walki obronnej.

W 1809 roku Księstwo stanęło naprzeciw Austrii, należącej wówczas do piątej koalicji antynapoleońskiej. Choć armia Księstwa nie była jeszcze w pełni przygotowana, musiała podjąć wyzwanie, gdy wojska austriackie wkroczyły na jego terytorium i ruszyły w stronę Warszawy. Bilans sił był wyraźnie niekorzystny: Austria skierowała 31 500 żołnierzy, podczas gdy Księstwo mogło wystawić około 15 000. Kluczowe starcie rozegrało się 19 kwietnia pod Raszynem. Dowodzący wojskami Księstwa książę Józef Poniatowski zdołał spowolnić marsz przeciwnika, jednak Austriacy ostatecznie weszli do stolicy. Na mocy porozumienia z 21 kwietnia Warszawę oddano bez walki — był to jednak świadomy manewr, który miał związać znaczące siły wroga w mieście.

Gdy więc Austriacy musieli utrzymywać i zabezpieczać Warszawę, książę Poniatowski skierował główne siły Księstwa na Galicję. Tam równolegle wybuchło powstanie galicyjskie, bywa też określane jako „bezimienne”. Co ciekawe, należało ono do nielicznych polskich zrywów zakończonych powodzeniem — znaczny obszar tych ziem został wówczas wyzwolony. Z inicjatywy Poniatowskiego powołano Rząd Wojskowy Tymczasowy Centralny, na którego czele stanął Stanisław Zamoyski. Była to szczególna, przejściowa struktura quasi-państwowa: nie zajęto jej formalnie w imieniu Napoleona, ale też nie włączono od razu do Księstwa Warszawskiego. Nastąpiło to dopiero później, na mocy wspomnianego wcześniej traktatu. Po zakończeniu wojny z Austrią Księstwo dysponowało 17 pułkami piechoty, 16 pułkami jazdy (w tym 10 pułkami ułanów, 3 pułkami strzelców konnych, 2 pułkami huzarów oraz pułkiem kirasjerów) oraz pułkiem artylerii polowej.

Napoleon „pożyczył” żołnierzy z Księstwa

Jednym z powodów, dla których przed starciem z Austrią Księstwo miało w polu mniej żołnierzy, niż zakładała konstytucja, było to, że Napoleon „wypożyczył” część sił do planowanych działań wojennych w Hiszpanii. W sumie chodziło o 3 pułki oraz kompanię artylerii i kompanię saperów — łącznie 7 843 ludzi. Tyle właśnie wyruszyło z Księstwa trasą przez Kostrzyn, Frankfurt nad Odrą, Torgau, Lipsk i Erfurt do Moguncji. Szybko okazało się jednak, że marsz sam w sobie potrafi być równie wyniszczający jak bitwa: tzw. straty marszowe były dotkliwe. Po drodze ubyło około 1 400 żołnierzy — część zachorowała i została w szpitalach, inni nie nadążyli za kolumnami, a część po prostu zdezerterowała.

Konstytucyjny stan armii Księstwa w kolejnych latach miał w praktyce rosnąć, zwłaszcza gdy Napoleon zaczął przygotowania do wyprawy na Moskwę. W przeddzień tej wojny wojsko Księstwa liczyło 11 pułków piechoty i 15 pułków jazdy, a w każdym pułku piechoty funkcjonowała dodatkowo kompania artylerii. Łącznie dawało to 50 186 żołnierzy, choć około 4 000 z nich z różnych powodów przebywało w szpitalach. Taki stan wykazano na 11 maja 1812 roku. W szerszej perspektywie — według różnych źródeł i uwzględniając późniejszą mobilizację na wojnę z Rosją — Księstwo miało ostatecznie wystawić od 100 000 do 120 000 żołnierzy.

Źródła:

1. R. Bielecki, Encyklopedia Wojen Napoleońskich, Wydawnictwo Trio, Warszawa 2001.
2. M. Handelsman, Konstytucje polskie 1791-1921, Polska Składnica Pomocy Szkolnych, Warszawa 1922.
3. M. Kallas, Powstanie i ustrój Księstwa Warszawskiego (1807-1815), „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska Sectio F”, vol. LXII/2007.
4. S. Kirkor, Pod sztandarami Napoleona, Oficyna Poetów i Malarzy, Londyn 1982.