Polski król dogadał się z Francuzami i oddał koronę. W zamian miał dostać coś dla siebie

Jan II Kazimierz Waza to jeden z tych polskich królów, których rządy do dziś wymykają się prostej ocenie. Gdy zasiadł na tronie, nad Rzeczpospolitą zaczęły zbierać się czarne chmury: najpierw potop szwedzki, potem wojna z Moskwą, a równolegle krwawy konflikt z Kozakami Bohdana Chmielnickiego. Jakby tego było mało, przeciwko królowi wystąpił także potężny hetman Jerzy Lubomirski. Każdy z tych kryzysów dało się w końcu przytłumić — ale za każdym razem państwo wychodziło z niego coraz bardziej wyczerpane, jakby ktoś krok po kroku odbierał mu siły. A kiedy wydawało się, że gorzej już być nie może, Jan Kazimierz podjął próbę przepchnięcia pomysłu, który mógł wywrócić dotychczasowy porządek: elekcji vivente rege. I właśnie wtedy historia tego władcy skręca w stronę, której mało kto się spodziewa — bo rzadko zdarza się, by król jeszcze za życia sam zrezygnował z korony.
- Elekcja Jana Kazimierza w 1648 roku
- Abdykacja Jana Kazimierza i jej kulisy
- Wojny z Kozakami za Jana Kazimierza
- Dlaczego potop szwedzki zaskoczył Polskę
- Rokosz Lubomirskiego i klęska pod Mątwami
Elekcja Jana Kazimierza w 1648 roku
W burzliwym okresie bezkrólewia po śmierci Władysława IV Wazy funkcję interreksa objął wiekowy już prymas Maciej Łubieński. To on wyznaczył termin konwokacji na 16 lipca 1648 roku, a sam sejm elekcyjny zwołano na 6 października 1648. Na początku na liście pretendentów pojawiły się trzy nazwiska: dwaj bracia zmarłego monarchy — Jan Kazimierz i Karol Ferdynand — oraz Zygmunt Rakoczy, syn księcia siedmiogrodzkiego Jerzego I. Jan Kazimierz miał za sobą doświadczenie jako wicekról Portugalii. W 1645 roku planowano dla niego godność kardynalską, jednak nie zdecydował się na przyjęcie święceń. Szwedzi widzieli w nim korzystnego kandydata, licząc, że jako król nie będzie miał przestrzeni, by ingerować w ich sprawy wewnętrzne. Karol Ferdynand, biskup wrocławski i płocki, mógł natomiast liczyć na silne wsparcie episkopatu. Z kolei Rakoczego popierali w Rzeczypospolitej prawosławni i protestanci, w tym Bogusław i Janusz Radziwiłł.
Z czasem stało się jasne, że realna rywalizacja rozegra się między braćmi. Jan Kazimierz zdobył poparcie Jerzego Ossolińskiego oraz Ludwiki Marii, wdowy po Władysławie, a także części protestantów i prawosławnych. Karola Ferdynanda wsparło tzw. stronnictwo wojenne, które podczas elekcji w dużej mierze obarczano odpowiedzialnością za porażkę pod Piławcami. Obóz Jana Kazimierza rósł z dnia na dzień. Po złożeniu deklaracji, że pochyli się nad postulatami protestantów, po jego stronie stanął również Janusz Radziwiłł. Duże znaczenie miało też stanowisko Bohdana Chmielnickiego, oczekującego realizacji swoich żądań politycznych — tym bardziej że w chwili elekcji jego wojsko stało zaledwie około 100 km od pola elekcyjnego.
W końcu porozumienie osiągnęli także sami bracia. Karol Ferdynand wycofał swoją kandydaturę, a w ramach rekompensaty otrzymał księstwo opolskie i raciborskie. 17 listopada 1648 roku królem Polski obrano Jana II Kazimierza Wazę. Już tydzień później armia Chmielnickiego zawróciła na Ukrainę. Koronacja Jana Kazimierza odbyła się 17 stycznia 1649 roku. Co ciekawe, za zgodą senatu poślubił Ludwikę Marię — tę samą, która wcześniej miała obiecać mu swoje wsparcie w zamian za małżeństwo.
Abdykacja Jana Kazimierza i jej kulisy
Na decyzję monarchy o zrzeczeniu się tronu mogły wpłynąć dwa wcześniejsze fakty: śmierć Ludwiki Marii w maju 1667 roku oraz przebieg sejmu obradującego od stycznia do marca 1668 roku, planowanego jako sejm rozliczający króla i mający doprowadzić do usunięcia z Polski obcych dyplomatów (Markiewicz, s. 555). Abdykacja władcy wpisywała się jednak także w kalkulacje francuskiej rodziny królewskiej, której zależało, by po Janie Kazimierzu — w ramach forsowanej przez niego elekcji vivente rege — polską koronę otrzymał Ludwik Kondeusz Wielki. Gdy stało się oczywiste, że ten scenariusz nie dojdzie do skutku, w marcu 1668 roku Jan Kazimierz porozumiał się z Ludwikiem XIV oraz Filipem Wilhelmem, księciem neuburskim: zobowiązał się abdykować jeszcze w tym samym roku i poprzeć kandydaturę Fryderyka, w zamian za środki zapewniające mu późniejsze utrzymanie we Francji.
Jan II Kazimierz Waza oficjalnie zapowiedział abdykację w czerwcu 1668 roku, a 16 września 1668 roku faktycznie zakończył panowanie — zrzekł się polskiej korony i jednocześnie wyraził skruchę za błędy, które, jak uważał, popełnił. Ster rządów przeszedł w ręce interrexa, prymasa Michała Prażmowskiego, a 2 maja 1669 roku nowym królem Polski obrano Michała Korybuta Wiśniowieckiego.
Po koronacji następcy wyjechał do Francji, gdzie przyjęli go jego dawni sprzymierzeńcy: Kondeusze. W roku 1969 sam Ludwik XIV nadał mu nawet opactwo Saint-Germain de Prés. W 1672 roku, podobno po wieści o zdobyciu Kamieńca Podolskiego przez Turków, doznał ataku apopleksji. Zdołał jeszcze napisać do papieża Klemensa X, prosząc o opiekę nad Rzeczpospolitą. Zmarł 16 grudnia 1672 w drodze do Paryża, a cztery lata później spoczął na Wawelu.
Wojny z Kozakami za Jana Kazimierza
Konflikt z Kozakami oraz wspierającymi ich Tatarami zaczął narastać jeszcze przed objęciem tronu przez Jana Kazimierza. Po elekcji Bohdan Chmielnicki, chwilowo zadowolony z obrotu spraw, odciągnął wojska spod Zamościa, ale kolejne rozmowy w Perejasławiu zakończyły się fiaskiem. Gdy rozejm wygasł w 1649 roku, walki rozgorzały na nowo. W lipcu król wyruszył na odsiecz Zbarażowi, obleganemu przez Chmielnickiego i chana Islama Gireja III, prowadząc około 15 000 żołnierzy. Do miasta jednak nie dotarł — 15 sierpnia, w trakcie przeprawy przez Strypę, jego armia została uderzona z dwóch stron przez Kozaków i Tatarów. Jan Kazimierz musiał przeznaczyć 400 000 talarów na okup dla chana. Zawarto porozumienie, również z Chmielnickim, któremu nadano tytuł hetmana zaporoskiego.
W kolejnych latach przywódca Kozaków związał się sojuszem z sułtanem tureckim, a wojna nie ustawała. Pod koniec czerwca 1651 roku Kozacy ponieśli klęskę pod Beresteczkiem, a 23 września także pod Białą Cerkwią, lecz już na początku czerwca 1652 roku rozbili wojska Rzeczypospolitej pod Batohem. W styczniu 1653 roku armia Jana Kazimierza, zmierzająca ku Kozakom, została zatrzymana w obozie pod Żwańcem. W tym samym czasie Chmielnicki prowadził rozmowy z Moskwą, co zaniepokoiło Tatarów — w efekcie przeszli oni na stronę polską, a porozumienie przypieczętowano w grudniu 1653 roku.
Sam Chmielnicki, na mocy ugody perejasławskiej z 1654 roku, związał się z Moskwą, która wkrótce wypowiedziała Polsce wojnę. Wspólnie działające oddziały kozacko-moskiewskie zostały na przełomie stycznia i lutego 1655 roku rozbite pod Ochmatowem, a w listopadzie Tatarzy pobili wracających na swoje ziemie Kozaków. W konsekwencji Kozacy odwrócili się od sojuszu z Moskwą. Chmielnicki próbował jeszcze budować nowe układy — ze Szwedami i Jerzym II Rakoczym — a nawet podpisał rozbiorowy traktat w Radnot. Trwały pokój z Kozakami stał się realny dopiero po jego śmierci, gdy Kozacy zdecydowali się szukać porozumienia z Rzeczpospolitą. 16 września 1658 roku zawarto unię hadziacką.

Dlaczego potop szwedzki zaskoczył Polskę
Wygodnym pretekstem do szwedzkiej agresji mógł być fakt, że Jan Kazimierz wciąż uważał się za prawowitego króla Szwecji. Dla Karola X Gustawa kluczowe było jednak coś innego: podporządkowanie Bałtyku i przekształcenie go w „wewnętrzne” morze Szwecji. Istotną rolę odgrywały też pieniądze — monarcha musiał utrzymać wyjątkowo liczną armię, będącą spuścizną po wojnie trzydziestoletniej, a zdobyte w Rzeczypospolitej łupy miały ten problem rozwiązać. Karol X mógł ponadto obawiać się rosnącej potęgi Moskwy budowanej kosztem Polski. Tymczasem Jan Kazimierz początkowo nie docenił zagrożenia, przekonując siebie i otoczenie, że możliwy jest układ ze Szwecją wymierzony przeciw Moskwie.
Dopiero 19 maja 1655 roku zwołano sejm, który miał zająć się podatkami na wojsko, a już w lipcu ruszył szwedzki najazd. Również pospolite ruszenie wezwano zdecydowanie za późno. Sytuację pogarszał konflikt między królem a szlachtą, m.in. o obsadę wakujących buław hetmańskich. Sejm poświęcony temu sporowi oraz ograniczeniu uprawnień monarchy (Jan Kazimierz od początku 1654 roku sprawował osobisty nadzór nad wojskiem) został zerwany przez jego zwolenników. Nowych hetmanów król mianował dopiero w czerwcu. Do tego skarb państwa zalegał żołnierzom z wypłatą żołdu. W efekcie tych zaniedbań i napięć szwedzka inwazja nie natrafiła na taki opór, jaki realnie był możliwy.
Nie da się tu oczywiście przedstawić całego ciągu wydarzeń potopu. Błyskawiczne postępy Szwedów sprawiły, że nawet para królewska musiała wycofać się na Śląsk. 20 października 1655 roku Janusz Radziwiłł, podpisując ze Szwecją układ w Kiejdanach, de facto zerwał unię polsko-litewską. Król ruszył w drogę powrotną dopiero w grudniu, wcześniej ogłaszając uniwersał wzywający mieszkańców Rzeczypospolitej do oporu przeciw najeźdźcy. 1 lipca 1656 roku udało się odbić Warszawę, jednak już pod koniec lipca, pod stolicą, Jan Kazimierz przegrał starcie z połączonymi siłami szwedzkimi i brandenburskimi. 6 grudnia 1656 roku zawarto tzw. traktat rozbiorowy w Radnot, przewidujący podział ziem Rzeczypospolitej między Szwecję, Siedmiogród Jerzego II Rakoczego, Brandenburgię, Kozaków Bohdana Chmielnickiego oraz Bogusława Radziwiłła. Przeciągająca się wojna — do której przeciw Szwecji włączyła się Dania (Rakoczy został rozbity, a kontrolę nad kolejnymi miastami stopniowo odzyskiwano) — w następnych latach wyczerpała jednak obie strony na tyle, że zdecydowano się na rokowania. Te ruszyły w styczniu 1660 roku w Oliwie.
W wymiarze terytorialnym pokój w Oliwie, podpisany 3 maja 1660 roku, w praktyce niewiele zmienił. Jan Kazimierz utracił prawa do szwedzkiego tronu, pozostawiając sobie jedynie tytuł. Szwecja zobowiązała się zwrócić Polsce zrabowane dobra kultury, czego nigdy w pełni nie zrealizowała. Z perspektywy przyszłości (kolejnych rozbiorów) szczególnie dotkliwe okazało się natomiast potwierdzenie traktatów welawsko-bydgoskich z 1657 roku, zawartych z Fryderykiem Wilhelmem. Rzeczpospolita straciła zwierzchnictwo nad Prusami Książęcymi — była to cena za ograniczone wsparcie Prus w wojnie ze Szwecją. Sam potop pozostawił kraj poważnie osłabiony, zarówno militarnie, jak i gospodarczo. Część badaczy szacuje też, że w porównaniu z początkiem XVII wieku liczba ludności po potopie mogła spaść nawet o 1/3.
Rokosz Lubomirskiego i klęska pod Mątwami
Kilka lat po wojnie ze Szwecją Jan Kazimierz musiał zmierzyć się z kolejnym groźnym kryzysem: rokoszem hetmana Jerzego Sebastiana Lubomirskiego. Wcześniej Lubomirski knuł przeciwko władcy, dążąc do przerwania jego panowania i forsując osadzenie na tronie Zygmunta Rakoczego. Z czasem przeprosił za swoje działania, a podczas potopu walczył nawet przeciw wojskom Rakoczego, jednak później ponownie zaczął uderzać w autorytet króla. Otwarcie sprzeciwiał się też planowanej elekcji vivente rege i kandydatowi popieranemu przez Jana Kazimierza.
Monarcha postanowił usunąć niewygodnego hetmana z politycznej gry. 22 grudnia 1665 roku zapadł wyrok, w którym za „obrazę majestatu, zdradę oraz niedbalstwo w pełnieniu urzędów, opiewał na karę utraty czci i życia, konfiskatę majątku ruchomego i nieruchomego oraz pozbawienie wszelkich godności i urzędów” (Płaza, s. 59). Na ogłoszeniu wyroku Jerzego Lubomirskiego jednak nie było. Udał się na Śląsk, gdzie zaczął szukać poparcia za granicą, a równocześnie — przez swoich stronników — wpływał na bieg wydarzeń w kraju, m.in. na sejmie. W odpowiedzi Jan Kazimierz ogłosił dwa uniwersały: wzywał w nich do wykonania wyroku i zakazywał udzielania Lubomirskiemu jakiejkolwiek pomocy.
Mimo to Lubomirski wrócił do Rzeczypospolitej na czele oddziałów zaciężnych, po drodze pozyskując kolejnych zwolenników wśród żołnierzy. Toczył z królem wojnę podjazdową, konsekwentnie unikając rozstrzygających starć — ten etap walk zapisał się nawet pod nazwą „tańca gonionego”. Pod koniec 1665 roku uzgodniono warunki rozejmu, lecz wkrótce potem Lubomirski odrzucił propozycje królewskie i walki rozgorzały na nowo. 13 lipca 1666 roku wojska Jana Kazimierza oraz dowodzone przez hetmana polnego, późniejszego Jana III Sobieskiego, starły się z rokoszanami pod Mątwami. Bitwa zakończyła się klęską armii królewskiej, a wstrząs wywołany masakrą dokonana na żołnierzach monarchy sprawił, że obie strony zaczęły dążyć do zamknięcia konfliktu. 31 lipca w Łęgonicach nad Pilicą zawarto porozumienie: Lubomirski miał przeprosić króla, a następnie udać się na wygnanie. 8 sierpnia pod Jaroszynem, klęcząc przed Janem Kazimierzem, wypełnił ten warunek.
Źródła:
- M. Markiewicz, Historia Polski 1492-1795, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2002.
- S. Płaza, Rokosz Lubomirskiego, Krajowa Agencja Wydawnicza, Kraków 1994.
- S. Rosik, P. Wiszewski, Wielki poczet polskich królów i książąt, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2007.