Wyłożyli 400 tys. talarów i majątek w klejnotach, a i tak przegrali wszystko. Gorzki finał ambicji Sobieskich

Dzieci urodzone w królewskich komnatach były marzeniem każdej europejskiej rodziny — małżeństwo z księciem czy królewną dawało dostęp do świata, którego nie dało się kupić żadnym skarbem. Ale w Rzeczypospolitej, gdzie królów wybierano, a tron mógł przypaść szlachcicowi, reguły gry wyglądały inaczej: potomstwo władcy elekcyjnego nie miało z góry zagwarantowanej chwały ani miejsca na szczycie. Mimo to Jan Sobieski i Marysieńka celowali o wiele wyżej, układając dla swoich dzieci plan, który miał przestawić całą polityczną szachownicę. Tyle że im śmielsze były te marzenia, tym bliżej czaiła się cena — i nikt nie przewidział, jak okrutnie zostanie wystawiony rachunek.
- Jakub Sobieski i fatalne zaręczyny
- Dlaczego nie doszło do ślubu Jakuba?
- Cesarzowa oferta i nierówne wiano Sobieskich
- Kosztowny ślub Teresy Kunegundy
- Posag królewny Sobieskich: cena ślubu
Jakub Sobieski i fatalne zaręczyny
Jan III Sobieski, obejmując polski tron, niemal natychmiast zaczął snuć dalekosiężne plany dynastyczne dla swoich dzieci. W dużej mierze kierowała nim – i wyraźnie podsycała te ambicje – królowa Maria Kazimiera. Najpilniejsze było znalezienie odpowiedniej kandydatki dla najstarszego syna, Jakuba. Szybko jednak wyszło na jaw, że to zadanie jest o wiele trudniejsze, niż początkowo sądzono. To właśnie przeciągające się, nieudane zabiegi o małżeństwo królewicza doprowadziły parę królewską do desperacji – byli skłonni zapłacić niemal każdą cenę, byle tylko zabezpieczyć przyszłość rodu i wzmocnić jego pozycję.
Pierwszą kandydatką została Ludwika Karolina – córka Bogusława Radziwiłła. Była nie tylko dziedziczką ogromnej fortuny, należnej ostatniej przedstawicielce birżańskiej linii rodu, lecz także osobą świetnie wykształconą i mocno związaną z dworem brandenburskim. (Zielińska T., 1997: s.311) Ostatecznie jednak Radziwiłłówna stanęła przed ołtarzem u boku syna elektora brandenburskiego. Sobiescy mimo tej porażki nie zamierzali odpuszczać. Druga szansa pojawiła się po przedwczesnej śmierci jej męża w 1687 roku. Tym razem kandydatka spotkała się z królewiczem, podpisała pisemną umowę i przyjęła zaręczyny. Jakuba ubiegł jednak książę palatyński Karol Filip von Pfalz -Neuburg. (Skrzypietz A., 2012: s. 26) Ceremonia odbyła się w zawrotnym tempie, za zamkniętymi drzwiami cesarskiej ambasady, co natychmiast wywołało wielki skandal. Jakub nie tylko stracił szansę na małżeństwo z Radziwiłłówną, ale też poczuł się po prostu oszukany. Majątek, który obiecała mu przy zaręczynach, ostatecznie trafił w ręce Sapiehów – najzacieklejszych przeciwników Sobieskich.
Dlaczego nie doszło do ślubu Jakuba?
Maria i Jan Sobiescy mierzyli jednak znacznie wyżej – na horyzoncie pojawiła się cesarzówna Maria Antonia. Małżeństwo z córką cesarza mogło otworzyć Sobieskim drogę nie tylko do wzmocnienia pozycji w Europie, ale nawet do roszczeń sięgających tronu Hiszpanii. W zamian Jan III deklarował konkretne wsparcie w wojnie z Turkami. Zwycięstwo pod Wiedniem przyniosło królowi papieski tytuł Obrońcy Wiary i legendę Lwa Lechistanu. Mimo rozgłosu i prestiżu nie udało się jednak doprowadzić do kluczowego finału: ślubu Jakuba z Marią Antonią. Ostatecznie w 1685 roku cesarzówna została żoną elektora Bawarii.
Równocześnie pojawiła się alternatywa: król Portugalii zaproponował Jakubowi rękę swojej córki. Marysieńka nadal celowała jednak w bardziej spektakularny sojusz – z jedną z francuskich księżniczek krwi. Dla Ludwika XIV taki układ był nie do zaakceptowania. Elekcyjny charakter monarchii Rzeczypospolitej nie gwarantował, że korona pozostanie w rękach dynastii, więc francuskie księżniczki mogłyby w praktyce skończyć jedynie jako polskie szlachcianki, co – w przekonaniu Króla Słońce – lokowało je wyraźnie poniżej należnej im rangi. Podobne wątpliwości miał także cesarz Leopold I. (Skrzypietz A., 2011: s. 171)
Cesarzowa oferta i nierówne wiano Sobieskich
W końcu cesarz zdecydował się przynajmniej częściowo zasypać wyrwę w nadwątlonych stosunkach. W gruncie rzeczy potrzebował Sobieskiego w ramach Świętej Ligi i nie chciał dopuścić do zbyt bliskiego zbliżenia Polski z Francją — tym bardziej że już dwa razy wcześniej storpedował małżeńskie plany królewskiego syna. Tym razem wyszedł z konkretną propozycją: zaoferował rękę swojej szwagierki, Jadwigi Elżbiety. Taka deklaracja wciąż nie oznaczała jednak, że ślub jest przesądzony. Najpierw należało ustalić wysokość wiana i to, jaką część zobowiążą się pokryć obie strony. Przeciągające się negocjacje nie wróżyły nic dobrego. Zniecierpliwiony i doprowadzony do desperacji królewicz w końcu padł ojcu do nóg, prosząc, by jak najszybciej dopiąć sprawę. (Skrzypietz. A., 2011: s. 172) W rezultacie Jan Sobieski zgodził się na warunki wyjątkowo wygórowane i wyraźnie niekorzystne. Przy 100 tys. talarów po stronie Jadwigi Elżbiety, Sobiescy musieli wyłożyć aż cztery razy więcej — 400 tys. talarów. Pieniądze zabezpieczono na Śląsku, choć młodzi nie uzyskali pełnej swobody w rozporządzaniu przyznanymi dobrami.
Kosztowny ślub Teresy Kunegundy
Suma, którą rodzice przeznaczyli na ślub Jakuba, z dzisiejszej perspektywy może wydawać się przesadzona — szczególnie gdy porówna się ją z posagiem wniesionym przez jego wybrankę. A to i tak był zaledwie cień wydatków, jakie Sobiescy ponieśli, szykując zamążpójście jego siostry, Teresy Kunegundy.
Teresa Kunegunda, którą ojciec pieszczotliwie nazywał Pupusieńką (od franc. poupeé – lalka), choć uchodziła za urodziwszą od brata, również przez długi czas nie mogła doczekać się kandydata, który spełniałby oczekiwania dworu. Już w dzieciństwie Sobiescy kreślili śmiałe scenariusze, planując związać ją z synem cesarza Leopolda I, jednak starania te zakończyły się niepowodzeniem. Później na tapet trafiali kolejno duński następca tronu i szwedzki królewicz. Za każdym razem przeszkodą okazywało się jednak wyznanie panujące na skandynawskich dworach. Jan i Marysieńka być może nie mieliby tu osobistych zahamowań, gdyby nie twarde realia Świętej Ligi. Sojusz wymierzony był przede wszystkim przeciw Imperium Osmańskiemu, lecz jego przedstawiciele w Rzeczypospolitej stanowczo blokowali mariaże z władcami luterańskimi. Ostatecznie Teresa Kunegunda została żoną elektora bawarskiego — także należącego do Ligi.

Posag królewny Sobieskich: cena ślubu
Do ślubu polskiej królewny doszło w 1693 roku. Elektor bawarski Maksymilian Emanuel, mimo przyjaznych relacji z Jakubem Sobieskim, od początku twardo postawił sprawę pieniędzy. Zażądał olbrzymiej kwoty zarówno na posag, jak i na sfinansowanie całej oprawy uroczystości. Sam posag miał sięgnąć 500 tys. talarów – wyraźnie więcej, niż Sobiescy wcześniej planowali przeznaczyć na Jakuba. Co więcej, elektor kalkulował także możliwy przyszły spadek po żonie. Sobieski był jednak pewien, że tak wysoka suma powinna w pełni zamknąć temat. Ostatecznie Maria Kazimiera, nie chcąc ciągnąć negocjacji, zgodziła się dopłacić do posagu i oddać córce ¼ dóbr ruchomych oraz klejnotów. Niemałe koszty generowała też sama podróż narzeczonej do męża (przebywającego w hiszpańskich Niderlandach) oraz ślub per procura, stanowiący symboliczne pożegnanie królewny z krajem i rodakami. Od polskiej granicy do własnej rezydencji wydatki związane z przejazdem przyszłej małżonki miał już pokrywać elektor bawarski.
W praktyce szybko wyszło na jaw, że oczekiwana kwota jest nie do udźwignięcia. Królewna wyruszyła jedynie z 255 tysiącami talarów, a później dołożono jeszcze 10 tysięcy. Wszystko wskazuje na to, że większe pieniądze już do elektora nie dotarły, co miało go mocno rozczarować. (Skrzypietz A. 2011: s. 218)
***
Najwięcej na całym układzie zyskało ostatecznie potomstwo Teresy Kunegundy. Jeden z jej synów – Karol Albrecht – doszedł nawet do godności cesarza rzymskiego. Tego samego nie można powiedzieć o dzieciach Jakuba. Królewicz nigdy nie sięgnął po polski tron, a jego jedyny syn zmarł jeszcze w dzieciństwie. Z kolei dzięki córce – Marii Klementynie – Sobiescy związali swoje losy z dynastią Stuartów, którzy w tamtym czasie pozostawali monarchami na wygnaniu.
Źródła:
1. Anna Skrzypietz, Królewscy synowie – Jakub, Aleksander i Konstanty Sobiescy, Katowice 2012
2. Anna Skrzypietz, Królewicz Jakub Sobieski i jego kontakty z europejskimi dworami do czasu wybuchu wielkiej wojny północnej, w: Wieki Stare i Nowe 4(9), 2011, ss. 20-43
3. Teresa Zielińska, Poczet polskich rodów arystokratycznych, Warszawa 1997