Dlaczego nikt nie chciał poślubić syna Jana III Sobieskiego? Odpowiedź zaskakuje
Królewskie potomstwo uchodziło za wymarzoną partię — ślub z księciem czy królewną otwierał drzwi, których nie dało się wyważyć żadnymi pieniędzmi. Zupełnie inaczej wyglądało to w przypadku władców elekcyjnych, wywodzących się ze szlachty: ich dzieci nie niosły ze sobą pewności prestiżu ani trwałej pozycji. A jednak Jan Sobieski i Marysieńka mierzyli znacznie wyżej, snując dla swoich potomków plany, które miały zmienić wszystko. Problem w tym, że za te ambicje przyszło im zapłacić cenę, której nikt się nie spodziewał.
- Jak Sobiescy rozpaczliwie szukali żony dla Jakuba
- Sobiescy szukali żony dla Jakuba
- Cesarzowa propozycja i kosztowne wiano
- Kosztowny ślub Teresy Kunegundy Sobieskiej
- Posag Teresy Kunegundy: spór o talary
Jak Sobiescy rozpaczliwie szukali żony dla Jakuba
Jan III Sobieski, obejmując polski tron, niemal od razu zaczął układać dalekosiężne plany dynastyczne dla swoich dzieci. W dużej mierze pchała go do tego ambicja królowej Marii Kazimiery. Najważniejsze było znalezienie odpowiedniej kandydatki dla najstarszego syna – Jakuba. Szybko okazało się jednak, że to zadanie jest znacznie trudniejsze, niż zakładano. Właśnie przeciągające się i nieudane próby ożenienia królewicza doprowadziły parę królewską do desperacji – byli gotowi zapłacić każdą cenę, byle zabezpieczyć przyszłość rodu.
Pierwszą kandydatką została Ludwika Karolina – córka Bogusława Radziwiłła. Była nie tylko dziedziczką ogromnej fortuny, należnej ostatniej przedstawicielce birżańskiej linii rodu, lecz także osobą świetnie wykształconą i powiązaną z dworem brandenburskim. (Zielińska T., 1997: s.311) Ostatecznie jednak Radziwiłłówna trafiła przed ołtarz u boku syna elektora brandenburskiego. Sobiescy mimo to nie składali broni. Druga szansa pojawiła się po przedwczesnej śmierci jej męża w 1687 roku. Tym razem kandydatka spotkała się z królewiczem, podpisała pisemną umowę i przyjęła zaręczyny. Jakuba ubiegł jednak książę palatyński Karol Filip von Pfalz -Neuburg. (Skrzypietz A., 2012: s. 26) Ceremonia została przeprowadzona błyskawicznie, za zamkniętymi drzwiami cesarskiej ambasady, co rozpętało wielki skandal. Jakub nie tylko stracił szansę na małżeństwo z Radziwiłłówną, ale poczuł się zwyczajnie oszukany. Majątek, który obiecała mu przy zaręczynach, ostatecznie przeszedł w ręce Sapiehów – najzacieklejszych przeciwników Sobieskich.
Sobiescy szukali żony dla Jakuba
Maria i Jan Sobiescy celowali jednak jeszcze wyżej – w grę wchodziła cesarzówna Maria Antonia. Związek z córką cesarza mógłby otworzyć przed rodziną Sobieskich nawet perspektywę sięgnięcia po tron hiszpański. W zamian Jan III oferował realne wsparcie w wojnie z Turkami. Triumf pod Wiedniem przyniósł królowi papieski tytuł Obrońcy Wiary i legendę Lwa Lechistanu. Mimo tej sławy nie udało się dopiąć najważniejszego celu: małżeństwa Jakuba z Marią Antonią. Ostatecznie, w 1685 roku, cesarzówna została żoną elektora Bawarii.
Równolegle pojawiła się inna propozycja: król Portugalii oferował Jakubowi rękę swojej córki. Marysieńka wciąż liczyła jednak na bardziej prestiżowy mariaż – z jedną z francuskich księżniczek krwi. Dla Ludwika XIV taki scenariusz był nie do przyjęcia. Elekcyjna monarchia Rzeczypospolitej nie dawała pewności, że korona pozostanie przy rodzinie panującego, a więc francuskie księżniczki mogłyby skończyć jedynie jako polskie szlachcianki, co – w opinii Króla Słońce – stawiało je zdecydowanie poniżej należnej rangi. Podobne zastrzeżenia żywił też cesarz Leopold I. (Skrzypietz A., 2011: s. 171)
Cesarzowa propozycja i kosztowne wiano
Wreszcie cesarz postanowił choć częściowo naprawić nadszarpnięte relacje. W praktyce potrzebował Sobieskiego w ramach Świętej Ligi i nie zamierzał dopuścić do zacieśnienia polsko-francuskiego sojuszu, zwłaszcza że już dwukrotnie zablokował małżeńskie plany jego syna. Tym razem wysunął propozycję: ręka swojej szwagierki, Jadwigi Elżbiety. Taka oferta nie przesądzała jednak, że ślub jest już pewny. Najpierw należało uzgodnić wysokość wiana, które miały wyłożyć obie strony. Ciągnące się rozmowy nie zapowiadały niczego dobrego. Zniecierpliwiony i zdesperowany królewicz w końcu rzucił się ojcu do nóg, błagając o szybkie domknięcie sprawy. (Skrzypietz. A., 2011: s. 172) W efekcie Jan Sobieski przystał na warunki wyjątkowo wysokie i wyraźnie nierówne. Przy 100 tys. talarów po stronie Jadwigi Elżbiety, Sobiescy musieli wyłożyć aż cztery razy więcej – 400 tys. talarów. Środki zabezpieczono na Śląsku, choć młodzi nie otrzymali pełnej swobody w dysponowaniu przyznanymi dobrami.
Kosztowny ślub Teresy Kunegundy Sobieskiej
Kwota, jaką rodzice wydali na ślub Jakuba, może dziś wyglądać na nieproporcjonalną, zwłaszcza gdy zestawi się ją z posagiem, jaki wniosła jego narzeczona. A jednak był to tylko ułamek tego, co Sobiescy przeznaczyli na zamążpójście jego siostry – Teresy Kunegundy.
Teresa Kunegunda, nazywana przez ojca Pupusieńką (od franc. poupeé – lalka), choć uchodziła za bardziej pociągającą od brata, także długo nie mogła doczekać się odpowiedniego kandydata na męża. Jeszcze w dzieciństwie Sobiescy snuli ambitne plany, by połączyć ją z synem cesarza Leopolda I, lecz te zabiegi zakończyły się fiaskiem. Potem rozważano kolejno duńskiego następcę tronu oraz szwedzkiego królewicza. W obu przypadkach przeszkodą okazało się jednak wyznanie skandynawskich dworów. Jan i Marysieńka być może nie mieliby w tej sprawie osobistych oporów, gdyby nie realia Świętej Ligi. Sojusz był wymierzony przede wszystkim w Imperium Osmańskie, ale przedstawiciele Ligi w Rzeczypospolitej stanowczo sprzeciwiali się małżeństwom z władcami luterańskimi. W końcu Teresa Kunegunda została żoną elektora bawarskiego – również członka Ligi.
Posag Teresy Kunegundy: spór o talary
Do ślubu polskiej królewny doszło w 1693 roku. Elektor bawarski Maksymilian Emanuel, choć pozostawał w przyjacielskich relacjach z Jakubem Sobieskim, nie zawahał się postawić twardych warunków finansowych. Zażądał ogromnej sumy na posag oraz na pokrycie kosztów uroczystości. Sam posag miał wynieść 500 tys. talarów – znacznie więcej, niż Sobiescy wcześniej przeznaczyli na Jakuba. Do tego elektor brał pod uwagę także ewentualny przyszły spadek po małżonce. Sobieski był jednak przekonany, że tak wysoka kwota powinna w pełni wystarczyć. W końcu Maria Kazimiera, nie chcąc przeciągać rozmów, zgodziła się dopłacić do posagu i przekazać córce ¼ dóbr ruchomych oraz klejnotów. Dodatkowe wydatki pochłaniała sama wyprawa narzeczonej do męża (przebywającego w hiszpańskich Niderlandach) oraz ślub per procura, będący symbolicznym pożegnaniem królewny z rodakami. Od polskiej granicy do własnej rezydencji koszty przejazdu przyszłej żony miał już ponosić elektor bawarski.
W praktyce żądana suma okazała się nierealna do wypłacenia. Królewna wyruszyła zaledwie z 255 tysiącami talarów, a później dołożono jeszcze 10 tysięcy. Wszystko wskazuje, że większe pieniądze do elektora już nie dotarły, co miało go mocno rozczarować. (Skrzypietz A. 2011: s. 218)
***
Najwięcej na całym porozumieniu zyskało ostatecznie potomstwo Teresy Kunegundy. Jeden z jej synów – Karol Albrecht – sięgnął nawet po tytuł cesarza rzymskiego. Tego samego nie da się powiedzieć o dzieciach Jakuba. Królewicz nigdy nie zdobył polskiego tronu, a jego jedyny syn zmarł w dzieciństwie. Z kolei przez córkę – Marię Klementynę – Sobiescy powiązali swoje losy z dynastią Stuartów, którzy w tamtym czasie pozostawali królami na wygnaniu.
Źródła:
1. Anna Skrzypietz, Królewscy synowie – Jakub, Aleksander i Konstanty Sobiescy, Katowice 2012
2. Anna Skrzypietz, Królewicz Jakub Sobieski i jego relacje z europejskimi dworami do wybuchu wielkiej wojny północnej, w: Wieki Stare i Nowe 4(9), 2011, ss. 20-43
3. Teresa Zielińska, Poczet polskich rodów arystokratycznych, Warszawa 1997