Przyszły król Polski miał kazać zamordować własną żonę. Powód był przerażający

Miała zaledwie 23 lata, gdy zmarła w niewyjaśnionych okolicznościach. Jej mąż kilkanaście lat później został królem Polski, ale ona nigdy nie doczekała jego koronacji. Przez stulecia powtarzano opowieść, według której książę kazał pozbyć się żony, ponieważ nie urodziła mu następcy. Czy rzeczywiście doszło do zbrodni, czy może tragiczna historia księżnej została zniekształcona przez polityczne intrygi i legendy?
- Małżeństwo, które miało przypieczętować polityczny sojusz
- Zmarła nagle, bez przyczyny
- Czy Przemysł II kazał zamordować własną żonę?
- Legenda, która przetrwała stulecia
Małżeństwo, które miało przypieczętować polityczny sojusz
Ludgarda przyszła na świat około 1260 roku jako córka Henryka I Pielgrzyma, księcia Meklemburgii, i Anastazji, córki Barnima I, księcia zachodniopomorskiego. Jej pochodzenie sprawiało, że była atrakcyjną kandydatką do dynastycznego małżeństwa. W średniowiecznej Europie związki zawierane przez przedstawicieli panujących rodów rzadko były wyłącznie prywatną sprawą dwojga ludzi. Często służyły budowaniu sojuszy, zabezpieczaniu granic i wzmacnianiu pozycji politycznej rodzin.
Tak było również w przypadku Ludgardy i Przemysła II. W 1273 roku młody książę wielkopolski udał się do Szczecina, gdzie poślubił księżniczkę. Miał wówczas około 16 lat, a jego wybranka była mniej więcej trzy lata młodsza. Małżeństwo prawdopodobnie zaaranżował stryj Przemysła, Bolesław Pobożny, który sprawował nad nim opiekę. Związek miał umocnić relacje między Wielkopolską, Pomorzem Zachodnim i Meklemburgią, a zarazem stanowić przeciwwagę dla rosnących wpływów Brandenburgii.
Według przekazu „Kroniki wielkopolskiej” Przemysłowi spodobała się przyszła żona, gdy ją zobaczył. Trudno jednak na tej podstawie wyciągać wnioski o uczuciach młodej pary. Zachowane źródła niewiele mówią o ich prywatnym życiu, a średniowieczne małżeństwa dynastyczne miały przede wszystkim wymiar polityczny.
Związek trwał około dziesięciu lat, ale nie doczekali się potomstwa. W ówczesnych realiach był to poważny problem, szczególnie dla władcy, którego pozycja zależała również od zapewnienia ciągłości dynastii. Z czasem brak następcy zaczął być łączony z domniemanym kryzysem małżeńskim. Nie zachowały się jednak wiarygodne świadectwa pozwalające dokładnie odtworzyć relacje między Ludgardą a Przemysłem.
Zmarła nagle, bez przyczyny
W grudniu 1283 roku Ludgarda zmarła w Gnieźnie. Miała wówczas około 23 lat. Jej śmierć była na tyle niespodziewana, że szybko zaczęto snuć domysły dotyczące jej przyczyn. Niepokój budził przede wszystkim młody wiek księżnej oraz brak informacji o wcześniejszej chorobie. Dodatkowo małżeństwo z Przemysłem nie doczekało się potomstwa, co w realiach dynastycznej polityki stanowiło poważne obciążenie.
Jedna z najważniejszych informacji pochodzi z Rocznika kaliskiego. Jego autor odnotował śmierć żony księcia wielkopolskiego pod rokiem 1283 i dodał znamienne zdanie: nikt nie potrafił stwierdzić, jaką śmiercią zmarła. To krótka, ale niezwykle istotna wzmianka. Pokazuje, że już współcześni wydarzeniom nie mieli pewności, co doprowadziło do zgonu młodej kobiety. Nie oznacza jednak, że kronikarz wiedział o morderstwie i celowo przemilczał jego sprawców.
Według ustaleń przywoływanych przez badaczy Ludgarda została pochowana w Gnieźnie 15 grudnia 1283 roku. W uroczystościach pogrzebowych uczestniczył Przemysł II, który kilka dni później brał udział w konsekracji arcybiskupa Jakuba Świnki w Kaliszu. Z kolei data 14 grudnia, często podawana jako dzień śmierci księżnej, pojawia się w późniejszych przekazach kronikarskich.

Czy Przemysł II kazał zamordować własną żonę?
Najbardziej znana wersja historii Ludgardy mówi, że książę miał zlecić jej zabójstwo, ponieważ nie urodziła mu następcy. Według opowieści kobieta została uduszona przez służbę, działającą na rozkaz męża. W niektórych późniejszych wariantach legendy pojawiały się jeszcze bardziej drastyczne szczegóły. Jedna z opowieści głosiła, że księżna miała zostać zamęczona w komnacie, a ślady jej krwi pozostały na kamieniach.
Nie wszystkie te szczegóły pochodzą jednak ze źródeł współczesnych wydarzeniom. Opowieść o zamordowaniu Ludgardy rozwijała się przez kolejne pokolenia, a jej najbardziej znaną wersję przekazał Jan Długosz, piszący w XV wieku, czyli niemal dwieście lat po śmierci księżnej. Kronikarz twierdził, że Ludgarda została uduszona przez domowników i służbę, a podejrzenia o zbrodnię kierowano w stronę jej męża. Długosz przywoływał również pieśni opowiadające o tragicznym losie księżnej.
Warto pamiętać, że średniowieczne kroniki nie były współczesnymi relacjami reporterskimi. Ich autorzy korzystali z wcześniejszych przekazów, opowieści i tradycji ustnej, a opisywane wydarzenia nie zawsze poddawali krytycznej analizie. W przypadku Ludgardy dodatkowym problemem jest to, że część informacji znamy wyłącznie z późniejszych tekstów, w których legenda zdążyła już nabrać rozbudowanej formy.
Jednym z najbardziej makabrycznych elementów opowieści stała się historia dwóch kamieni, na których rzekomo zamordowano księżną. Miały znajdować się w kaplicy na zamku gnieźnieńskim i być zabarwione jej krwią. Ten motyw pojawił się w późniejszym przekazie związanym z Rocznikiem małopolskim. Nie ma jednak podstaw, by traktować go jako potwierdzony opis zbrodni.
Przemysł II ożenił się ponownie w 1285 roku, a jego drugą żoną została Ryksa, córka króla szwedzkiego Waldemara. Z tego związku urodziła się córka, również nosząca imię Ryksa, która później została królową Czech i Polski jako żona Wacława II. Sam Przemysł doczekał się korony dopiero w 1295 roku. Niecały rok później został zamordowany w Rogoźnie.
Legenda, która przetrwała stulecia
Historia Ludgardy nie zakończyła się wraz z jej pogrzebem. Opowieść o tajemniczej śmierci księżnej zaczęła funkcjonować jako legenda, która przez stulecia była przekazywana w różnych wersjach. Jak wskazuje Krzysztof Kurek w opracowaniu poświęconym temu zagadnieniu, mogła ona powstać w środowisku dworskim i rycerskim jeszcze pod koniec XIII wieku. Z czasem stała się częścią repertuaru wędrownych śpiewaków, którzy rozpowszechniali ją wśród kolejnych odbiorców.
Szczególne znaczenie miało utrwalenie opowieści przez Jana Długosza. Dzięki jego kronice historia domniemanego zabójstwa dotarła do następnych pokoleń i stała się inspiracją dla pisarzy, poetów oraz dramatopisarzy. W kolejnych stuleciach Ludgarda była przedstawiana jako ofiara dworskiej przemocy, a jej los interpretowano na różne sposoby. Legenda zaczęła żyć własnym życiem, niezależnie od tego, jak skąpe były historyczne dowody.
Współcześni badacze podchodzą do tej opowieści znacznie ostrożniej. Wątpliwości budzi przede wszystkim późne pochodzenie najbardziej dramatycznych relacji oraz brak bezpośrednich dowodów na udział Przemysła II w śmierci żony. Niektórzy historycy wskazywali na możliwość naturalnego zgonu, inni dopuszczali hipotezę zabójstwa, podkreślając jednak trudności w jednoznacznym rozstrzygnięciu sprawy. Nie ma podstaw, by przedstawiać winę księcia jako udowodniony fakt.
Źródła
- https://www.national-geographic.pl/historia/tragedia-ksieznej-ludgardy-czy-przemysl-ii-naprawde-zabil-wlasna-zone
- https://naszahistoria.pl/krol-przemysl-ii-nie-zamordowal-ludgardy-to-czarna-legenda-wywiad-z-elzbieta-cherezinska-autorka-powiesci-historycznych/ar/c1-17400295?