Polski król miał 6 synów. Czterech z nich zostało królami w całej Europie
Kazimierz Jagiellończyk był trzecim władcą z dynastii Jagiellonów — i jednym z tych królów, których panowanie na zawsze zmieniło układ sił w tej części Europy. Na tronie spędził aż 45 lat, niemal dorównując długością rządów własnemu ojcu, Władysławowi Jagielle. Tylko co tak naprawdę wydarzyło się w tym czasie? Jakimi decyzjami potrafił wzmocnić państwo od środka, a gdzie zaryzykował najwięcej w polityce zagranicznej? Za chwilę poznasz historię monarchy, który przejął kraj z problemami, a zostawił po sobie królestwo znacznie potężniejsze, niż ktokolwiek mógł się spodziewać.
- Kazimierz Jagiellończyk: młodość na Litwie
- Przywileje szlachty i klątwa króla
- Wojna trzynastoletnia i gra o trony
- Rodzina Kazimierza Jagiellończyka
- Śmierć i ocena Kazimierza Jagiellończyka
Kazimierz Jagiellończyk: młodość na Litwie
Przyszły władca Polski przyszedł na świat pod koniec listopada 1427 roku. Był najmłodszym synem Władysława Jagiełły oraz jego ostatniej małżonki, Zofii Holszańskiej. Tradycja długo powtarzała, że Kazimierz Jagiellończyk nie potrafił ani czytać, ani pisać. Mimo to opanował język polski i ruski. Największą namiętnością młodego księcia pozostawały polowania.
W 1440 roku, mając zaledwie 13 lat, Kazimierz Jagiellończyk został obwołany przez litewskich panów wielkim księciem Litwy. W Polsce panował wówczas jego starszy brat, Władysław Warneńczyk (poległy później pod Warną), co w praktyce oznaczało zerwanie unii personalnej łączącej oba państwa jeszcze od czasów Jagiełły (1385).
Na początku rządów na Litwie Kazimierza wspierali miejscowi możnowładcy, m.in. wojewoda wileński Jan Gasztołd oraz kniaź Jerzy Holszański. Syn Jagiełły poświęcał sprawom litewskim wyjątkowo dużo czasu i energii. Dzięki jego konsekwencji udało się rozładować grożący konfliktem spór z Mazowszem o Drohiczyn i okoliczne ziemie. Z jego inicjatywy do Wielkiego Księstwa włączono też Żmudź i Troki, które wcześniej cieszyły się znaczną samodzielnością.
Nie wszystkim bojarom litewskim odpowiadały rządy Kazimierza Jagiellończyka — zwłaszcza tym, których odsunął od wpływów. Szybko zawiązała się więc opozycja wymierzona w młodego księcia. Co ciekawe, tylko w latach 1440–1444 przygotowano aż siedem prób zamachu na znienawidzonego władcę. Na szczęście każda z nich zakończyła się fiaskiem. W trakcie jednego ataku Kazimierz został nawet ranny, jednak nie odbiło się to poważniej na jego zdrowiu.
Przywileje szlachty i klątwa króla
Przywileje szlacheckie w Rzeczypospolitej
Gdy w 1444 roku pod Warną poległ król Polski Władysław, niemal nikt nie miał wątpliwości, że tron powinien przypaść jego młodszemu bratu. Kazimierza Jagiellończyka ogłoszono królem w 1445 roku podczas zjazdu szlachty w Sieradzu, ale na uroczystą koronację trzeba było czekać jeszcze dwa lata — odbyła się 25 czerwca 1447 roku na Wawelu. Wraz z tym wydarzeniem ponownie ożywiono unię polsko-litewską.
Kazimierz Jagiellończyk chciał zbudować trwałą monarchię polsko-litewską, w której król miałby realnie silną pozycję. Dotychczasowe ustępstwa na rzecz możnych postrzegał jako błąd, który należało odwrócić. Taka postawa szybko wywołała sprzeciw — uformowała się opozycja, a jej najważniejszą postacią był biskup krakowski Zbigniew Oleśnicki. To on wzywał szlachtę, by odmówiła posłuszeństwa świeżo wybranemu władcy.
Spór Oleśnickiego z Kazimierzem ciągnął się przez kilka lat i dopiero nagła śmierć biskupa w 1455 roku przerwała ten konflikt. Wcześniej jednak król zdecydował się na porozumienie ze szlachtą — nie chciał ryzykować wojny domowej, do której było niebezpiecznie blisko. Elementem tego pojednania stał się przywilej wydany w 1453 roku w Piotrkowie, gdzie Kazimierz potwierdził wszystkie dotychczasowe swobody oraz prawa, z których korzystali zarówno możnowładcy świeccy, jak i duchowni.
Już rok później (1454), pod silną presją szlachty, monarcha ogłosił słynne przywileje nieszawskie. Zapewniał w nich, że nie zwoła pospolitego ruszenia ani nie wprowadzi nowych praw bez wcześniejszej zgody sejmików ziemskich. To właśnie te dwa akty stały się jednym z fundamentów rodzącego się parlamentaryzmu szlacheckiego.
Klątwa Kazimierza Jagiellończyka
W czasie napięć ze Zbigniewem Oleśnickim na Kazimierza Jagiellończyka spadła papieska klątwa. Powodem była jego próba zwiększenia wpływu na Kościół w Polsce, co zbiegło się z zamętem w samej Stolicy Apostolskiej. O urząd papieża rywalizowało wówczas dwóch kandydatów: Feliks V oraz Mikołaj V. Jagiellończyk opowiedział się po stronie Mikołaja, a w zamian otrzymał szereg korzystnych uprawnień.
W 1449 roku Mikołaj ostatecznie pozbył się konkurenta, a wraz z tym przestał potrzebować wsparcia Kazimierza. Król nie zamierzał jednak rezygnować z przywilejów, które wcześniej wywalczył. Nadal obsadzał polskie biskupstwa według własnego uznania, co sprowadziło na niego karę — został wyklęty.
Kazimierz Jagiellończyk nie przywiązywał większej wagi do papieskiej klątwy. Po kilku latach wygasła ona wraz ze śmiercią Mikołaja V w 1455 roku. W starciu ze Stolicą Apostolską monarcha wyszedł zwycięsko: do końca panowania nikt realnie nie ograniczał mu swobody w obsadzaniu biskupstw, a kolejni papieże poprzestawali na zatwierdzaniu kandydatów przedstawianych przez Jagiellona.
Wojna trzynastoletnia i gra o trony
Wojna trzynastoletnia (1454-1466)
W 1454 roku wybuchł konflikt polsko-krzyżacki, znany dziś jako wojna trzynastoletnia. Na początku przewaga była po stronie Polski, ponieważ mieszkańcy Pomorza, zmęczeni rządami zakonu, chwycili za broń i wypchnęli krzyżaków z niemal wszystkich pruskich miast. Z czasem sytuacja zaczęła się jednak odwracać. Już we wrześniu 1454 roku pospolite ruszenie Wielkopolan, prowadzone przez Kazimierza Jagiellończyka, poniosło dotkliwą porażkę pod Chojnicami.
Walki mimo to trwały. Przełomowe dla strony polskiej okazało się rozbicie wojsk krzyżackich pod Święcinem na Kaszubach (1462) przez coraz ważniejsze w Polsce oddziały zaciężne, dowodzone przez Piotra Dunina. Rok później (1463) kaperska flota Gdańska i Elbląga, licząca 25 jednostek, rozgromiła krzyżacką armadę (44 okręty) na wodach Zalewu Wiślanego.
Seria tych sukcesów sprawiła, że zakon w końcu przystał na rozmowy pokojowe. Zakończyły się one traktatem toruńskim, podpisanym w październiku 1466 roku. Na jego mocy do Polski wracały Pomorze Gdańskie, ziemia chełmińska oraz michałowska, a pozostałe ziemie zakonne uznano za lenno Korony. Jak widać, wojna trzynastoletnia zakończyła się wyraźnym triumfem Polaków i ich monarchy. W efekcie wzrosło międzynarodowe znaczenie dynastii jagiellońskiej, która zaczęła odgrywać coraz większą rolę w Europie Środkowej.
Zmagania o sukcesję dla synów
W 1467 roku w Czechach doszło do przesilenia. Jedno z rywalizujących stronnictw zaoferowało nawet Kazimierzowi Jagiellończykowi koronę, lecz król ostatecznie jej nie przyjął. Wolał, by tron praski przypadł jego synowi Władysławowi, i temu podporządkował swoją politykę wobec Czech. Plan zakończył się powodzeniem — Władysław zasiadł w Pradze już w 1471 roku.
W tym samym 1471 roku Kazimierz Jagiellończyk próbował osadzić w Budzie na Węgrzech kolejnego syna, królewicza Kazimierza. Pod koniec roku królewicz ruszył w stronę węgierskiej stolicy z naprędce zebranym wojskiem zaciężnym, ale nie zdołał nawet do niej dotrzeć. W rezultacie wyprawa, trwająca do 1472 roku, zakończyła się niepowodzeniem. Dwa lata później, w 1474 roku, król Kazimierz Jagiellończyk oficjalnie wstrzymał starania o koronę św. Stefana na czas panowania ówczesnego władcy Węgier, Macieja Korwina.
Niepowodzenia na węgierskim kierunku Kazimierz Jagiellończyk próbował zrekompensować sobie podczas konfliktu czesko-węgierskiego, wspierając Władysława. Zmagania Czechów z Węgrami ciągnęły się przez kilka lat. Doszło nawet do tego, że wojska jagiellońskie, wspólnie z wiernymi Władysławowi oddziałami z Czech i Śląska, rozbiły siły Korwina pod Swanowicami (1474). Niestety, zwycięstwo nie przyniosło polskiemu królowi oczekiwanych zysków. Gdy pięć lat później (1479) Czechy i Węgry podpisały pokój, Kazimierza Jagiellończyka w ogóle w nim nie uwzględniono.
Kazimierz Jagiellończyk należał do władców, którzy rzadko porzucali raz obrany kierunek. Dlatego gdy w 1490 roku zmarł Maciej Korwin, król postanowił ponownie sięgnąć po Węgry — tym razem z myślą o Janie Olbrachcie. Węgierscy możni wybrali jednak na tron w Budzie Władysława Jagiellończyka, dotychczasowego króla Czech. W 1491 roku w Korzycach Jan Olbracht porozumiał się z bratem i w zamian za uzyskanie od niego Śląska zrzekł się praw do korony węgierskiej.
Rodzina Kazimierza Jagiellończyka
Kazimierz Jagiellończyk stanął na ślubnym kobiercu tylko raz — na początku 1454 roku. Jego małżonką została Elżbieta Rakuszanka, córka austriackiego cesarza Albrechta II. To małżeństwo uchodziło za wyjątkowo zgodne, a królewska para doczekała się łącznie trzynaściorga potomstwa. Nic więc dziwnego, że Jagiellończyk zalicza się do najbardziej „płodnych” władców w dziejach Polski. Większą liczbę dzieci — czternaścioro — miał dopiero panujący w XVIII wieku August III Sas.
Wśród sześciu synów Kazimierza aż czterech sięgnęło po koronę. Byli to:
- Władysław II Jagiellończyk (1456-1516) – król Czech i Węgier
- Jan I Olbracht (1459-1501) – król Polski
- Aleksander Jagiellończyk (1461-1506) – król Polski i wielki książę litewski
- Zygmunt I Stary (1467-1548) – król Polski i wielki książę litewski
Córkami Kazimierza były: Jadwiga Jagiellonka (1457-1502) – żona księcia bawarskiego Jerzego Bogatego; Zofia Jagiellonka (1464-1512) – żona elektora brandenburskiego na Ansbach Fryderyka; Elżbieta Jagiellonka (1465-1466); Elżbieta Jagiellonka (1472-1480); Anna Jagiellonka (1476-1503) – żona księcia pomorskiego Bogusława X; Barbara Jagiellonka (1478-1534) – żona księcia saskiego Jerzego Brodatego; Elżbieta Jagiellonka (1482-1517) – żona księcia legnickiego Fryderyka II.
Śmierć i ocena Kazimierza Jagiellończyka
Kazimierz Jagiellończyk odszedł 7 czerwca 1492 roku, mając 65 lat. Jego ciało spoczęło na Wawelu w sarkofagu wykonanym przez Wita Stwosza.
Wyjątkowo życzliwy obraz syna Władysława Jagiełły pozostawił kronikarz Maciej Miechowita, urodzony w 1457 roku. Pisał, że Kazimierz był „postaci wyniosłej, twarzy podłużnej i pełnej […] od młodości aż do końca życia zawsze myśliwy i łowca […] zawsze trzeźwy, pił wodę, a win i sycery nie używał i nawet zapachu ich nie lubił […] W biesiadach pobłażliwy i wytrwały, na trudy, zimno, dym, wiatr, upał najcierpliwszy. Kler szanował, od poddanych żądał pieniędzy, o przyrzeczeniach pamiętał, był prawdomówny, pożyczki zwracał”.
Polscy badacze od lat przyglądają się życiu Kazimierza Jagiellończyka. Wielu z nich widzi w nim polityka najwyższej klasy i jednego z najważniejszych — jeśli nie najważniejszego — królów w dziejach Polski. Trzeba jednak podkreślić, że w przeciwieństwie do ojca nie zasłynął jako wybitny strateg czy taktyk. Uchodził za to za odważnego rycerza. To jego upór i energia sprawiły, że Polska odzyskała Pomorze Gdańskie utracone na początku XIV wieku, a wraz z nim dostęp do morza. Skutki tej zmiany okazały się przełomowe: otworzyły drogę do rozwoju handlu i długofalowego bogacenia się państwa.
Źródła:
- Baczkowski Krzysztof, Między czeskim utrakwizmem a rzymską ortodoksją, czyli rywalizacja Jagiellonów z Maciejem Korwinem o koronę czeską w latach 1471-1479, Wydawnictwo Napoleon V, Oświęcim 2014.
- Baczkowski Krzysztof, Walka o Węgry w latach 1490-1492. Z dziejów rywalizacji habsbursko-jagiellońskiej w basenie środkowego Dunaju, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego, Prace Historyczne, Kraków 1995.
- Bardach Juliusz, Kazimierz Jagiellończyk, [w:] Poczet królów i książąt polskich, red. A. Garlicki, Spółdzielnia Wydawnicza „Czytelnik”, Warszawa 1978.
- Biskup Marian, Stosunek Gdańska do Kazimierza Jagiellończyka w czasie wojny trzynastoletniej 1454-1466, „Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu” 56 (1952), 1.
- Biskup Marian, Trzynastoletnia wojna z zakonem krzyżackim 1454-1466, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1967.
- Biskup Marian, Zjednoczenie Pomorza Wschodniego z Polską w połowie XV wieku, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1959.
- Biskup Marian, Górski Karol, Kazimierz Jagiellończyk. Zbiór studiów o Polsce drugiej połowy XV wieku, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1987.
- Bogucka Maria, Kazimierz Jagiellończyk, Książka i Wiedza, Warszawa 1978.
- Borkowska Urszula, Dynastia Jagiellonów w Polsce, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2019.
- Fałkowski Wojciech, Elita władzy w Polsce za panowania Kazimierza Jagiellończyka (1447-1492). Studium aspektów politycznych, Wydawnictwo Fundacji „Historia pro Futuro”, Warszawa 1992.
- Górski Kazimierz, Rządy wewnętrzne Kazimierza Jagiellończyka w Koronie, „Kwartalnik Historyczny” 66 (1959).
- Jasienica Paweł, Polska Jagiellonów, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1990.
- Koczerska Maria, Zbigniew Oleśnicki i kościół krakowski w czasach jego pontyfikatu 1423-1455, Wydawnictwo DiG, Warszawa 2004.
- Papée Fryderyk, Polska i Litwa na przełomie wieków średnich, t. 1, Ostatnie dwunastolecie Kazimierza Jagiellończyka, Akademia Umiejętności, Kraków 1903.
- Rosik Stanisław, Wiszewski Przemysław, Wielki poczet polskich królów i książąt, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2006.
- Rutkowska Grażyna, Itinerarium króla Kazimierza Jagiellończyka 1440-1492, Wydawnictwo Neriton, Warszawa 2014.
- Samsonowicz Henryk, Złota jesień polskiego średniowiecza, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2001.
- Szczur Stanisław, Historia Polski. Średniowiecze, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2002.
- Zbigniew Oleśnicki, Książę kościoła i mąż stanu. Materiały z konferencji, Sandomierz 20-21 maja 2005 roku, red. F. Kiryk, Z. Noga, Wydawnictwo i Drukarnia „Secesja”, Kraków 2006.