Król oddał kluczowe ziemie i sprowadził na siebie falę nienawiści. Kulisy układu z Krzyżakami
W 1343 roku w Kaliszu zapadła decyzja, która miała raz na zawsze uciszyć spór trwający latami między Polską a zakonem krzyżackim. Zamiast kolejnej krwawej kampanii Kazimierz Wielki postawił na grę przy stole negocjacyjnym — i właśnie wtedy zaczęły się prawdziwe dylematy. Król odzyskał część utraconych ziem, ale ceną była rezygnacja z roszczeń do Pomorza, co dla wielu brzmiało jak niebezpieczny kompromis. Traktat kaliski odmienił politykę państwa i rozpalił emocje poddanych do czerwoności. Co naprawdę stało za tą decyzją — i kto na niej zyskał, a kto stracił?
- Jak doszło do traktatu kaliskiego 1343
- Kazimierz Wielki i spór z Krzyżakami
- Pokój kaliski 1343: koniec wojny
- Spory wokół pokoju kaliskiego 1343 roku
Jak doszło do traktatu kaliskiego 1343
Droga do zawarcia traktatu kaliskiego w 1343 roku okazała się długa i pełna przeszkód. Jej początek wiązał się z zajęciem przez Krzyżaków Pomorza Gdańskiego w latach 1308-1309. Niedługo potem zakon przejął także ziemię michałowską (1317). Następnie, w latach 1329-1332, Krzyżacy dokonali aneksji ziemi dobrzyńskiej oraz Kujaw. Ówczesny król Polski, Władysław Łokietek, podejmował próby odebrania utraconych terenów północnemu sąsiadowi, lecz nie zdołał osiągnąć zamierzonego celu.
Pod koniec maja 1333 roku Kazimierz Wielki, który po Łokietku objął piastowski tron, zawarł z Krzyżakami rozejm. Nowy monarcha uznał, że państwo jest jeszcze zbyt słabe, by rozstrzygnąć spór z potężnym przeciwnikiem na polu bitwy. Dlatego coraz większą nadzieję pokładał w dyplomacji. W 1335 roku w Wyszehradzie zebrał się sąd rozjemczy pod przewodnictwem królów Czech i Węgier. Werdykt przewidywał powrót ziemi dobrzyńskiej i Kujaw do Polski, natomiast Pomorze Gdańskie oraz ziemia chełmińska miały pozostać przy zakonie.
Ustalenia z Wyszehradu nie zamknęły jednak sporu polsko-krzyżackiego na dobre. W marcu 1337 roku Kazimierz Wielki podpisał w Inowrocławiu porozumienie z księciem łęczycko-dobrzyńskim Władysławem, w którym wyraźnie podkreślono, że ziemia dobrzyńska, mimo krzyżackiej okupacji, nadal stanowi własność Władysława. W efekcie książę przekazał Dobrzyń i okoliczne ziemie królowi polskiemu, a w zamian otrzymał gwarancję dożywotniego panowania w ziemi łęczyckiej.
Kazimierz Wielki i spór z Krzyżakami
Postanowienia inowrocławskie w praktyce unieważniały wcześniejsze ustalenia z Wyszehradu. Syn i następca Władysława Łokietka liczył, że dzięki temu poprawi swoją pozycję wyjściową przed planowanymi rokowaniami pokojowymi z zakonem. Do oficjalnych rozmów trzeba było jednak jeszcze poczekać kilka lat. W 1339 roku w neutralnej dla obu stron Warszawie przeprowadzono proces. Papiescy sędziowie wydali wyrok, zgodnie z którym zakon miał wypłacić Polsce kontrybucję w wysokości 200000 kop groszy praskich oraz zwrócić ziemię chełmińską, michałowską, dobrzyńską, Kujawy i Pomorze Gdańskie.
Jak nietrudno było przewidzieć, Krzyżacy odmówili uznania orzeczenia i złożyli formalny protest do papieża Benedykta XII. Ostatecznie papież przyjął apelację, dopatrując się w działaniach sędziów określonych uchybień. Co gorsza, dwa lata później (1341) Stolica Apostolska ogłosiła bullę, wedle której Polska miała oddać zakonowi Kujawy i ziemię dobrzyńską. Tym razem strona polska nie zamierzała się z tym pogodzić — i na szczęście to postanowienie nigdy nie weszło w życie.
W 1343 roku Kazimierz Wielki zawarł sojusz z książętami Pomorza Zachodniego: Bogusławem V, Warcisławem V i Barnimem IV. Gwarancją układu miało stać się małżeństwo Bogusława z córką Kazimierza — Elżbietą. Dla obserwatorów epoki było jasne, że porozumienie polsko-pomorskie było wymierzone przeciwko zakonowi.
Mimo to król Polski nie dążył do otwartej wojny z Krzyżakami. W tym okresie był już bowiem uwikłany w walkę na wschodzie o Ruś Halicko-Włodzimierską, a dokładanie kolejnego frontu na północy byłoby dla Piasta skrajną lekkomyślnością. Kazimierzowi zależało przede wszystkim na spokoju na tym odcinku granicy. Dodatkowo dyplomacja papieska, luksemburska i andegaweńska nieustannie naciskały na niego, by wreszcie doprowadził do podpisania pokoju z sąsiadem. Sprawdź także ten artykuł na temat sprowadzenia Krzyżaków do Polski.
Pokój kaliski 1343: koniec wojny
8 lipca 1343 roku w Kaliszu zawarto tzw. „pokój wieczysty”, który miał położyć kres trwającej ponad trzy dekady wojnie polsko-krzyżackiej. Postanowienia układu były konkretne: Kazimierz Wielki odzyskiwał od zakonu Kujawy oraz ziemię dobrzyńską. W zamian rezygnował z roszczeń do Pomorza Gdańskiego, a także do ziemi chełmińskiej i michałowskiej wraz z grodami w Orłowie, Nieszawie i Murzynnie. Co więcej, polski monarcha zobowiązał się porzucić tytuł władcy Pomorza i usunąć go ze swojej pieczęci.
Same negocjacje i podpisanie pokoju pociągnęły za sobą serię decyzji kancelarii królewskiej, utrwalonych w kilku dokumentach. W jednym z nich syn Władysława Łokietka zgodził się na wysłanie poselstwa do Rzymu, które miało doprowadzić do zatwierdzenia świeżo zawartego traktatu. W kolejnym Kazimierz Wielki przyjął na siebie obowiązek ścigania przestępców działających na szkodę zakonu. W innym zaś akcie król ogłosił amnestię dla tych, którzy wcześniej wspierali stronę przeciwną.
Choć pokój kaliski podpisano 8 lipca w Kaliszu, jego formalne zaprzysiężenie nastąpiło dopiero 23 lipca 1343 roku. Doszło do niego podczas spotkania Kazimierza Wielkiego z wielkim mistrzem Rudolfem Königiem pod namiotem rozstawionym we wsi Wierzbiany pod Inowrocławiem. W trakcie ceremonii król przysięgał na koronę, a Rudolf na krzyż. Na zakończenie, zgodnie z ówczesnym zwyczajem, obaj władcy wymienili pocałunek pokoju.
Spory wokół pokoju kaliskiego 1343 roku
Zawarcie pokoju w Kaliszu już w oczach współczesnych wywoływało skrajne reakcje. Na Kazimierza Wielkiego spadła fala przykrych oskarżeń, a króla nieraz publicznie lżono. Najbardziej oburzeni byli Wielkopolanie, którzy nie potrafili przełknąć faktu, że Piast zgodził się na tak daleko posunięte ustępstwa wobec władz zakonu.
Oczywiście nie wszyscy oceniali politykę Kazimierza Wielkiego równie bezwzględnie. Dla Małopolan pokój kaliski był niemal konieczny — zwłaszcza w świetle piastowskiej ekspansji na wschodzie, przynoszącej im wymierne korzyści (choćby nowe rynki zbytu i szersze możliwości handlu).
Pokój kaliski utrzymał się aż do początku XV wieku — do wybuchu wielkiej wojny z zakonem krzyżackim w 1409 roku. W 1343 roku Kazimierz Wielki nie mógł pozwolić sobie na wyniszczającą wojnę z Krzyżakami. Kilkadziesiąt lat później układ sił militarnych i politycznych w Polsce wyglądał już jednak zupełnie inaczej. W efekcie państwo odzyskało ziemie pomorskie i zapewniło sobie dostęp do morza, a postanowienia traktatu kaliskiego z 1343 roku przestały mieć praktyczne znaczenie.
Źródła:
- Gąsiorowski A., Polscy gwaranci układów z Krzyżakami w XIV–XV wieku, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 15 (1971), 2-3.
- Grabowski J., Między Królestwem Polskim a zakonem krzyżackim w Prusach: Mazowsze wobec pokoju kaliskiego z 1343 roku, [w:] Od traktatu kaliskiego do pokoju oliwskiego. Polsko-krzyżacko-pruskie relacje dyplomatyczne w latach 1343–1660, Warszawa 2014.
- Jasiński K., Kazimierz Wielki jako mąż stanu, „Sprawozdania Towarzystwa Naukowego w Toruniu” 24 (1972).
- Jóźwiak S., Znaczenie enklaw terytorialnych zakonu krzyżackiego na Kujawach w relacjach politycznych z Polską w XIV–XV wieku, „Ziemia Kujawska” 12 (1997).
- Korzeniec R., Traktat kaliski: jak Kazimierz Wielki walczył o dostęp do morza [https://historykon.pl/traktat-kaliski-walka-kazimierza-wielkiego-o-dostep-do-morza; dostęp:11.01.2021].
- Nowogrodzki S., Między Luksemburgami, Wittelsbachami i Polską: Pomorze Zachodnie wobec Polski w latach 1323–1370, Gdańsk 1936.
- Paszkiewicz H., Z badań nad polityką krzyżacką Kazimierza Wielkiego, „Przegląd Historyczny” 25 (1925).
- Rosik S., Wiszewski P., Wielki poczet królów i książąt polskich, Wrocław 2006.
- Sieradzki J., Polska w XIV wieku. Studium z epoki Kazimierza Wielkiego, Warszawa 1959.
- Sieradzki J., Łąkowski R., Traktat kaliski z 1343 roku, [w:] Osiemnaście wieków Kalisza, red. A. Gieysztor, t. 2, Kalisz 1961.
- Szczur S., Historia Polski, Średniowiecze, Kraków 2002.
- Szczur S., Pokój Kazimierza Wielkiego z Zakonem Krzyżackim z 1343 roku: treść i znaczenie traktatu, „Zapiski Historyczne” 56 (1991).
- Wyrozumski J., Kazimierz Wielki, Wrocław 2004.
- Zakrzewski I., Spory i sprawy między Polakami a Zakonem Krzyżackim, t. 2, Poznań 1892.
- Ziekursch I., Der Prozess zwischen König Kasimir von Polen und dem Deutschen Orden im Jahre 1339, Berlin 1934.