Wskoczyła w suknie i odparła zbrojny najazd na Zamość. Kim była najodważniejsza magnatka XVII wieku?
Wykształcona, bystra i niezłomna – Gryzelda Zamoyska miała wszystko, co pozwala przetrwać tam, gdzie inni tracili grunt pod nogami. Gdy wokół wybuchały wojny, kraj pogrążały klęski, a spór między szlachtą i magnatami rozrywał Rzeczpospolitą od środka, ona potrafiła zachować zimną krew, utrzymać równowagę i znaleźć ludzi, którzy stanęli po jej stronie. Wnuczka Jana Zamoyskiego i matka „króla Piasta” nie była tylko tłem wydarzeń – wśród kobiet swojej epoki wybijała się tak mocno, że trudno przejść obok niej obojętnie. A to dopiero początek tej historii.
- Gryzelda Zamoyska: dzieciństwo i edukacja
- Małżeństwo Gryzeldy i Jeremiego
- Wdowieństwo Gryzeldy po śmierci Jeremiego
- Spór o Zamość po śmierci Sobiepana
- Gryzelda Wiśniowiecka a wybór króla
Gryzelda Zamoyska: dzieciństwo i edukacja
Gryzelda urodziła się wiosną 1623 roku. Dla jej rodziców – ordynata zamojskiego Tomasza oraz jego żony Katarzyny z Ostrogskich – był to moment wielkiego szczęścia. Przez pierwsze lata małżeństwa długo czekali na dziecko, dlatego jej narodziny miały dla nich szczególne znaczenie. Ojciec nadał jej imię na pamiątkę ukochanej siostry, która zmarła jeszcze w dzieciństwie. (Bartkowska J., 2021-25) To zapewne jeden z powodów, dla których Tomasz był z najstarszą córką tak mocno związany – nawet wyczekiwany syn nie budził w nim podobnych emocji.
Tomasz Zamoyski wyróżniał się jak na swoje czasy bardzo nowoczesnym podejściem do wychowania i nauki dzieci. Córkom zagwarantował edukację niemal na poziomie syna, sprowadzając do domu profesorów Akademii Zamojskiej (Tomkiewicz W., 1933: s. 115). Na tym jednak nie poprzestał: Gryzelda towarzyszyła rodzicom w podróżach, oswajała się z zasadami dyplomacji i stopniowo poznawała praktykę zarządzania rozległym majątkiem.
Życzliwe traktowanie oraz gruntowne wykształcenie budowały w młodej szlachciance poczucie własnej wartości. Choć początkowo jej życie pozostawało pod opieką mężczyzn – ojca, męża i brata – z czasem zaczęła realnie wpływać na bieg spraw rodzinnych i odgrywać w nich pierwszoplanową rolę.
Małżeństwo Gryzeldy i Jeremiego
Tomasz Zamoyski nie szukał dla córki „najbogatszej partii”. Majątki Zamoyskich i Ostrogskich były tak wielkie, że zapewniały rodzinie stabilne dochody. Najważniejsze były dla niego lojalność i uczciwość przyszłego zięcia, a także to, czy sama Gryzelda go zaakceptuje. Po odrzuceniu kilku propozycji wybór padł na Jeremiego Wiśniowieckiego – księcia i wojewodę ruskiego. Z czasem połączyło ich mocne, trwałe uczucie. Jeremi zyskał też sympatię całej rodziny i utrzymywał z nią bliskie relacje (por. Tomkiewicz W.: s. 115). Trudno było mu narzekać: nawet bez „polowania” na posag otrzymywał i tak bardzo znaczną wyprawę. A gdy Tomasz zmarł, nie doczekawszy ślubu, matka Gryzeldy – Katarzyna – dołożyła jeszcze więcej, niż przewidywał testament męża.
Ze swojej strony Jeremi postanowił przejść na katolicyzm. W napiętej rzeczywistości pogranicza polsko-litewsko-ruskiego nie był to wyłącznie prywatny krok, lecz także czytelny sygnał polityczny. Wiśniowiecki doskonale wiedział, jaką wagę ma ta decyzja. Uczestniczył w kolejnych wyprawach przeciw Kozakom, a znaczną część dorosłego życia poświęcał obronie rozległych dóbr, które posiadał.
Wiśniowiecki niemal bez przerwy przebywał na wojnie. Jego żona nie zamykała się jednak w domowych murach – często zatrzymywała się niedaleko obozu, by być bliżej męża. Pewnej zimy, nie mogąc dłużej znieść rozłąki, ruszyła do niego na spotkanie mimo mrozu. Aby oszczędzić jej długiej drogi przez zaspy (a XVII-wieczna zima potrafiła dać się we znaki!), Jeremi wyjechał jej naprzeciw.
Wdowieństwo Gryzeldy po śmierci Jeremiego
Wojny z Kozakami, które prowadził Jeremi Wiśniowiecki, wciągnęły go w ogromne długi (por. Tomkiewicz W.: s. 359), a znaczna część jego włości albo znalazła się pod władzą Kozaków sprzymierzonych z Moskwą, albo została doszczętnie spustoszona. Podczas swojej ostatniej wyprawy przeciw powstaniu Chmielnickiego (1651) liczył, że uda mu się „odkuć” i odwrócić losy majątku – nie zdążył jednak: zmarł, najpewniej wskutek choroby wrzodowej. W jednej chwili Gryzelda i ich nastoletni syn Michał zostali praktycznie bez środków. Następne konflikty przekreśliły szanse na trwałe odzyskanie dóbr na Zadnieprzu, a wołyńskie posiadłości były w takim stanie, że trudno było w nich w ogóle zamieszkać.
W tej sytuacji Gryzelda przeniosła się do Zamościa, gdzie rządy sprawował jej brat Jan Zamoyski – dla odróżnienia od słynnego przodka nazywany Sobiepanem. Niedługo potem w otoczeniu Zamoyskich pojawiła się również żona Jana, Maria Kazimiera d’Arquien (późniejsza królowa Marysieńka, najpierw kochanka, a potem żona Jana Sobieskiego).
Wkrótce zmarł także jedyny męski dziedzic ordynacji. Ta przedwczesna śmierć opiekuna jeszcze bardziej skomplikowała położenie Wiśniowieckiej. Mimo to potrafiła się z niego wydostać – i to nie tylko dzięki sprytowi oraz determinacji, ale chwilami całkiem dosłownie, gdy przyszło jej bronić dóbr przed najazdem.
Spór o Zamość po śmierci Sobiepana
Po przedwczesnej śmierci męża Maria Kazimiera, licząc na wsparcie przychylnej jej pary królewskiej – królowej oraz Jana Kazimierza – próbowała sięgnąć po część majątku Zamoyskich. Zabiegi zakończyły się fiaskiem, ale Gryzeldzie przyniosły sporo problemów. Jej pozycja jako dziedziczki pozostawała niejednoznaczna w świetle prawa. W praktyce mogła rościć sobie prawa jedynie do dóbr po mężu, a do tych nie miała już realnego dostępu. Ordynacja zamojska oraz dziedziczne ziemie Zamoyskich pozostające poza ordynacją przechodziły natomiast na młodszą, męską linię rodu.
Marcin Zamoyski powoływał się na przepisy, według których dobra ordynackie mogły dziedziczyć wyłącznie męscy potomkowie. Z formalnego punktu widzenia, po bezdzietnej śmierci Jana Sobiepana (wszystkie dzieci z Marysieńką zmarły w dzieciństwie) rzeczywiście otwierała się mu droga do przejęcia tych ziem. Posunął się nawet do planu zdobycia ich siłą. Mimo to o wyniku przesądziły nastroje – sympatia mieszczan i szlachty wyraźnie stała po stronie Gryzeldy Wiśniowieckiej. W finale to właśnie księżna osobiście odparła zbrojny najazd na dobra swojego ojca (Groszkowski M., 2020: s. 107)
Na tym konflikt się nie skończył. Spór ciągnął się przed trybunałem aż do śmierci księżnej, a ona przez cały ten czas nie ustępowała ani na krok. Dopiero po jej odejściu syn – Michał Korybut – przystał na ich wydanie. Niezależnie od dalszych rozstrzygnięć, do końca życia Gryzelda pozostawała panią na Zamościu.
Gryzelda Wiśniowiecka a wybór króla
Ta elekcja okazała się znacznie bardziej zawiła, niż mogło się na pierwszy rzut oka wydawać. O samym wyborze Michała Korybuta pisaliśmy tutaj.
Udział jego matki nie daje się łatwo ocenić jednoznacznie. Pewne jest natomiast, że Michała Korybuta wyniesiono na tron w dużej mierze dzięki nazwiskom rodziców. Jeremi uchodził za wojennego bohatera i strażnika polskich interesów na wschodzie. Z kolei matka zwróciła na siebie uwagę nieustępliwą batalią o majątek. Znaczenie miały również inne elementy – żywa pamięć o sławnym pradziadku oraz wpływy Habsburgów.
Gryzelda najpewniej nie spodziewała się takiego obrotu spraw i nie wygląda na to, by świadomie do niego dążyła.
Jednocześnie jej listy i wyczucie dyplomatyczne mogły działać na korzyść syna już w trakcie jego panowania, gdy jego pozycja i tak była wyjątkowo krucha. Dopiero po jej śmierci (1672) spór między stronnictwem Michała Korybuta a jego przeciwnikami przycichł — głównie z powodu wojny z Turcją. Ostatecznie Michał nie dostał wiele czasu, by udowodnić swoje możliwości. Odszedł zaledwie rok po matce, a na następcę wybrano jego adwersarza — Jana Sobieskiego.
***
Gryzelda Wiśniowiecka z czasem w dużej mierze popadła w zapomnienie. Jej linia rodowa wygasła, zanim zdążyła narosnąć wokół niej legenda. Jeszcze do niedawna nawet portret księżnej nie był szerzej znany. (Bartkowska J., Gryzelda) Dopiero po kilku stuleciach zaczynamy na nowo dostrzegać, jak istotną rolę odegrała w dziejach Zamojszczyzny i całej Rzeczpospolitej.
Źródła:
Justyna Bartkowska, Biografia Gryzeldy Wiśniowieckiej z domu Zamoyskiej, www.wiśniowiecka.pl, dostęp: 06.10.2025
Władysław Tomkiewicz, Jeremi Wiśniowiecki (1612-1651), Warszawa 1933
Marek Groszkowski, Działania polityczne księżnej Gryzeldy w ordynacji zamojskiej w latach 1666-1669, w: Saeculum Christianum, 27/2020, wydanie specjalne, s. 106-118
Stanisław Płaza, Rokosz Lubomirskiego, Kraków 1994