Zapomniana wojna domowa, która wstrząsnęła średniowieczną Polską. Braterska zazdrość, która doprowadziła do zbrodni
Śmierć Władysława Hermana wcale nie przyniosła Polsce ulgi. Kraj wciąż nosił w sobie świeże blizny po wojnie domowej, a nowa burza dopiero zbierała się na horyzoncie. Tym razem naprzeciw siebie mieli stanąć bracia przyrodni: Zbigniew i przyszły Bolesław III Krzywousty. Sygnały, że do starcia dojdzie, pojawiły się natychmiast po odejściu ojca — zamiast wspólnie zamknąć ten rozdział i oddać mu należny hołd, zaczęli spór, który szybko wymknął się spod kontroli. A gdy do konfliktu zaczęły wciągać się możne rody i coraz śmielej spoglądały na niego państwa ościenne, stało się jasne, że Polska może zapłacić za to kolejnymi bitwami i wyniszczającą wojną. Co tak naprawdę rozpaliło ten konflikt, jak przebiegał i kto ostatecznie wyszedł z niego zwycięsko?
- Spór Zbigniewa z Bolesławem o władzę
- Wygnanie Zbigniewa i triumf Bolesława
- Oblężenie Głogowa i odwrót Henryka V
- Powrót Zbigniewa i zbrodnia Krzywoustego
- Bibliografia: Polska średniowieczna
Spór Zbigniewa z Bolesławem o władzę
Niemal natychmiast po śmierci Władysława Hermana, 4 czerwca 1102 roku, wybuchł konflikt między jego synami: Zbigniewem i Bolesławem. Iskrą zapalną okazały się skarbiec oraz sieć grodów pozostawionych przez zmarłego władcę, który od chwili podziału kraju na dzielnice sprawował nad nimi zarząd. Napięcie było tak duże, że aż do momentu, gdy arcybiskup Marcin doprowadził do uspokojenia sytuacji, nie udało się nawet urządzić pogrzebu Władysława. Spór o grody zakończono podziałem wpływów: Zbigniew otrzymał zwierzchność nad Wielkopolską, Mazowszem i Krakowem, natomiast Bolesław nad Małopolską i Śląskiem. Szybko jednak okazało się, że problemem nie były wyłącznie najsilniejsze dzielnice powstałe w wyniku rozbicia.
Najwięcej wątpliwości budziło natomiast pytanie, czy któryś z braci powinien sprawować władzę nadrzędną nad całą Polską — a jeśli tak, to który. Władysław nie zostawił w testamencie żadnych jednoznacznych wskazówek, dlatego część badaczy uznaje, że z racji senioratu pierwszeństwo należało do Zbigniewa. Jako argument przywołuje się fakt, że rycerstwo wezwane przez Zbigniewa, by zawrócić z wyprawy na Pomorze prowadzonej przez Bolesława, podporządkowało się temu poleceniu. Inni historycy twierdzą jednak, że wówczas funkcjonowały w Polsce dwie równorzędne części państwa. Ostatecznie kwestia zwierzchnictwa miała zostać rozstrzygnięta — jak pokazały kolejne wydarzenia — dopiero w toku następnej wojny domowej.
W tym kontekście kluczowe jest też pytanie, na jakich sojuszników mogli liczyć obaj bracia. W kraju po stronie Zbigniewa miał stać arcybiskup Marcin, podczas gdy Bolesława wspierał ród Awdańców z Skarbimirem na czele, dawnym opiekunem i wychowawcą księcia. Na arenie zagranicznej początkowo więcej atutów zdawał się mieć Zbigniew: sprzyjali mu Borzywoj, książę praski, Świętopełk, książę morawski, a pośrednio także Henryk IV. Bolesław mógł natomiast liczyć na Jarosława, księcia Rusi Wołyńskiej, a dodatkowo wzmocnił swoje związki, poślubiając ruską księżniczkę. Co więcej, z czasem zdołał również przeciągnąć na swoją stronę Borzywoja, przekupując go.
Wygnanie Zbigniewa i triumf Bolesława
W 1106 roku, po opisanym wcześniej epizodzie, gdy Zbigniew zawrócił rycerstwo Bolesława, ten zażądał od brata rezygnacji z władzy — czego Zbigniew oczywiście nie zrobił. Co więcej, posłów wysłanych przez Bolesława kazał na pewien czas uwięzić. W odpowiedzi Bolesław, wspierany przez Ruś i Węgry, a także po zawarciu porozumienia z Czechami, ruszył na dzielnice Zbigniewa — tym razem celem nie były już negocjacje, lecz pełne podporządkowanie. Zbigniew, pozbawiony sojuszników i odpowiednich sił, nie miał realnych szans w starciu i jedna po drugiej tracił niemal wszystkie swoje ziemie.
Początkowo Bolesław planował odebrać bratu całą władzę, jednak dzięki wstawiennictwu Baldwina, biskupa krakowskiego, oraz Jarosława, księcia ruskiego, którzy zabiegali o porozumienie między braćmi, pozostawił mu zarząd nad Mazowszem. Status Zbigniewa uległ jednak zasadniczej zmianie: Bolesław wymusił na nim uznanie swojej zwierzchności jako księcia polskiego, a Zbigniew miał odtąd funkcjonować wyłącznie jako jego lennik.
Już w następnym roku nawet to lenno miało zostać mu odebrane. Źródła podają różne powody takiego obrotu spraw: według jednych Zbigniew miał zburzyć jeden z grodów, według innych — odmówić wsparcia podczas wyprawy na Pomorze. Niezależnie od rzeczywistej przyczyny stało się to pretekstem do kolejnej wyprawy Bolesława, znów z tymi samymi sojusznikami, przeciwko bratu. Tym razem Zbigniew miał jeszcze mniej możliwości obrony: stracił ostatnie posiadłości na ziemiach polskich i został z kraju wygnany.
Oblężenie Głogowa i odwrót Henryka V
Zbigniew później wielokrotnie próbował szukać sprzymierzeńców poza granicami kraju. Na Rusi nie zyskał żadnego zrozumienia, pewne oparcie znalazł w Czechach, lecz wspólna wyprawa na Śląsk zakończyła się fiaskiem. Największą uwagę okazał mu dopiero cesarz Niemiec Henryk V (ten sam, który odsunął od władzy własnego ojca i sam przejął rządy), ale i on kierował się przede wszystkim własnym interesem. W jego planach pojawiał się podział Polski na dwie części rządzone przez braci, a do tego obowiązek płacenia trybutu: 300 grzywien albo wystawienie 300 rycerzy na jego wyprawy wojenne. Bolesław nie zamierzał się na to zgodzić i żądania odrzucił.
Skutkiem była niemiecka wyprawa na Polskę w 1109 roku. Obok stronników Zbigniewa wzięli w niej udział także Czesi dowodzeni przez Świętopełka. Bolesław liczył się z takim najazdem i wcześniej przygotował kraj do obrony. Uderzył prewencyjnie na Pomorzan, odnosząc zwycięstwo pod Nakłem, a w obronie Polski — podobnie jak wcześniej w konflikcie ze Zbigniewem — wsparły go Ruś i Węgry. Główną linię obrony wyznaczył na Odrze na obszarze Śląska i postanowił osobiście nią dowodzić.
Wojska cesarskie ruszyły na Głogów, wcześniej odnajdując dogodne miejsce przeprawy przez Odrę. To właśnie tam miało dojść do starcia, które okazało się kluczowe dla dalszych losów całej kampanii.
Gród bronił się zawzięcie. W pewnym momencie doszło do krótkiego rozejmu — dowódca Głogowa chciał wysłać do Bolesława zapytanie o dalsze rozkazy. Henryk V przystał na to, ale zażądał zakładników, którzy mieli wrócić do grodu niezależnie od decyzji Bolesława. Ten odpowiedział jednoznacznie: walczyć do ostatniej kropli krwi. Cesarz zakładników jednak nie oddał, a posunął się do czynu wyjątkowo okrutnego — kazał przywiązać ich do machin oblężniczych.
To nie był koniec problemów najeźdźcy. W okolicy obrońcy, a nawet miejscowi chłopi, prowadzili działania podjazdowe, skutecznie utrudniając cesarzowi marsz w głąb kraju. Niemcy ponosili dotkliwe straty, a atak na Wrocław również nie przyniósł Henrykowi powodzenia. W trakcie tych wydarzeń, próbując dogadać się z Bolesławem, cesarz krok po kroku wycofywał się ze swoich wcześniejszych żądań. W końcu formalnie przestał nawet wspierać powrót Zbigniewa na tron i domagał się już tylko trybutu. O odwrocie przesądził jednak inny czynnik: Czesi mieli wycofać się z walk, ponieważ Świętopełk został zamordowany przez Wrszowców — w odwecie za wcześniejszą niemal całkowitą zagładę tego rodu. Henryk V musiał więc w tamtej chwili bardziej przejmować się tym, kto przejmie władzę w Czechach.
Wraz z tym upadła ostatnia realna szansa Zbigniewa na powrót do rządów w Polsce. Wszystko wskazuje na to, że związanie się z cesarzem niemieckim, który miał przywrócić go do władzy, ostatecznie pogrzebało jego poparcie w kraju. Przeciw wojskom niemieckim maszerującym „w jego sprawie” zaciekle walczyły nawet ziemie, które wcześniej mu sprzyjały. Tymczasem Zbigniew przekonywał Henryka V, że w Polsce czeka na niego silne poparcie i że rodacy wyglądają jego powrotu. Cesarz, ruszając na wyprawę przeciw Polsce, mógł więc uznać, że planowana kampania okaże się znacznie łatwiejsza, niż była w rzeczywistości.
Powrót Zbigniewa i zbrodnia Krzywoustego
Zbigniew znalazł schronienie w Czechach, na dworze księcia Władysława. Tymczasem u Bolesława ukrywał się wygnany z Czech książę Sobiesław. Napięcie między stronami nie słabło — niemal bez przerwy dochodziło do wzajemnych najazdów. Dopiero po klęsce Czechów w bitwie nad Trutiną wypracowano porozumienie: Sobiesław miał otrzymać od Władysława własną dzielnicę, a Bolesław zobowiązał się umożliwić Zbigniewowi powrót do Polski.
Na przełomie 1112 i 1113 roku Bolesław wezwał więc brata do kraju. Zapewniał go o przebaczeniu, obiecywał mu wydzieloną dzielnicę i rolę lennika. Powrót Zbigniewa miał jednak wyjątkowo demonstracyjny charakter — w uroczystej oprawie, z nagim mieczem niesionym przed nim. W połączeniu z podszeptami z otoczenia Bolesława, że brat może ponownie spróbować sięgnąć po władzę, doprowadziło to do dramatycznego zwrotu. Mimo udzielonej gwarancji bezpieczeństwa Bolesław już trzeciego dnia po jego przyjeździe kazał Zbigniewa pojmać, a następnie oślepić. Zbigniew nie przeżył tej egzekucji.
Wydarzenie to wywołało powszechne oburzenie — zarówno w kraju, jak i poza jego granicami (w odwecie Władysław ponownie wypędził Sobiesława). Bolesław musiał podjąć liczne działania, by odbudować swój autorytet. W 1113 roku podjął publiczną pokutę: pościł, nosił włosienicę i odbył pielgrzymkę do opactwa św. Idziego na Węgrzech, a następnie pieszo udał się do grobu św. Wojciecha w Gnieźnie. Można mieć wątpliwości co do pełnej szczerości tych gestów, ale efekt był wyraźny — odzyskał przychylność poddanych i utrzymał władzę już jako Bolesław III Krzywousty. Ostatecznie dopiął swego: doprowadził do samodzielnych rządów nad Polską.
Bibliografia: Polska średniowieczna
- M. K. Barański, Historia Polski średniowiecznej, Zysk i S-ka, Poznań 2012.
- R. Grodecki, S. Zachorowski, Dzieje Polski średniowiecznej, t. I (do roku 1333), Wydawnictwo Platan, Kraków 1995.
- F. Koneczny, Dzieje Polski za Piastów, Księgarnia Spółki Wydawniczej Polskiej, Kraków 1902.
- P. Jasienica, Polska Piastów, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1986.
- T. Manteuffel (red.), Polska pierwszych Piastów, Wiedza Powszechna, Warszawa 1974.