Husarz musiał wydać majątek, zanim ruszył do walki. Sam koń był ogromnym wydatkiem
Husaria od wieków obrasta legendą, a tam, gdzie legenda, szybko pojawiają się kłótnie. Jedna z najgorętszych dotyczy koni — tych, bez których nie byłoby szarż, które przeszły do historii. Czy naprawdę istniały „konie husarskie” hodowane specjalnie dla tej formacji, czy może husarze dosiadali po prostu starannie dobranych wierzchowców? Co musiał potrafić taki koń, jakie wymagania musiał spełniać i ile kosztował w czasach, gdy stawka była najwyższa? Wokół tych rzekomo niezwykłych rumaków narosło tyle opowieści, że trudno dziś oddzielić fakty od mitów. Czas przyjrzeć się temu bliżej.
- Husaria: zwrotność mimo ciężkiej zbroi
- Koń polski i wierzchowce husarii
- Jakie konie wybierała husaria do boju?
- Po co husarii były skrzydła?
- Ile kosztował husarz? Koń i zbroja
- Koszty i straty, które pogrążyły husarię
Husaria: zwrotność mimo ciężkiej zbroi
Husaria wywodziła się z XVI wieku, gdy funkcjonowała jako lekka jazda kopijnicza. Z biegiem XVII stulecia jej uzbrojenie stawało się coraz cięższe. (por. Sikorski J., 1990: s. 170, Augustyniak U., 2008: s. 153) Nie oznaczało to jednak rezygnacji z ruchliwości — przez cały okres istnienia formacja opierała swoją taktykę na zwrotności. W opisach walk husarskich widać, że o przewadze na polu bitwy decydowało umiejętne łączenie atutów lekkiej i ciężkiej jazdy, podobnie jak zestawianie zalet wschodniego stylu walki z zachodnim uzbrojeniem. Husarz walczył w siodle i musiał ufać koniowi: jego sile, wytrzymałości oraz zdolności do nagłych zwrotów. To wymagało ogromnych umiejętności i nie było proste.
Na wyposażenie husarza składała się stalowa półzbroja: napierśnik i naplecznik spinane pasami, szyszak chroniący głowę oraz kolczuga noszona pod półzbroją. Sam napierśnik potrafił ważyć nawet do 8 kg. (por. Sikorski J.: s. 198)
Wśród broni ofensywnej znajdowały się szabla husarska albo pałasz, długi i wąski miecz – koncerz, 2 pistolety, a przede wszystkim długa kopia (5 m).
Poza samym uzbrojeniem znaczenie miał też wygląd — a więc kolejne kilogramy do udźwignięcia. Husarskie skrzydła nie były wyłącznie efektowną ozdobą: miały onieśmielać przeciwnika i płoszyć jego konie w trakcie starcia. Towarzysze chętnie dopinali do siodeł ciężkie dekoracje, podkreślające status i budzące respekt. Jednocześnie konstrukcja siodła projektowana była tak, by odciążać koński grzbiet. Chodziło o to, by nie męczyć zwierzęcia bez potrzeby i nie przeciążać go w najważniejszym momencie walki.
Koń polski i wierzchowce husarii
Do dziś trwa spór o to, czy można mówić o odrębnej rasie koni polskich (szerzej o tej debacie: Sikora R., 2015). Jedno da się jednak stwierdzić pewniej: nie istniała żadna „rasa koni husarskich”. To nie znaczy, że konie nie miały znaczenia — przeciwnie, starannie dobierane i hodowane w polskich stadninach wierzchowce były ważnym elementem wyposażenia husarii.
Problem w rozstrzygnięciu kwestii „rasy” komplikuje też język staropolski, w którym w ogóle nie funkcjonowało słowo „rasa”. XVII‑wieczni autorzy posługiwali się po prostu określeniem „koń polski”. Stadniny były jednak istotną częścią szlacheckiego świata w Rzeczpospolitej, a późniejsze przekazy wspominają zarówno o koniu polskim, jak i o zaniku tej „rasy” w I poł. XIX wieku (por. Sikora R.). Najrozsądniej jest więc mówić raczej o utrwalonych typach użytkowych niż o rasach (a tym bardziej o jednej, ścisłej „rasie”) konia polskiego.
Stadniny zakładano przede wszystkim na rozległych, słabiej zaludnionych obszarach południowo‑wschodnich kresów Rzeczpospolitej. Co ciekawe, wywóz koni za granicę traktowano jako przestępstwo — bywało, że karane nawet śmiercią. (Cichowski J., Szulczyński A., 2004: s. 72-73)
Obok rodzimych wierzchowców wysoko ceniono konie sprowadzane ze wschodu: krępe konie tureckie, a czasem także nieco większe araby. Rzadziej sięgano po konie z zachodu, głównie andaluzyjskie dzianety — te jednak lepiej sprawdzały się w pokazach i na paradach. Do zaprzęgów wybierano niemieckie „frezy”, lecz jako konie pod siodło nie miały szczególnie dobrej opinii.
Jakie konie wybierała husaria do boju?
Gdy mówi się, że „konie husarskie” nie istniały, chodzi o to, że nigdy nie wykształciła się odrębna rasa o takiej nazwie. Da się jednak całkiem precyzyjnie wskazać, jakie wierzchowce husaria szczególnie ceniła na polu walki. Najważniejsza była zwrotność. Żeby to lepiej uchwycić, warto spojrzeć na to, jak walczyła polska jazda w XVII wieku.
W 1637 roku Rzeczpospolita Obojga Narodów obejmowała około 990 tys. kilometrów kwadratowych. Od wschodu naciskało rosnące w siłę Imperium Rosyjskie, od południa zagrażało Imperium Osmańskie, a od północy uderzała Szwecja. Do tego dochodziły starcia z Kozakami oraz sporadyczne najazdy tatarskie. Każdy z tych przeciwników różnił się doświadczeniem, liczebnością, a przede wszystkim sposobem prowadzenia walki.
Ze Szwedami często zwyciężano dzięki klasycznej szarży husarii wymierzonej w pikinierów — to jeden z elementów sukcesu spod Kircholmu. W tej samej bitwie hetman Chodkiewicz miał prawdopodobnie zastosować także pozorny odwrót, choć część badaczy podawała to w wątpliwość. (por. - Wisner H., 1987: s. 123). Niezależnie od sporu, zwrotność, szybkość i wytrzymałość koni były kluczowe zarówno w pierwszym uderzeniu, jak i w późniejszym pościgu. Ogromną rolę odgrywał też moment zaskoczenia. Jak piszą Jan Cichowski i Andrzej Szulczyński, nie istniała jedna, sztywna taktyka kawalerii — za każdym razem dopasowywano ją do okoliczności. (Cichowski J., Szulczyński A.: s. 91) Jednocześnie chorągwie husarskie miały własny porządek szyku. Według opisu tych samych autorów podczas ataku z przodu ruszali towarzysze, a za nimi, w drugim szeregu, podążali czeladnicy.
Konie używane przez husarię oraz jej charakterystyczne uzbrojenie miały przede wszystkim ułatwiać przełamanie i rozbicie szyku przeciwnika — a to właśnie stanowiło sedno wielu rozstrzygnięć bitewnych.
Po co husarii były skrzydła?
Jak już wcześniej wspominałam, znaczenie husarskich skrzydeł — podobnie jak skór jaguara czy lamparta — było co najmniej podwójne. Po pierwsze pełniły funkcję paradną. Najczęściej wykorzystywano pióra orle albo sępie, choć w ikonografii trafiają się też czarne pióra krucze. Wtykano je w tkaninę naciągniętą na lekkie, drewniane pręty: na polu walki osadzane w siodłach, a podczas uroczystości niekiedy również mocowane do pancerzy. Pióra drapieżnych ptaków działały więc nie tylko na efekt wizualny, lecz także psychologicznie — potrafiły płoszyć konie przeciwnika, wywołując zamieszanie i ułatwiając rozerwanie szyków.
W książce „Polskie Tradycje Wojskowe” (Sikorski J., s. 207) znajdziemy też inną, równie intrygującą funkcję husarskich skrzydeł. Miały one stanowić ochronę przed tatarskim lassem. Gdy husarz pochylał się w siodle, rzucona pętla zamiast chwycić jeźdźca mogła zahaczyć jedynie o skrzydła. Niekiedy okazywało się to skuteczniejsze niż część uzbrojenia ochronnego.
Warto dodać jeszcze jedną ciekawostkę: skrzydła z piórami drapieżnych ptaków nie były wyłącznym „znakiem firmowym” husarii. Zanim ta formacja na dobre się upowszechniła, podobne rozwiązania stosowała już polska jazda. Tak samo było ze skórami — wykorzystywano nie tylko lamparcie, ale również niedźwiedzie.
Ile kosztował husarz? Koń i zbroja
Trudno dziś dokładnie przeliczyć ówczesne kwoty na współczesne realia. Jedno jest jednak pewne: koszt uzbrojenia husarza był wielokrotnie wyższy niż wyposażenia choćby piechura — z tą zasadniczą różnicą, że husarz opłacał wszystko z własnej kieszeni. Na konia husarskiego składały się przede wszystkim wierzchowce pochodzące ze stadnin Rzeczpospolitej oraz pełny rząd. Towarzysz husarski musiał pojawić się nie tylko w zbroi i na odpowiednim koniu, ale też z kompletem wcześniej wymienionego ekwipunku. Do walki ruszał dodatkowo z czeladnikami pocztowymi, co oznaczało wydatek co najmniej na trzy konie wraz z rzędem. Do tego dochodziła jeszcze czeladź luźna, obsługująca zaplecze i codzienne potrzeby wyprawy. Żołd — sięgający do 0,4 kg srebra na kwartał (i zwykle wypłacany z opóźnieniem) — trzeba było dzielić między husarza a jego ludzi. Oczywiście większa część przypadała żołnierzowi niż służbie, ale i tak najczęściej nie starczało to na pokrycie ponoszonych kosztów. Magnaci nierzadko dokładali do takiej służby niemałe sumy, bo liczył się przede wszystkim prestiż, a nie realny zarobek. Sam koń zdatny do bitew potrafił kosztować kilkadziesiąt razy więcej niż kwartalny żołd — nawet do kilkunastu kilogramów srebra. Do tego rząd koński bywał tylko niewiele tańszy, zwłaszcza gdy towarzysz chciał olśnić zdobieniami przy siodle albo na ogłowiu.
Koszty i straty, które pogrążyły husarię
O najbardziej znanych starciach, w których walczyła husaria, pisałam już w innym tekście. Tutaj tylko podkreślę, że ta jazda pojawiała się na niemal wszystkich frontach, a w okresie swojej największej świetności nieraz przesądzała o losach bitwy jako jedna z najważniejszych części armii.
Na wyprawę wojenną często ruszano, prowadząc ze sobą pewną liczbę koni zapasowych — choć nie każdy mógł sobie na to pozwolić. Do tego dochodziła pasza i konieczny odpoczynek zwierząt. Gdy brakowało karmy, część koni padała z głodu. Inne tracono już w samym ogniu walki: jedne ginęły, a pozostałe, poranione i wyczerpane, nie nadawały się później do dalszej służby.
Opisując przygotowania do bitwy chocimskiej, Wiesław Nowak zwraca uwagę na dramatyczny niedobór paszy. Kiedy wykoszono wszystkie łąki w okolicy twierdzy, zaczęto ratować sytuację, karmiąc konie liśćmi — bo zwierzęta zaczynały padać z głodu. (Sikorski i in.: s. 272-273)
Ogromne koszty utrzymania i dotkliwe straty ponoszone przez husarię były jednym z powodów, które przyczyniły się do jej schyłku. Rzeczpospolita — rozległa terytorialnie i wciąż wikłana w kolejne konflikty — nie była w stanie na dłuższą metę finansować tak drogiej formacji. Dlatego od drugiej połowy XVII wieku, poza krótkim okresem w czasach Jana III Sobieskiego, rola husarii w wojsku polskim i litewskim stopniowo malała.
Konie husarskie, podobnie jak sama husaria, przeszły do legendy, do której chętnie wracano w epoce zaborów. I do dziś rozmowy o tej formacji potrafią rozpalać emocje.
Źródła:
- Urszula Augustyniak, Historia Polski 1572–1795, PWN 2008
- Jan Cichowski, Andrzej Szulczyński, Husaria, Bellona 2004
- Polskie tradycje wojskowe, red. Janusz Sikorski, t. 1: Dziedzictwo walk obronnych przeciw najazdom Niemców, Krzyżaków, Szwedów, Turków i Tatarów. X–XVII w., Warszawa 1990
- Radosław Sikora, O wyginięciu rasy konia polskiego, 4 czerwca 2015, https://kresy.pl/kresopedia/o-wyginieciu-rasy-konia-polskiego/, dostęp: 05.07.2021
- Henryk Wisner, Kircholm 1605, Bellona 1987