20 stycznia 1320 roku zmienił wszystko. Tajny pakt z papieżem i kulisy koronacji Władysława Łokietka
Koronacja Władysława Łokietka w 1320 roku nie była zwykłą ceremonią w blasku świec i dźwięku dzwonów. To był moment, w którym po latach rozbicia dzielnicowego Polska miała szansę znów stać się jednym państwem — ale nic nie było przesądzone. W cieniu uroczystości toczyła się gra o najwyższą stawkę: dyplomatyczne zakulisowe układy, papieskie interesy i decyzje podejmowane w ostatniej chwili mogły wynieść Łokietka na tron albo pogrzebać jego plany na zawsze. Jak zdołał sięgnąć po koronę mimo sprzeciwu Czech i nieufności możnych? Ta koronacja to opowieść o ryzyku, sprycie i ruchach, które na zawsze zmieniły bieg polskiej historii.
- Droga Łokietka do królewskiej korony
- Koronacja Łokietka: Wawel i jedność Polski
- Koronacja Łokietka i sojusze Polski
Droga Łokietka do królewskiej korony
W 1314 roku dobiegły końca zmagania o Wielkopolskę. Władysław Łokietek sprawował już władzę nad Małopolską, Wielkopolską, Kujawami brzeskimi oraz ziemią sieradzką i łęczycką. Takie zjednoczenie – nawet obejmujące tylko część kraju – otwierało realną drogę do starań o królewską koronę. Od 1315 roku Łokietek zaczyna używać tytułu heres Regnum Poloniae – książę Królestwa Polskiego. Jerzy Wyrozumski podkreśla, że aż do koronacji tytulatura Władysława nie była całkiem jednoznaczna: używane określenia mogły odnosić się do Wielkopolski (nazywanej wówczas Polską) albo do całej Polski. [Wyrozumski,1999, s.298] [M. K. Barański, 2006, s.451].
Wewnętrzną przeszkodą w drodze po koronę mogła być postawa części elit: dostojników państwowych, panów wielkopolskich oraz Piastów śląskich, którzy obawiali się osłabienia własnej pozycji. Plany koronacyjne mógł też skutecznie komplikować król Czech Jan Luksemburski, roszczący sobie prawo do polskiej korony jako dziedzic Przemysła II. Trudności pojawiały się również po stronie ówczesnej Stolicy Apostolskiej w Awinionie. Po śmierci arcybiskupa Jakuba Świnki w marcu 1314 roku zabiegi o poparcie dla koronacji Łokietka przejął arcybiskup gnieźnieński Borzysław. Misję przerwała jednak śmierć papieża Klemensa V. W 1317 roku nagle zmarł także Borzysław, a jego następcą został archidiakon gnieźnieński Janisław. Po powrocie z Awinionu do Polski, podczas zjazdu w Sulejowie w czerwcu 1318 roku, przedstawił zebranym warunki postawione przez nowo wybranego papieża Jana XXII.
Jan XXII, nastawiony do Polski życzliwie, przekazał swoją odpowiedź biskupowi włocławskiemu Gerwardowi, stojącemu na czele polskiego poselstwa. Na bulli papieskiej dotyczącej koronacji królewskiej Władysława Łokietka widnieje data 20 sierpnia trzeciego roku pontyfikatu, czyli 1319 roku. Odpowiadając na działania posłów króla Czech, Jan XXII udzielił dyplomatycznego wsparcia planom koronacyjnym księcia Władysława, zastrzegając jednak, że „…byleby jednak nie naruszyć prawa kogokolwiek drugiego.” [Wyrozumski, 1999, s. 299]
Łącznie papież wysłał trzy pisma, z czego dwa miały charakter tajny – jedno skierowane bezpośrednio do Łokietka, drugie adresowane do polskiego episkopatu. Dokumenty zawierały jasną zgodę na koronację, sformułowaną tak, by nie urazić króla czeskiego. Wśród papieskich warunków znalazły się także:
- potwierdzenie zależności Królestwa Polskiego od Kościoła Rzymskiego,
- podwyższone świętopietrze, które miało być pobierane od każdego mieszkańca Polski,
- utworzenie na ziemiach polskich trybunałów inkwizycyjnych.
O szczególnej przychylności papieża świadczyły przywileje, zarezerwowane zwykle dla władców szczególnie zasłużonych dla Kościoła:
- odpust 20-dniowy dla modlących się, po spowiedzi, za księcia Władysława i jego małżonkę – o pokój dla Polski oraz o zwycięstwo nad niewiernymi i heretykami,
- odpust 40-dniowy dla wszystkich, którzy uczestniczyli w mszy świętej i wysłuchali kazania w obecności księcia Władysława.
Koronacja Łokietka: Wawel i jedność Polski
Symboliczny wymiar koronacji
Koronacja z 20 stycznia 1320 roku była czytelnym znakiem, że Władysław Łokietek doprowadził do ponownego zjednoczenia Polski. Na miejsce ceremonii wybrano Kraków – a nie Gniezno, gdzie zwykle odbywały się królewskie koronacje. Książę przyjął koronę na Wawelu, a na jego skronie włożył ją arcybiskup gnieźnieński Janisław, co miało wymowę jednoczącą całe państwo. Koronowano również żonę Łokietka – księżną Jadwigę. Dzięki temu nie podważono praw Jana Luksemburskiego, czego domagała się Stolica Apostolska, zgadzając się jednocześnie na koronację Łokietka. Co więcej, król mógł liczyć na pewniejsze zaplecze w Małopolsce i w Krakowie – pełniącym funkcję stolicy – niż w Wielkopolsce, która bywała niestabilna w swoich politycznych sympatiach. [Wyrozumski,1999, s.301-302]
Władysław Łokietek był pierwszym władcą koronowanym w Krakowie. Od tej chwili wszystkie kolejne koronacje (z wyjątkiem warszawskiej koronacji Stanisława Augusta) odbywały się w katedrze wawelskiej. Ceremonia Łokietka miała miejsce w katedrze Hermanowskiej, wciąż noszącej ślady pożaru z 1305 roku. Jako ciekawostkę warto dodać, że Szczerbiec – miecz koronacyjny polskich królów – najpewniej należał wcześniej do ojca Jadwigi Kaliskiej, Bolesława Pobożnego, a sama księżna podarowała go mężowi. Z kolei nowe insygnia królewskie przygotowano specjalnie na uroczystość w 1320 roku, ponieważ wcześniejsze regalia Wacław II wywiózł do Czech. Korona Chrobrego, jak określano królewską koronę, miała przypominać o ciągłości władzy i jedności państwa. Sprawdź także ten artykuł o sprawdzaniu polskości krakowskich mieszczan przez Łokietka.
Uroczystości koronacyjne – opis Jana Długosza
Królewska koronacja miała ściśle określony przebieg i składała się z kilku następujących po sobie części. Najpierw władca składał przysięgę w dniu koronowania. Potem następował kluczowy obrzęd religijny – namaszczenie świętymi olejami. Ten akt czynił króla „wybrańcem Boga” i nadawał jego rządom wymiar sakralny. Po przekazaniu insygniów królewskich nakładano koronę i dokonywano intronizacji. Zwieńczeniem uroczystości było Te deum, zaintonowane przez arcybiskupa. Nazajutrz po namaszczeniu król, ubrany w szaty koronacyjne, w otoczeniu książąt i możnych oraz w asyście biskupów, ukazywał się poddanym i odbierał od nich hołd. [Sobotka, 2005, s. 141,145-146,181-183]
Te ważne dla Polski wydarzenia opisał XV-wieczny kronikarz Jan Długosz w dziele Roczniki, czyli Kroniki sławnego Królestwa Polskiego. Przy tworzeniu relacji sięgał do starszych kronik i zachowanych dokumentów, które miał do dyspozycji.
Z Roczników Długosza wynika, że w niedzielę 20 stycznia 1320 roku – w dzień św. Fabiana i św. Sebastiana – do Krakowa przybyli przedstawiciele wszystkich stanów: możni, duchowieństwo i liczni panowie polscy. Władysław Łokietek został namaszczony przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Janisława podczas mszy o Duchu Świętym. W uroczystościach uczestniczyli m.in. biskup krakowski Muskata, biskup poznański Domarat oraz opaci z Tyńca, Mogilna, Jędrzejowa i Brzeska. Wśród insygniów znalazł się miecz koronacyjny Szczerbiec, a także – sprowadzone z Gniezna – korony, berła i jabłka przeznaczone dla króla i królowej. Od tej pory insygnia i regalia miały być przechowywane w Krakowie. Dzień po koronacji król Władysław Łokietek odebrał od krakowskich mieszczan przysięgę wierności.
Koronacja Łokietka i sojusze Polski
Koronacja wyniosła Władysława Łokietka do rangi pełnoprawnego, chrześcijańskiego monarchy – uznanego zarówno przez własnych poddanych, jak i przez europejskie dwory. Choć Jan Luksemburski próbował umniejszać jego pozycję, nazywając go „królem krakowskim”, dla Polaków znaczenie tego aktu było jednoznaczne: Łokietek stał się królem całego Królestwa Polskiego. Pod jego władzą znalazły się Wielkopolska, Małopolska, ziemia sieradzka, ziemia łęczycka oraz Kujawy brzeskie, a zwierzchnictwo monarchy uznali również książęta kujawscy.
W polityce zagranicznej kluczowe okazało się budowanie sojuszy, które dawały Polsce oparcie w działaniach zjednoczeniowych i wzmacniały pozycję króla. Przymierze z Węgrami zostało przypieczętowane dynastcznym małżeństwem: w 1320 roku Elżbieta Łokietkówna poślubiła króla węgierskiego Karola Roberta. Z kolei w 1325 roku syn Łokietka, Kazimierz, ożenił się z córką wielkiego księcia litewskiego Gedymina – Aldoną Anną – co w praktyce umocniło współpracę z Litwą.
Koronacja otwierała też drogę do zdecydowanego upomnienia się o Pomorze, zajęte przez Zakon Krzyżacki. Już w kwietniu 1320 roku król rozpoczął formalne starania o jego odzyskanie. Na arenie międzynarodowej przełomem okazał się wyrok sądu papieskiego, nakazujący Krzyżakom zwrot ziem oraz wypłatę odszkodowania. Choć Zakon nie podporządkował się orzeczeniu, w Polsce umocniło to przekonanie, że działania monarchy były słuszne. Od 1327 roku aż do śmierci Łokietka kraj żył w cieniu kolejnych wypraw i wojen z Krzyżakami.
W 1327 roku książęta śląscy złożyli hołd lenny Janowi Luksemburskiemu, uznając zwierzchność Czech. Henryk VI, książę wrocławski, oddał swoje księstwo królowi czeskiemu w zamian za dożywotnią rentę. Samodzielność zachowały jedynie księstwa świdnickie (żoną księcia Bernarda była córka Łokietka, Kunegunda) oraz ziębickie i jaworskie, gdzie rządzili bracia księcia świdnickiego. Jan Luksemburski, tytułujący się królem Polski, przekazał Zakonowi Pomorze Gdańskie. W 1329 roku Krzyżacy zajęli ziemię dobrzyńską, a trzy lata później – Kujawy. Mimo trudnej sytuacji politycznej Łokietek starał się równocześnie wzmacniać podstawy gospodarcze państwa na miarę ówczesnych możliwości: wspierał rozwój osadnictwa, lokowanie wsi i miast oraz kładł nacisk na handel i funkcjonowanie międzynarodowych szlaków kupieckich.
Źródła:
- M. K. Barański, Dynastia Piastów w Polsce, PWN, Warszawa 2006.
- R. Sobotka, Sposoby wyłaniania władcy w Rocznikach Jana Długosza, Liber, Warszawa 2005.
- T. Manteuffel, Historia powszechna. Średniowiecze, PWN, Warszawa 2002.
- J. Wyrozumski, Wielka historia Polski. Dzieje Polski piastowskiej (VIII w. – 1370), FOGRA Oficyna Wydawnicza, Kraków 1999.
- P. Jasienica, Polska Piastów, PIW, Warszawa 1979.
- W. Abraham, Stanowisko Kurii papieskiej wobec koronacji Łokietka, w: Księga pamiątkowa Uniwersytetu Lwowskiego ku uczczeniu pięćsetnej rocznicy fundacji jagiellońskiej Uniwersytetu krakowskiego, Lwów 1900.
- https://pl.wikisource.org/wiki/Stanowisko_kuryi_papieskiej_wobec_koronacyi_Łokietka