Ostatni król Polski w rosyjskiej niewoli. Zrobili z niego luksusowego więźnia
Gdy skończyło się jego panowanie, los ostatniego króla Polski wcale nie potoczył się tak, jak wielu mogłoby przypuszczać. Nie było nędzy, nie było też cichego zniknięcia w cieniu historii. Zamiast tego zaczęła się „emerytura” w warunkach zaskakująco komfortowych — tyle że komfort nie zawsze oznacza wolność. Stanisław August Poniatowski znalazł się pod opieką… a może raczej pod subtelną kontrolą rosyjskiego imperium.
- Ostatnie miesiące Poniatowskiego w Grodnie
- Paweł I przywraca królowi splendor
- Ostatnie dni Poniatowskiego w Rosji
Ostatnie miesiące Poniatowskiego w Grodnie
Rok 1795 okazał się dla monarchy momentem definitywnego pożegnania z Polską. Po klęsce insurekcji kościuszkowskiej los Rzeczypospolitej wyglądał już na przesądzony. Faktyczną kontrolę nad Warszawą przejęły wojska rosyjskie, a Katarzyna II zażądała, by Poniatowski opuścił stolicę i przeniósł się do Grodna. Formalnie nie w roli więźnia, lecz w rzeczywistości – pod nieustannym nadzorem.
Sama podróż nie należała do trudnych – król otrzymał eskortę, zapewniono mu konie oraz przygotowane po drodze miejsca postoju. W Grodnie zamieszkał w odrestaurowanym zamku; do dyspozycji miał kilkusetosobowy dwór, własny teatr, a nawet ulubiony stół bilardowy. W otoczeniu bliskich, z dawną kochanką Elżbietą Grabowską u boku, próbował ułożyć sobie życie w nowych realiach.
Jednak nawet w tak komfortowych warunkach pozostawał więźniem. Jego codzienność rozpisano niemal co do minuty, a każdy przybywający gość przechodził drobiazgową kontrolę. Król nie czuł się spełniony, a ciężar sprawy polskiej stale go przygniatał. Po miesiącach zwlekania, w listopadzie 1795 roku, Poniatowski oficjalnie złożył abdykację.
O zdradzie przyjaciela Poniatowskiego przeczytasz tutaj.
Paweł I przywraca królowi splendor
Zwrot akcji przyszedł w 1796 roku: po śmierci Katarzyny II władzę objął Paweł I. Nowy car potraktował byłego króla z demonstracyjną życzliwością – zaprosił go do Petersburga, a na powitanie wysłał własnych synów. Stanisław August zamieszkał w okazałym Pałacu Marmurowym, gdzie ponownie otoczył go dworski ceremoniał i respekt, jakim zwykło się obdarzać panującego monarchę.
Poniatowski znów bywał w towarzystwie, podejmował gości, a jego rezydencja szybko stała się salonem spotkań: zaglądała tu polska emigracja, rosyjska elita oraz dyplomaci z różnych krajów. Rosjanie potrafili go wręcz rozpieszczać – specjalnie dla niego sprowadzano mąkę z warszawskiego Marymontu, bo podobno tylko ta spełniała jego kulinarne oczekiwania.
Ostatnie dni Poniatowskiego w Rosji
Wiosną 1797 roku Poniatowski pojawił się w Moskwie jako honorowy gość koronacji cara. W trakcie uroczystości wystąpił w królewskim płaszczu podszytym gronostajami, zasiadając tuż obok Pawła I i jego małżonki. Ten gest miał wymowę symboliczną – mniej mówił o jego rządach, a bardziej o tym, że potrafił odejść z godnością.
Mimo całego blasku dworu Poniatowski nie czuł spełnienia. Przytłaczały go narastające długi, lęk o przyszłość kraju, a nade wszystko – dotkliwa samotność i poczucie braku wpływu na bieg wydarzeń. 11 lutego 1798 roku przeszedł udar. Zmarł następnego dnia, w obecności ludzi z otoczenia dworu oraz członków carskiej rodziny.
Uroczystości pogrzebowe były niezwykle wystawne – car miał własnoręcznie nałożyć mu koronę, a ciało spoczęło w kościele św. Katarzyny w Petersburgu. Na nagrobku umieszczono słowa przypominające o kaprysach losu i odwadze, jakiej wymaga stawianie czoła przeciwnościom.