Zrobił to jako pierwszy monarcha w historii. Obniżył podatki i przekupił całe polskie rycerstwo
W jaki sposób węgierski król Ludwik Andegaweński zdołał sięgnąć po polską koronę? W szkolnych opowieściach zwykle pojawia się tylko przy przywileju koszyckim i jako ojciec Jadwigi, ale to zaledwie wierzchołek historii, która naprawdę zmieniła bieg dziejów Królestwa Polskiego. Za jego sukcesem stała sieć dyskretnych układów dynastycznych, starannie dobranych sojuszy i dyplomatycznych manewrów, o których rzadko mówi się wprost. A kiedy już zasiadł na tronie, nie ograniczył się do symbolicznego panowania — krok po kroku przesunął ciężar władzy, wzmocnił pozycję szlachty i uruchomił procesy, które wkrótce miały doprowadzić do kolejnych unii i głębokich zmian w państwie. Co dokładnie zrobił i dlaczego Polacy na to przystali?
- Dlaczego Kazimierz wybrał Andegawenów?
- Dlaczego Ludwik Węgierski po Piastach
- Przywilej koszycki i sojusz z rycerstwem
- Unia polsko-węgierska: korzyści i napięcia
- Skutki rządów Ludwika dla szlachty
Dlaczego Kazimierz wybrał Andegawenów?
Gdy w 1333 roku Kazimierz obejmował tron, mógł z uzasadnioną nadzieją patrzeć na to, co przyniesie przyszłość. Na zjeździe w Wyszehradzie w 1338 roku zaakceptował, że w razie swojej bezdzietnej śmierci koronę odziedziczy Ludwik — wówczas dziewięcioletni królewicz węgierski (Barański M.K., 2012: s. 177). Żona Karola Roberta, panującego wtedy na Węgrzech, była siostrą Kazimierza, a więc Ludwik po linii matki wywodził się od Piastów.
W Polsce nie brakowało ani bliższych, ani dalszych krewnych Kazimierza, lecz królowi mogły przyświecać także inne, bardziej praktyczne motywy. Jego ojciec, Władysław Łokietek, z wielkim trudem scalił część dawnych ziem piastowskich i odzyskał królewską koronę, utraconą w okresie rozbicia dzielnicowego. Mimo tego w państwie wciąż utrzymywały się podziały. Jeśli Kazimierz chciał, by następca konsekwentnie prowadził politykę jednoczenia kraju, musiał wybierać wyjątkowo rozważnie. Drugą kwestią były roszczenia Luksemburgów do polskiego tronu — Jan Luksemburski powoływał się tu na dziedzictwo Wacława II. Z jednej strony Luksemburgowie mogli stworzyć silne, zamożne i zwarte królestwo, z drugiej jednak oznaczałoby to większą zależność od cesarza i Rzeszy. Nawet zrzeczenie się pretensji do polskiej korony w 1335 roku nie dawało pełnej gwarancji bezpieczeństwa (Kłoczowski J., 1984: s. 14). W tej sytuacji unia personalna z Andegawenami wydawała się rozwiązaniem pewniejszym i korzystniejszym.
Dlaczego Ludwik Węgierski po Piastach
Argumenty, które miały uzasadniać przejęcie tronu po Piastach przez Ludwika Węgierskiego, nie były wcale rozstrzygające. Przynajmniej część polskich możnych chętniej widziała na tronie kogoś z rodzimej dynastii. Co więcej, sam Kazimierz prowadził w tej sprawie politykę na dwa fronty: z jednej strony akceptował porozumienia dynastyczne z Andegawenami, z drugiej przygotowywał grunt pod sukcesję dla wnuka po kądzieli – Kaźka Słupskiego. Wśród realnych pretendentów do polskiej korony pojawiał się też książę gniewkowski, Władysław Biały.
Spójrzmy więc, na czym opierały się roszczenia Ludwika Węgierskiego do polskiego tronu: (por. Wyrobisz A., 1998: s. 262-267)
- Pokrewieństwo – jak wspominałam wcześniej, żoną Karola Roberta, króla Węgier, a zarazem matką Ludwika, była Elżbieta Łokietkówna – siostra Kazimierza Wielkiego. Z kolei małżonka Ludwika Węgierskiego była siostrzenicą piastowskiego księcia gniewkowskiego, Władysława Białego.
- Układ wyszehradzki – w 1335 roku Kazimierz doprowadził do tego, że Jan Luksemburski zrzekł się pretensji do polskiej korony. W praktyce zostały one „odkupione” za znaczną kwotę 20 kop groszy praskich. Podczas następnego zjazdu w Wyszehradzie (1339) Kazimierz Wielki, na wypadek braku własnego męskiego potomka, przyrzekł tron polski Karolowi Robertowi lub jego następcy.
- Przywilej budziński – w 1355 roku w Budzie Ludwik Węgierski ponownie umocnił swoje prawa do korony. Tym razem porozumiał się bezpośrednio z przedstawicielami polskich panów: w zamian za obietnicę nienakładania nowych podatków oraz niekorzystania z tzw. prawa stacji (czyli obowiązku utrzymywania króla przez właściciela zamku, w którym monarcha się zatrzymywał). Ustalenia te potwierdzono w 1364 roku podczas zjazdu w Krakowie.
Śmierć Kazimierza Wielkiego nie dawała Ludwikowi stuprocentowej gwarancji, że bez przeszkód odziedziczy polską koronę. Mimo to opisane wyżej okoliczności sprawiały, że to on pozostawał najsilniejszym kandydatem do tronu. Jeśli chcesz poznać więcej podobnych ciekawostek, zajrzyj też do tego artykułu o 10 najmniej znanych królach Polski.
Przywilej koszycki i sojusz z rycerstwem
Relacje Ludwika Andegaweńskiego z polskim rycerstwem oraz książętami układały się zazwyczaj bez większych napięć. Dużą rolę odegrała tu dyplomacja, którą zaczął prowadzić jeszcze zanim faktycznie objął polską koronę. W czasie jego rządów zarówno Ludwik, jak i jego matka – regentka Elżbieta, konsekwentnie zabiegali o przychylność możnych, tak by nie dawać im pretekstu do szukania porozumienia z przeciwnikami Andegawenów. (Wyrobisz A.: s. 266-267)
Najważniejszym narzędziem Elżbiety było zjednywanie rycerstwa poprzez zwrot wcześniej skonfiskowanych dóbr. Wielu polskich panów odzyskało majątki odebrane im w minionych latach. Ludwik dysponował jednak szerszymi uprawnieniami i mógł składać dalej idące obietnice, dlatego postawił przede wszystkim na system przywilejów. Kluczowym, a zarazem przełomowym aktem stał się dokument wystawiony w Koszycach w 1374 roku. Królowi szczególnie zależało na tym, by szlachta zaakceptowała dziedziczenie tronu polskiego przez jedną z jego córek. Elżbieta Bośniaczka urodziła dzieci stosunkowo późno, wszystkie były dziewczynkami, a królewska para z każdym rokiem była coraz starsza. Nadzieje na męskiego następcę malały, a więc i perspektywa wygaśnięcia kolejnej dynastii stawała się realna. Dodatkowo wcześniejsze ustalenia z Kazimierzem Wielkim zakładały sukcesję w linii męskiej. Cały spór o następstwo po Kazimierzu (który sam miał przecież kilka córek) brał się właśnie z założenia, że liczą się wyłącznie potomkowie płci męskiej. Nowy władca musiał więc znaleźć sposób na przełamanie tej bariery — i dlatego w Koszycach polscy rycerze otrzymali nagle wyjątkowo rozległe przywileje. (Kłoczowski J.: s. 73)
Przede wszystkim król obiecywał nie uszczuplać terytorium państwa, a wręcz dążyć do odzyskania utraconych ziem. W przypadku wypraw wojennych miał wypłacać rekompensaty za poniesione szkody, a rycerzy wziętych do niewoli wykupywać na własny koszt. Ponownie potwierdził też rezygnację z prawa stacji w dobrach szlacheckich. Istotnym elementem przywileju było również zobowiązanie do obsadzania najważniejszych urzędów lokalnych osobami pochodzącymi z danego regionu. Starostwa grodowe mogli obejmować wyłącznie Polacy, którzy nie byli książętami.
Co więcej, władca zatwierdzał wcześniejsze uprawnienia nadane szlachcie i miastom.
W efekcie Ludwik zyskał mocnych sprzymierzeńców, a jednocześnie stworzył fundamenty pod ustrój, który w kolejnych stuleciach rozwinął się w rozbudowaną rzeczpospolitą szlachecką.
Unia polsko-węgierska: korzyści i napięcia
Węgierski monarcha na polskim tronie wzmacniał pozycję państwa, które wyrastało z piastowskiego dziedzictwa, i pomagał utrzymać rangę mocarstwa w europejskiej polityce. Z kolei realna obecność w kraju — w roli regentki — żony Karola Roberta, a zarazem siostry Kazimierza Wielkiego, pozwalała zachować choćby symboliczne poczucie ciągłości z poprzednią dynastią.
Unia personalna miała jednak także ciemniejszą stronę. Ruś Czerwona została przyłączona do Węgier, a Władysław opolski sprawował tam rządy w imieniu króla węgierskiego. Dla Litwinów był to mimo wszystko jeden organizm państwowy. Po zniszczeniach na Rusi w 1376 roku uderzyli więc również na Polskę, docierając aż po prawy brzeg Wisły. Dopiero wspólna wyprawa polsko-węgierska zdołała ich rozbić i odzyskać zajęte Chełm oraz Bełz. (Barański M.K.: s. 208)
Choć dla miast, a w dłuższej perspektywie także dla szlachty, rządy Ludwika okazywały się korzystne, nie brakowało rycerstwa nastawionego do niego wrogo. Najsilniej opór narastał w Wielkopolsce, gdzie możni nigdy nie pogodzili się z panowaniem Andegawenów. Próba uspokojenia sytuacji przez powierzenie urzędu starosty stronnikiem Węgier przyniosła odwrotny skutek i doprowadziła do wojny domowej. Wielkopolanie szukali wsparcia wśród rycerstwa marchii, a Mazowszanie zacieśniali kontakty z Litwinami.
Mimo tych napięć Ludwik potrafił doprowadzić do uznania swojej córki za następczynię polskiego tronu. Starsza z córek, Maria, została jednak wydana za Zygmunta Luksemburczyka. Po śmierci Ludwika polscy panowie postawią na Jadwigę, chcąc uniknąć przejęcia władzy przez Luksemburgów. (szerzej na ten temat: Barański M.K.: s. 209-210)
Skutki rządów Ludwika dla szlachty
Z perspektywy politycznej rządy Ludwika trudno uznać za szczególnie udane, choć nie sposób pominąć wagi jego dyplomatycznych umiejętności. Z czasem coraz wyraźniej widać jednak, że jego panowanie przyniosło krajowi znaczące korzyści — zwłaszcza w sferze gospodarki i kultury.
Pomimo wojen domowych i narastającej niechęci części możnych, to właśnie szlachta okazała się największym beneficjentem rządów węgierskiego monarchy. Zmuszony do zabiegania o poparcie, władca nadawał kolejne przywileje: poszerzał prawa stanu szlacheckiego i jednocześnie nakładał na kolejnych władców obowiązek bardziej odpowiedzialnego korzystania z jego służby oraz świadczeń.
Coraz łatwiej dostrzec, jak tradycyjne więzi feudalne łączące suwerena z wasalami stopniowo się rozluźniają i zaczynają się kruszyć. Jednocześnie feudalizm będzie się umacniał w relacjach między szlachtą a chłopami. Wraz ze wzrostem władzy nad poddanymi i rosnącą niezależnością od króla, szlachta w epoce nowożytnej stanie się kluczową siłą, która w największym stopniu ukształtuje politykę i kulturę Rzeczpospolitej.
Źródła:
- Marek Kazimierz Barański, Dzieje Polski w średniowieczu, Zysk i S-ka 2012
- Jerzy Kłoczowski, Słowiańska Europa w XIV–XV stuleciu, Ossolineum 1984
- Andrzej Wyrobisz, Ludwik Węgierski, w: Poczet królów i książąt polskich, red. Andrzej Garlicki, Czytelnik 1998, s. 263–268