W 1147 roku ogłoszono krucjatę przeciw Słowianom. Jej przebieg zaskoczył samych najeźdźców
W 1147 roku Europa ruszyła na pogańskich Słowian znad Łaby. Krucjata połabska miała być pokazem siły i błyskawicznym zwycięstwem „w imię wiary” — tak przynajmniej ją zapowiadano. Tyle że już pierwsze wydarzenia zaczęły burzyć ten obraz: zamiast pewnego triumfu pojawiły się zgrzyty, chaos, niespodziewane zwroty i coraz więcej wątpliwości, których nikt nie potrafił łatwo uciszyć. Co naprawdę zapaliło lont tej wyprawy? Jak przebiegała, krok po kroku, gdy zderzyła się z rzeczywistością? I dlaczego w całej historii tak ważne okazały się oddziały Mieszka III Starego — księcia wielkopolskiego, który dał się porwać krucjatowym hasłom?
- Krucjata 1147: Polacy ruszają na pogan
- Niklot kontra krucjata połabska 1147
- Szczecin i zwrot sojuszy Mieszka III
Krucjata 1147: Polacy ruszają na pogan
W 1147 roku w Europie coraz wyraźniej krystalizował się plan nowej krucjaty przeciw muzułmanom. Jej głównym zadaniem miało być odzyskanie hrabstwa Edessy — obszaru niedawno opanowanego przez siły chrześcijańskie, a następnie utraconego. Do udziału w wyprawie z niezwykłą energią wzywał w kazaniach cysters Bernard z Clairvaux. Jego inicjatywę poparł papież Eugeniusz III, który w bulli ogłoszonej 12 kwietnia 1147 roku obiecywał uczestnikom krucjaty duchową nagrodę w postaci odpuszczenia grzechów.
W tym samym dokumencie Eugeniusz III zaznaczał, że identyczne przywileje religijne będą przysługiwać także tym chrześcijanom, którzy ruszą przeciw innym europejskim poganom — w tym Słowianom połabskim. Taka deklaracja szczególnie przypadła do gustu wielu niemieckim feudałom, od dawna patrzącym na wschód z myślą o podporządkowaniu sąsiednich ziem. Co jednak znamienne, król Niemiec Konrad III nie wybrał wyprawy przeciw Słowianom, lecz zdecydował się na kierunek do Ziemi Świętej — do czego przekonał go Bernard podczas zjazdu w Spirze jeszcze pod koniec 1146 roku.
Echo krucjaty dotarło również do Polski. Jedno ze źródeł zanotowało, że Bolesław Kędzierzawy „z ogromnym wojskiem przeprawił się na Prusaków i długi czas w ich kraju zabawił”. Tymczasem jego młodszy brat, Mieszko III Stary, postanowił dołączyć do rycerstwa niemieckiego, kompletując na potrzeby wyprawy — jak twierdzą przekazy — 20 tysięcy wojowników. Badacze są zgodni, że liczba ta najpewniej została wyolbrzymiona, choć dziś trudno ocenić, w jakim stopniu.
Niklot kontra krucjata połabska 1147
Uderzenie wyprzedzające księcia Niklota
Krucjata połabska nie mogłaby się powieść bez Sasów. To właśnie oni, kierowani niechęcią do sąsiadów, zgromadzili ogromne siły i ruszyli na wyprawę w dwóch zgrupowaniach: czterdziestotysięcznym pod wodzą saskiego księcia Henryka Lwa oraz sześćdziesięciotysięcznym, którym dowodził margrabia Marchii Północnej Albrecht Niedźwiedź.
Dowódcy krucjaty podzielili zadania: przeciw Obodrytom, zamieszkującym północne rubieże Słowiańszczyzny połabskiej, miało pójść rycerstwo Henryka Lwa. Książę obodrycki Niklot znał jednak te plany i, chcąc je pokrzyżować, postawił na ruch uprzedzający. Zebrał pokaźną flotę i nocą z 26 czerwca 1147 roku przeprawił się przez wody Zatoki Lubeckiej, docierając pod Lubekę.
Szturm rozpoczął się następnego dnia. Wielu mieszkańców było wtedy całkowicie zaskoczonych: po nocnej, długiej biesiadzie spali twardo na okrętach. Nic więc dziwnego, że Słowianie szybko uzyskali przewagę. W krótkim czasie zabili ponad 300 osób, a resztę pojmali. Tylko nielicznym udało się umknąć za mury Lubeki i tam znaleźć schronienie.
Niklot próbował potem oblegać mocne umocnienia miasta, lecz nie potrafił ich przełamać. Nie zdołał także sforsować bram, a po dwóch dniach walk, gdy obrońcy uparcie utrzymywali każdy odcinek obwałowań, zdecydował się odstąpić. Mimo to śmiały wypad na Lubekę osiągnął cel: Niemcy dostali czytelny sygnał, że złamanie Słowian nie będzie ani szybkie, ani łatwe.
Pod wałami Dubina
Henryk Lew wyruszył ze swoim rycerstwem krótko po akcji Niklota. Jego zamiarem było podporządkowanie księcia obodryckiego. By to osiągnąć, postanowił uderzyć na silnie ufortyfikowany gród Dubin, gdzie Niklot schronił się wraz ze swoimi siłami. Sascy rycerze stanęli pod Dubinem na początku sierpnia 1147 roku.
Mniej więcej w tym samym czasie pod obodrzycki gród dotarły także wojska duńskie, prowadzone przez książąt Kanuta i Swena. Kroniki wspominają nawet o 100 tysiącach wojowników, choć współcześni badacze uznają tę liczbę za mocno przesadzoną.
Słowianie, widząc niemal przytłaczającą przewagę napastników, nie chcieli ryzykować bitwy w polu. Woleli trzymać się wałów, nawet jeśli oznaczało to walkę do ostatniego. Jak się później okazało, był to wybór rozsądny. Henryk Lew nie dążył bowiem do całkowitego zniszczenia Dubina i wyrżnięcia obrońców. Inaczej patrzyli na to zwykli rycerze, którym zależało na jak największych łupach — a te dawało dopiero zdobycie grodu.
Mimo napięć w niemieckim obozie oblężenie trwało. Prowadzono je jednak nieporadnie i zbyt ospale, co tylko wzmagało frustrację wśród pospolitego rycerstwa i towarzyszącej mu ludności, marzących o jednym, zdecydowanym szturmie, który miałby złamać przeciwnika. Ostatecznie do takiego rozstrzygnięcia jednak nie doszło.
Jakby kłopotów było mało, Niemcy musieli jeszcze patrzeć na niepowodzenie Duńczyków z rąk Niklota. Książę niespodziewanie wyszedł z grodu i na czele ciężkozbrojnej jazdy obodryckiej uderzył na duńskie obozowisko. Szarża była tak gwałtowna, że niemal zmiażdżyła oddziały Swena i Kanuta. Niemcy nie mogli skutecznie pomóc, bo obóz duński i niemiecki rozdzielały rozległe bagna oraz jeziora, których obejście zabierało mnóstwo czasu. W rezultacie liczna duńska piechota walczyła samotnie i zapłaciła za to ogromnymi stratami.
Drugi akt dramatu
Jeszcze zanim krucjata ruszyła przeciw Obodrytom, Niklot zawarł przymierze z Ranami, którzy w tamtym czasie uchodzili za bezsprzecznych panów morza i mieli opinię niemal nie do pokonania. Ranowie dotrzymali słowa: gdy tylko dowiedzieli się o niemiecko-duńskich działaniach zbrojnych, wypłynęli na odsiecz swoim sprzymierzeńcom.
Widok floty rugijskiej pod Dubinem był dla Duńczyków prawdziwym wstrząsem. Ich okręty stały w porcie u ujścia Warnawy, a pieczę nad nimi sprawował biskup Asker z Roskilde — człowiek zupełnie nieprzygotowany do dowodzenia. Ranowie bezlitośnie wykorzystali tę słabość, rozbijając część duńskiej floty, w tym jednostki wystawione przez mieszkańców Skanii.
Co znamienne, pozostałe duńskie okręty zamiast ruszyć na pomoc, wolały z dystansu przyglądać się rozwojowi wydarzeń. Przyczyna tkwiła w wewnętrznym sporze: flota Skanii opowiadała się po stronie księcia Swena, rywalizującego o tron z królem Kanutem, który miał w kraju silniejsze poparcie. Ten konflikt wprost osłabiał duńskie siły. Na czas krucjaty obaj wodzowie deklarowali współpracę, ale — jak dobitnie pokazała kampania 1147 roku — dzieliło ich zbyt wiele, by naprawdę działać jak jedna armia.
Po rozbiciu floty Skanii Ranowie odpłynęli na bezpieczny dystans, by po pewnym czasie wrócić podstępem w rejon duńskich kotwicowisk. Tym razem zagrożone stały się królewskie okręty, co natychmiast podkopało morale załóg. Duńczycy wpadli w panikę, a strach narósł, gdy Ranowie rozpoczęli upozorowany generalny szturm. Napastnicy nie planowali jednak prawdziwego ataku — duńska przewaga liczebna była zbyt duża. Chodziło im o zastraszenie przeciwnika. I ten cel w dużej mierze osiągnęli.
Gdy flota rugijska odpłynęła do domu, Duńczycy, chcąc się odegrać, zamierzali ponownie przeprowadzić generalny atak na wały Dubina. Sprzeciwili się temu jednak Sasi, którzy woleli porozumieć się z obrońcami. Najeźdźcy zgodzili się odstąpić spod grodu w zamian za przyjęcie chrześcijaństwa przez Obodrytów oraz wydanie duńskich jeńców.
Szczecin i zwrot sojuszy Mieszka III
Równocześnie z wyprawą Henryka Lwa na Dubin, oddziały margrabiego Albrechta Niedźwiedzia operowały pod Dyminem, którego — mimo dużego wysiłku — nie zdołały opanować. Wkrótce po odstąpieniu spod tej twierdzy wojska Albrechta skierowały się pod Szczecin, broniony przez księcia pomorskiego Racibora i biskupa Wojciecha. Również tam Niemcy, pomimo zaciekłych szturmów, nie potrafili przełamać obrony ani wymusić poddania miasta.
Pod murami Szczecina niemieckie wojska znalazły się w sytuacji co najmniej niezręcznej: przyszło im walczyć z chrześcijanami, którzy stosunkowo niedawno przyjęli chrzest. W praktyce oznaczało to jawne naruszenie idei krucjatowej, zakładającej prowadzenie wojny wyłącznie przeciw „niewiernym”.
Wielu wcześniejszych badaczy uznawało, że pod Szczecinem pojawiły się także siły Mieszka III Starego. Nie jest to jednak rozstrzygnięte. Za sprawą nieżyjącego już lubelskiego mediewisty K. Myślińskiego upowszechniła się hipoteza, zgodnie z którą książę wielkopolski miał raczej uderzyć na sąsiadującą z jego ziemiami Brandenburgię, by wzmocnić tam własne wpływy. Gdyby tak było, oznaczałoby to działanie Piasta wbrew oczekiwaniom niemieckich sprzymierzeńców. Czy rzeczywiście tak się stało, pokażą dopiero dalsze badania — a obecny stan wiedzy w tej sprawie wciąż pozostaje mało satysfakcjonujący.
Nie ma natomiast wątpliwości, że po 1147 roku Mieszko III Stary jeszcze wielokrotnie mieszał się w sprawy Brandenburgii. Kiedy trzy lata później (1150) bezdzietnie zmarł władca Brenny, Przybysław, rządy przejął Jaksa z Kopaniku, wspierany polskimi posiłkami. Aktywność Mieszka przyczyniła się do usunięcia z Brenny wojsk Albrechta Niedźwiedzia — tego samego, z którym zaledwie dwa lata wcześniej (1148) Piast zawierał porozumienie.
Z powyższego wyłania się obraz władcy Wielkopolski jako polityka wyjątkowo sprawnego, który w razie potrzeby potrafił błyskawicznie zmieniać układ sojuszy. Robił to po to, by konsekwentnie umacniać własną pozycję w rządzonym przez siebie księstwie.
Źródła:
- Barkowski Robert F., Bitwy Słowian, Bellona, Warszawa 2018.
- Barkowski Robert, Krucjata połabska 1147, Bellona, Warszawa 2017.
- Barkowski Robert F., Słowianie połabscy. Historia zagłady, Bellona, Warszawa 2015.
- Gładysz Mikołaj, Zapomniani krzyżowcy. Polska a ruch krucjatowy w XII–XIII wieku, Wydawnictwo „DiG”, Warszawa 2002.
- Güttner Sporzyński Darius von, Piastowie i idea wypraw krzyżowych w dobie pierwszej oraz drugiej krucjaty, [w:] Kościół w monarchiach Przemyślidów i Piastów, red. Józef Dobosz, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2009.
- Kosiarz Edmund, Wojny na Bałtyku X–XIX wieku, Wydawnictwo Morskie, Gdańsk 1978.
- Myśliński Kazimierz, Polska polityka wobec Słowian połabskich do końca XII wieku, Wydawnictwo Templum, Wodzisław Śląski 2011.
- Rosik Stanisław, Wiszewski Przemysław, Wielki poczet polskich królów i książąt, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2006.
- Smolka Stanisław, Mieszko Stary i jego czasy, wprowadzenie Jan Tęgowski, Wydawnictwo Avalon, Kraków 2009.
- Światłowski Marek, Rozdrobnienie dzielnicowe w Polsce (XII–XIII w.), Wydawnictwo Avalon, Kraków 2015.
- Turasiewicz Andrzej, Dzieje polityczne Obodrzyców. Od IX wieku po utratę niezależności w latach 1160–1164, Nomos, 2004.