Nawet rodzeni bracia spisywali go na straty. Oszpecony Piast wziął odwet na wszystkich
Z przyczyn czysto fizycznych drugi syn Władysława Wygnańca wydawał się skazany na polityczny margines. A jednak człowiek, którego kalectwo przylgnęło do niego na tyle mocno, że historia zapamiętała go jako „Plątonogiego”, w najmniej spodziewanym momencie wyrósł na jednego z najtwardszych zawodników w pierwszych, brutalnych starciach między Piastami w epoce rozbicia dzielnicowego. Gdy inni tracili ziemie równie szybko, jak je zdobywali, on potrafił utrzymać odzyskaną dzielnicę żelazną ręką i bez większych wstrząsów. A potem zrobił coś, co wielu uznałoby za niemożliwe: w 1210 roku sięgnął po Kraków i władzę senioralną nad Polską. Tyle że jego triumf miał gorzki smak — bo na prawdziwe rządy dostał zaledwie ostatnie miesiące życia.
- Mieszko Plątonogi: początki życia i rodu
- Skąd przydomek Mieszka Plątonogiego?
- Walka Mieszka Plątonogiego o Śląsk
Mieszko Plątonogi: początki życia i rodu
Mieszko był drugim synem Władysława – najstarszego męskiego potomka Bolesława Krzywoustego, później znanego jako Wygnaniec. W każdej dynastii istniał zwyczaj nadawania dzieciom powtarzających się, „rodowych” imion. Podobnie było u Piastów: potomkowie często otrzymywali jedno z tzw. imion dynastycznych. Drugi syn Władysława II Wygnańca i Agnieszki, córki austriackiego margrabiego Leopolda III Świętego, dostał imię na cześć stryja – Mieszka Starego. Był czwartym przedstawicielem rodu o tym imieniu, jednak zwyczajowo określa się go jako pierwszego, bo to właśnie on był pierwszym piastowskim Mieszkiem, który rządził jako książę śląski oraz opolsko-raciborski.
Przyszedł na świat między 1131 a 1146 r. – jak to często bywa w przypadku XII wieku, dokładny dzień narodzin pozostaje nieznany. Niewykluczone więc, że urodził się jeszcze wtedy, gdy jego ojciec samodzielnie panował w swojej dzielnicy dziedzicznej, czyli na Śląsku, i był naturalnym następcą Krzywoustego. Równie prawdopodobne jest jednak, że Mieszko urodził się już w czasie dramatycznych wydarzeń, gdy Władysław i Agnieszka byli wypędzani z kraju przez przyrodnich braci Władysława.
Nic dziwnego, że dzieciństwo i młodość Mieszka w dużej mierze upłynęły na wygnaniu, razem z rodziną. Agnieszka wywodziła się z kręgu cesarskiego (była wnuczką cesarza Henryka IV), dlatego schronienie znaleziono w Altenburgu, na dworze jej przyrodniego brata – Konrada III Hohenstaufa. Po powrocie do Polski, między 1170 a 1178 r., Mieszko poślubił Ludmiłę, najpewniej z czeskiego rodu Przemyślidów. Z tego małżeństwa doczekał się licznego potomstwa: następcy Kazimierza oraz córek – Ludmiły, Agnieszki, Eufrozyny i Ryksy.
Skąd przydomek Mieszka Plątonogiego?
W rodzie, w którym wielu władców nosiło identyczne imiona, przydomki – nadawane jeszcze za życia albo dopiero po śmierci – były najprostszym sposobem, by odróżnić jedną osobę od drugiej. W przypadku księcia opolsko-raciborskiego taki przydomek po raz pierwszy pojawia się w przekazach pisanych dopiero na przełomie XIV i XV wieku.
Najpewniej jednak określano go mianem Plątonogiego (czasem także Laskonogiego) już za jego życia. Co istotne, w odróżnieniu od kuzyna – Władysława Laskonogiego – u Mieszka przezwisko nie wynikało z tradycji czy dworskiej mody, lecz z kłopotów zdrowotnych: przebytej choroby albo wrodzonej wady. Sam przydomek „Laskonogi”, jak wskazują historycy, mógł u Władysława odnosić się do ponadprzeciętnego wzrostu, ale równie dobrze do trudności w poruszaniu się, na przykład konieczności podpierania się laską.
U Mieszka problem z nogami miał być wyraźnie widoczny. Niewykluczone, że był to efekt polio (choroby Heinego-Medina), choć w praktyce możliwych wyjaśnień jest więcej. Badacze biorą pod uwagę również dziedziczną przypadłość, sięgającą pradziadka, Władysława Hermana – o jego dolegliwościach nóg wspomina Kronika polska Anonima, tzw. Galla. I choć Mieszko zapisał się w dziejach z przydomkiem, który nie brzmi dla niego szczególnie korzystnie, to samo jego panowanie można ocenić raczej jako udane.
Walka Mieszka Plątonogiego o Śląsk
W 1163 r. dzięki interwencji cesarza Mieszko i jego starszy brat Bolesław mogli bezpiecznie wrócić do dzielnicy senioralnej, należącej wcześniej do ich ojca. To jednak nie kończyło sporu: przez następne lata musieli rywalizować ze stryjem, Bolesławem Kędzierzawym, o realne przejęcie władzy na Śląsku. Dopiero w 1166 r. udało im się dopiąć celu. Na początku rządzili wspólnie we trójkę, razem z najmłodszym bratem Konradem, lecz po sześciu latach Mieszko wypędził Bolesława Wysokiego, tłumacząc to zbyt skromnym udziałem brata w podziale wpływów. Co ciekawe, w konflikcie przeciwko ojcu stanął także syn Bolesława – książę wrocławski Jarosław. A może zainteresuje cię także ten artykuł o rozbiciu dzielnicowym w Polsce?
Kolejna cesarska interwencja doprowadziła do porozumienia: Bolesław wrócił na Śląsk, ale musiał wydzielić Mieszkowi ziemię raciborską i cieszyńską, a Jarosławowi – opolską. Spokój utrzymał się do 1177 r., gdy w Polsce wybuchł bunt przeciw seniorowi, Mieszkowi III Staremu. Bolesław Wysoki opowiedział się po stronie Kazimierza Sprawiedliwego, najmłodszego brata seniora, natomiast Mieszko wsparł samego seniora. W efekcie zamieszania Bolesław ponownie został wypędzony z Wrocławia. Z czasem Mieszko Stary musiał jednak ustąpić i schronił się u swojego imiennika, który – widząc przewagę militarną przeciwników – porozumiał się z Kazimierzem Sprawiedliwym, w wyniku czego przypadły mu ziemie oświęcimska i bytomską.
Kluczowym momentem dla rządów Mieszka okazał się rok 1201. Wiosną zmarł Jarosław, a w grudniu odszedł Bolesław Wysoki. Mieszko natychmiast przejął księstwo opolskie, nie dopuszczając do niego kolejnego syna Bolesława – Henryka Brodatego. Zawarty później układ między Mieszkiem a bratankiem sprawił, że starszy z książąt zachował na stałe zdobyte ziemie, co w praktyce przypieczętowało podział Śląska na Dolny i Górny.
Między oboma Piastami zawiązała się trwała współpraca, której efektem było przywrócenie w 1210 r. zasady senioratu w Polsce przez papieża oraz wkroczenie Mieszka Plątonogiego do Krakowa. Niestety, nie zasiadał na tym tronie długo. Książę zmarł 16 maja 1211 r.
Wraz z żoną Ludmiłą zapisał się w dziejach jako fundator i opiekun wielu klasztorów. To właśnie oni sprowadzili do Rybnika norbertanki. Założyli też mennicę w Raciborzu, działającą aż do XVIII w. Swojemu następcy, jedynemu synowi Kazimierzowi, pozostawił sprawnie funkcjonujące księstwo opolsko-raciborskie.
Źródła:
- Borówka T., Mieszko Plątonogi nie zachwycał posturą [Poczet królów polskich a Śląsk], https://dziennikzachodni.pl/mieszko-platonogi-fizycznie-nie-imponowal-poczet-krolow-polskich-a-slask/ar/743625 (dostęp: 03.02.2021)
- Jasiński K., Rodowód Piastów śląskich, t. III, Piastowie opolscy, cieszyńscy i oświęcimscy, Ossolineum, Wrocław 1977
- Mika N., Mieszko, książę raciborski i władca Krakowa. Dzielnicowy rządca Polski (ok. 1142–1211), Avalon, Kraków 2013