Tułał się po kraju jako wygnaniec, a potem został królem. Niezwykła historia sławnego Piasta
Postępujące przez XIII wiek rozbicie dzielnicowe coraz mocniej hamowało rozwój Polski. O zjednoczeniu można było mówić tylko w teorii: każdy krok naprzód blokowali książęta dzielnicowi, świeccy i kościelni feudałowie, a do tego dochodziły spory i rywalizacja nawet między tymi, którzy deklarowali wolę jednoczenia. Gdy nadszedł początek XIV wieku, małe i słabe księstwa na Śląsku i Mazowszu zaczęły wpadać w orbitę wpływów Czech — a to był sygnał, że stawka rośnie. Bo przecież chodziło nie tylko o ziemie, lecz o symbol władzy nad całym królestwem: królewską koronę. W tym samym czasie w społeczeństwie dojrzewała nowa, coraz silniejsza świadomość narodowa. I właśnie wtedy pojawił się człowiek, który postanowił zaryzykować wszystko, by odbudować Królestwo Polskie: książę brzesko-kujawski Władysław Łokietek.
- Łokietek i Wacław II w walce o Kraków
- Od Przemysła II do powrotu Łokietka
- Koronacja Łokietka i zjednoczenie Polski
- Wojna Łokietka z Krzyżakami 1327–1332
Łokietek i Wacław II w walce o Kraków
Książę Władysław Łokietek w 1288 roku przejął po swoim przyrodnim bracie, Leszku Czarnym, ziemię sieradzką i jako książę brzesko-sieradzki rozpoczął konsekwentne działania zmierzające do ponownego zjednoczenia ziem polskich. Leszek Czarny, rządzący w Krakowie, zmarł bez dziedzica, co natychmiast uruchomiło rywalizację o krakowski tron. Spór między pretendentami — księciem płockim Bolesławem a Henrykiem IV Probusem — Łokietek wykorzystał, udzielając Bolesławowi wsparcia zbrojnego w bitwie pod Siewierzem. W zamian Bolesław płocki odstąpił księciu brzesko-sieradzkiemu prawa do spadku po Leszku Czarnym. Łokietek zdołał na krótko opanować Kraków, lecz już w 1289 roku został z niego wyparty przez Henryka IV Probusa, zatrzymując jednak ziemię sieradzką. Probus nie doprowadził do koronacji na króla Polski — rok później został otruty. Zgodnie z testamentem o jego dziedzictwo upomnieli się Przemysł II, który objął Kraków, oraz Henryk głogowski, dziedziczący Wrocław. Ziemia kłodzka przypadła Przemyślidom. [Wyrozumski, 1988, s.137-139]
Władcy Czech w XIII wieku konsekwentnie budowali model monarchii, do której miały należeć również ziemie niebędące ich dziedziczną własnością. Poszerzali wpływy, łącząc politykę małżeństw z grą lenną i twardą presją militarną:
- W 1291 roku Przemysł II, książę wielkopolski sprawujący władzę w Krakowie, pod naciskiem krakowskich możnych przekazał czeskiemu władcy prawa do Małopolski.
- Wasalami króla czeskiego Wacława II zostali książęta śląscy: bytomski, opolski i raciborski.
- Siostrę Wacława wydano za księcia płockiego, co dzięki temu małżeństwu związało Czechy sojuszem z księstwem mazowieckim.
Czeski marsz po Małopolsce próbował zatrzymać Władysław Łokietek, mający oparcie w części miejscowej społeczności — zwłaszcza wśród mieszkańców ziemi sandomierskiej — oraz wśród swoich stronników na obszarze ziemi krakowskiej zajętej przez Czechów. Tymczasem panowie krakowscy dostrzegali, że objęcie rządów w Krakowie przez Wacława II może przynieść im wymierne korzyści, jeśli Małopolska zyska w państwie pozycję pierwszoplanową. Wybór króla na księcia krakowskiego potwierdzał jego prawa do Małopolski, co podkreślano także w tytulaturze – Rex Bohemie, dux Cracovie et Sandomirie, marchioque Moravie. W 1292 roku Władysław Łokietek, nie mogąc przeciwstawić się przewadze czeskich wojsk, zawarł układ w Sieradzu: tracił Sandomierz, zrzekał się Małopolski i zobowiązywał do udzielania wsparcia zbrojnego. Dzięki temu Wacław II mógł rozpocząć przygotowania do starań o koronę polską. Na drodze stanął jednak książę Wielkopolski — Przemysł II. [Barański, 2006, s.435 – 439]
Od Przemysła II do powrotu Łokietka
Arcybiskup gnieźnieński Jakub Świnka koronował Przemysła II na króla 25 czerwca 1295 roku. Wacław II zaakceptował fakt, że papież wyraził zgodę na tę koronację. Już w lutym 1296 roku monarcha padł ofiarą zamachu. Wielkopolanie osadzili na tronie wielkopolskim Władysława Łokietka, który nie zrezygnował z rywalizacji z czeskim Wacławem o wpływy w Polsce. Przebieg sporu odnotowały średniowieczne roczniki – Rocznik Traski, Rocznik małopolski oraz Rocznik Sędziwoja. Obawiając się otwartej wojny z Czechami, Łokietek przyjął nowe zobowiązania: w 1297 roku, w zamian za 5 tysięcy grzywien srebra, uznał prawa Wacława II do Małopolski, a w 1299 roku przyrzekł udać się do Pragi i przyjąć w lenno Wielkopolskę, Pomorze, Kujawy, Łęczycę oraz Sieradz. [Wyrozumski,1999, s.256-257]
Decyzja szybko obróciła się przeciwko Łokietkowi. Rozczarowani Wielkopolanie doprowadzili do jego upadku, obierając na tron wielkopolski Wacława II. Małżeństwo czeskiego władcy z córką Przemysła II – Ryksą – wzmacniało jego dziedziczne roszczenia do Wielkopolski. Po opanowaniu tej dzielnicy Wacław II zmusił Władysława Łokietka do ucieczki z kraju. Książę pozostawał na wygnaniu od 1300 roku. We wrześniu 1300 roku Wacław II koronował się na króla Polski. W efekcie ziemie polskie zostały częściowo zjednoczone, choć poza Królestwem nadal pozostawały Mazowsze, Dolny Śląsk, ziemia lubuska oraz księstwa górnośląskie. Król używał tytułu Rex Bohemie et Polonie. W 1305 roku Wacław II zmarł, a w kolejnym roku zamordowano jego syna, Wacława III.
Powrót Władysława Łokietka do kraju w 1304 roku stał się możliwy dzięki wsparciu węgierskich sojuszników. Książę zajął Wiślicę, odzyskał ziemię sandomierską, a po jego stronie stanęły sądeckie klaryski i mieszczanie Nowego Sącza. Z czasem Łokietek odbudowywał swoje wpływy, odzyskując kolejne ziemie: ziemię sieradzką, łęczycką, Kujawy brzeskie oraz Kraków. W następnym roku odzyskano Pomorze Gdańskie, jednak wkrótce zostało ono utracone wskutek zdrady rodu Święców. Spór o Pomorze Gdańskie zagarnięte przez Krzyżaków rozstrzygnął sąd kanoniczny w Inowrocawiu w latach 1320 - 1321. Krzyżacy mieli oddać zagrabione ziemie i zapłacić 30 tysięcy grzywien, lecz wyroku nie wykonano. [Wyrozumski, 1999, s. 307] Łokietek nie zdołał objąć swoją władzą Wielkopolski, Śląska, Mazowsza ani Pomorza Zachodniego, które w 1309 roku przeszło na rzecz Krzyżaków. [Barański, 2006, s.445 – 451] A może zainteresuje cię także ten artykuł o koronacji Władysława Łokietka?
Koronacja Łokietka i zjednoczenie Polski
W 1314 roku Władysław Łokietek przejął rządy w Wielkopolsce. Umiejętnie rozegrał ambicje dwóch najważniejszych dzielnic: w dokumentach małopolskich tytułowano go jako Dux Cracovie, Sandomirie, Siradie, Lancicie, necnon heres regni Polonie, natomiast w pismach wielkopolskich na pierwszym planie widniało heres regni Polonie. [ Barański, 2006, s.451]. Powiodły się również zabiegi o zgodę Stolicy Apostolskiej na koronację. Archidiakon gnieźnieński Janisław podczas zjazdu możnych w Sulejowie w 1318 roku przedstawił warunki papieża Jana XXII. Uroczystość miała zostać przeprowadzona tak, by nie urazić króla Czech Jana Luksemburskiego, który zgłaszał roszczenia do Wielkopolski. Dlatego jako miejsce ceremonii wyznaczono Kraków, pełniący funkcję stolicy. Dzień koronacji Łokietka – 20 stycznia 1320 roku – urósł do rangi symbolu ponownego scalania państwa. Koronę na skronie władcy nałożył arcybiskup gnieźnieński, co dodatkowo akcentowało jedność Królestwa. Wawel odtąd stał się przestrzenią kolejnych koronacji. Sam przebieg uroczystości opisał dopiero ponad sto lat później Jan Długosz w kronice Roczniki, czyli Kroniki sławnego Królestwa Polskiego. [Wyrozumski,1999, s.301-302]
Koronacja Władysława Łokietka miała dla Polski znaczenie przełomowe – zarówno wewnątrz kraju, jak i w relacjach zewnętrznych. Chrześcijański monarcha zyskiwał prestiż w oczach europejskich władców i był uznawany za prawowitego króla całej Polski. Jan Luksemburski, dzięki dyplomatycznemu przeniesieniu ceremonii na Wawel, nie wysuwał otwartych pretensji, postrzegając Łokietka przede wszystkim jako króla krakowskiego. Sama koronacja była też jasnym sygnałem, że zjednoczenie ziem polskich pod rządami Władysława Łokietka staje się realne i może liczyć na poparcie szerokich warstw społeczeństwa. Dodatkowo sojusze polityczne z Węgrami i Litwą zapewniły królowi Władysławowi I ważne wsparcie z zewnątrz dla działań zjednoczeniowych.
Wojna Łokietka z Krzyżakami 1327–1332
Źródeł wojny z Zakonem należy szukać w fiasku polskich prób odzyskania Pomorza drogą dyplomatyczną. Konflikt z Krzyżakami wybuchł w 1327 roku. W lipcu król Władysław ruszył na Mazowsze, by podporządkować sobie książąt mazowieckich, którzy nie chcieli uznać zwierzchnictwa monarchy polskiego. Mazowieckie księstwa prowadziły własną grę polityczną: wspierały Zakon zbrojnie i zawierały z nim porozumienia sojusznicze. Gdy Łokietek zaczął stanowić realne zagrożenie, Wacław, książę płocki, poprosił Krzyżaków o pomoc. Oddziały zakonne zostały jednak powstrzymane przez króla między Kowalem a Brześciem Kujawskim.
Dalszy przebieg wojny wyglądał następująco:
- 1328 rok – Krzyżacy, działając wspólnie z Janem Luksemburskim, uderzyli na Żmudź. Władysław Łokietek wkroczył wtedy do ziemi chełmińskiej, lecz wycofał się na wieść o powrocie wojsk czesko-krzyżackich. Wacław płocki złożył Luksemburczykowi hołd lenny. W ręce Zakonu trafiło Pomorze oraz połowa ziemi dobrzyńskiej – obszary przekazane Krzyżakom przez Jana Luksemburskiego, występującego jako „król Polski”.
- 1330 rok – Krzyżacy opanowali Bydgoszcz, Wyszogród i Nakło. Łokietek, wspierany przez oddziały litewskie, zdołał odzyskać Bydgoszcz i Wyszogród.
- Lipiec 1331 rok – Kazimierz, syn Władysława Łokietka, objął namiestnictwo w Wielkopolsce i na Kujawach. W lipcu ruszyła kolejna faza działań zbrojnych. Najdotkliwszym skutkiem krzyżackiego uderzenia były zniszczenia w okolicach Inowrocławia. Wojska zakonne stoczyły nieudaną bitwę pod Pyzdrami, w rejonie pobytu Kazimierza, a także nad jeziorem Zaniemyśl.
- Wrzesień 1331 roku - rozpoczął się krzyżacki marsz na Kalisz, gdzie miała dołączyć armia Jana Luksemburskiego. Po drodze Krzyżacy złupili Sieradz i Szadek. Szybko wyszło na jaw, że Jan Luksemburski nie zdąży na czas, więc Zakon zdecydował o odwrocie do Prus. Władysław Łokietek uderzył na cofające się oddziały krzyżackie pod Koninem.
- 27 września 1331 – król Władysław I zaatakował wojska krzyżackie pod Płowcami. Polskie siły uderzyły w tylną straż Zakonu i rozbiły ją. Starcie z głównymi siłami krzyżackimi nie przyniosło rozstrzygnięcia.
- 1332 rok – Krzyżacy zajęli całe Kujawy, zdobywając m.in. Brześć. Planowana wyprawa odwetowa Łokietka nie doszła do skutku – nuncjusz papieski Piotr z Alwernii doprowadził do rozejmu. W roli mediatorów mieli wystąpić władca Czech i władca Węgier, na co Łokietek przystał. Nie doczekał jednak efektów arbitrażu – zmarł w marcu 1333 roku. [Wyrozumski, 1960, s. 445 – 448] [Barański, 2006, s. 457 – 460]
Zjednoczenie Polski przez Władysława Łokietka, oparte przede wszystkim na działaniach zbrojnych, nie przyniosło spodziewanego finału. Kazimierz Wielki przejął państwo ograniczone w praktyce do dwóch dzielnic – Wielkopolski i Małopolski. Pomorze Gdańskie, Kujawy oraz ziemia dobrzyńska pozostawały w rękach Zakonu. Księstwa śląskie, z wyjątkiem świdnickiego, jaworskiego i ziębickiego, stały się lennami Królestwa Czeskiego. Ziemię lubuską zajęła Brandenburgia. Nadal istniały też księstwa piastowskie, które nie uznawały zwierzchności polskiego władcy. [Wyrozumski, 1999, s.315]
Źródła:
- M. K. Barański, Dynastia Piastów w Polsce, PWN, Warszawa 2006.
- T. Manteuffel, Historia powszechna. Średniowiecze, PWN, Warszawa 2002.
- J. Wyrozumski, Wielka historia Polski. Dzieje Polski piastowskiej (VIII w. – 1370), FOGRA Oficyna Wydawnicza, Kraków 1999.
- J. Wyrozumski, Historia Polski, t. I, PWN, Warszawa 1960.