Polska miała mieć cesarza za króla. Jeden człowiek próbował narzucić go całemu państwu

Gdy Zygmunt II August zmarł bez potomka, w Rzeczpospolitej Obojga Narodów zapadła cisza, która zwiastowała burzę. Tron nagle pozostał pusty, a o tym, kto go obejmie, miała zdecydować nie krew, lecz wybór – i to w atmosferze, w której każdy głos mógł przesądzić o losach państwa. Kandydatów nie brakowało: podczas pierwszej wolnej elekcji pojawiło się ich aż dziesięciu, a w drugiej – jeszcze więcej, bo jedenastu. Zasady wydawały się jasne: król miał zostać wyłoniony większością głosów. Tyle że teoria szybko zderzyła się z praktyką. W trakcie drugiej elekcji wydarzyło się coś, co do dziś budzi emocje: prymas Polski i arcybiskup gnieźnieński Jakub Uchański, wbrew stanowisku większości szlachty, ogłosił królem cesarza Maksymiliana II Habsburga. Problem w tym, że choć padły wielkie słowa i ogłoszono „zwycięzcę”, polska korona nigdy nie spoczęła na jego głowie.
- Pierwsza wolna elekcja i elekcja viritim
- Jak wybierano króla podczas bezkrólewia?
- Henryk Walezy i jego krótki rząd w Polsce
- Jakub Uchański – prymas i interrex Polski
- Drugie bezkrólewie i wybór Batorego
Pierwsza wolna elekcja i elekcja viritim
W dziejach Polski za pierwszy przykład wolnej elekcji uznaje się rok 1386. Po śmierci Ludwika Węgierskiego możni wskazali na króla Władysława Jagiełłę, który jednocześnie został mężem Jadwigi Andegaweńskiej. Z kolei w 1529 r., podczas sejmu w Piotrkowie, król Zygmunt I Stary wraz z królową Boną doprowadzili do tego, że posłowie zgodzili się na wybór i koronację ich syna, Zygmunta Augusta, jako współrządzącego. Była to elekcja vivente rege (łac. „za życia króla”). Rok później arcybiskup gnieźnieński i prymas Polski Jan Łaski dokonał koronacji Zygmunta Augusta.
W biografii Zygmunta II Augusta, choć zawierał on w swoim życiu trzy małżeństwa, nie pojawił się najważniejszy element dla ciągłości dynastii: potomstwo. Pojawiały się pogłoski, jakoby miał być ojcem nieślubnej córki swojej faworyty Barbary Gizanki, jednak nigdy nie udało się tego jednoznacznie potwierdzić. Tym samym pozostał ostatnim męskim przedstawicielem rodu Jagiellonów, a jego śmierć uruchomiła pierwsze od dawna bezkrólewie.
Na konieczność przygotowania państwa do takiego scenariusza musiał reagować już Zygmunt Stary. W latach 1530 i 1538 ogłosił dwa statuty, które na stałe wprowadzały w Rzeczypospolitej elekcję viritm. W praktyce oznaczało to, że w wyborze monarchy mógł uczestniczyć każdy szlachcic, o ile osobiście stawił się w miejscu głosowania.
Jak wybierano króla podczas bezkrólewia?
Po śmierci monarchy jego obowiązki, aż do chwili wyboru następcy, przejmował interrex. Funkcję tę pełnił arcybiskup gnieźnieński, będący jednocześnie prymasem Polski. W czasie pierwszego bezkrólewia rolę interreksa sprawował Jakub Uchański. To on zwoływał sejm konwokacyjny, którego zadaniem było ustalenie, kiedy i gdzie odbędzie się elekcja.
Na sejm elekcyjny przybywały poselstwa kandydatów zabiegających o polską koronę. W trakcie obrad spisywano pacta conventa – porozumienie zawierane między szlachtą a przyszłym władcą. Pacta conventa tworzono każdorazowo od nowa: każdy kolejno wybierany monarcha składał własne zobowiązania, które następnie wpisywano do dokumentu.
Kolejnym etapem wyboru władcy była właściwa elekcja. Zgodnie ze zwyczajem odbywała się na polach elekcyjnych we wsi Wola pod Warszawą. Tylko dwa razy zdecydowano się na inne miejsce – podwarszawski Kamion. Wybór następował poprzez jednomyślne wskazanie kandydata zarówno przez posłów, jak i senatorów. Oficjalnego ogłoszenia nowego monarchy dokonywał marszałek.
Bezkrólewie kończył sejm koronacyjny zwoływany w Krakowie. Podczas uroczystej koronacji król publicznie przysięgał dochowanie artykułów henrykowskich oraz pacta conventa. Dopiero od tego momentu formalnie rozpoczynał swoje panowanie.
Henryk Walezy i jego krótki rząd w Polsce
Francuzi spoglądali na polską koronę na długo przed pierwszą wolną elekcją. Gdy dobiegało końca panowanie Zygmunta Augusta, na jego dworze zjawiło się poselstwo z Francji z propozycją małżeństwa Henryka Walezego z Anną Jagiellonką, siostrą króla. Do spotkania jednak nie doszło – delegacji nie dopuszczono do monarchy.
Zygmunt August zmarł 7 lipca 1572 r., a sejm elekcyjny zebrał się na przełomie kwietnia i maja roku następnego. Wśród dziesięciu pretendentów do tronu najgroźniejszymi rywalami Walezego byli m.in. Ernest Habsburg (syn Maksymiliana Habsburga), Jan III Waza – król Szwecji, oraz Iwan IV Groźny – car Rosji. Ostatecznie szlachta postawiła na francuskiego księcia.
Nowo obrany władca był młodym kawalerem. Aby mocniej związać go z Rzecząpospolitą, zdecydowano, że poślubi Annę Jagiellonkę. Kandydatka na żonę była od niego wyraźnie starsza, a sam król przybył do Polski dopiero w styczniu 1574 r. Jego rządy okazały się jednak krótkie – gdy w czerwcu dotarła wiadomość o wakacie na tronie Francji, Henryk Walezy ruszył w drogę do ojczyzny, by objąć władzę po zmarłym bracie.
Jakub Uchański – prymas i interrex Polski
Jakub Uchański przyszedł na świat w 1502 r. we wsi Uchanie na Lubelszczyźnie. Jego losy pokazują, jak daleko w XVI wieku można było zajść dzięki protekcji władców. Święcenia kapłańskie otrzymał mimo nieukończenia pełnego cyklu studiów teologicznych. Z czasem został biskupem chełmskim, a następnie wrocławskim. Kluczowe znaczenie miało wsparcie królowej Bony, które zapewniło mu mocną pozycję na dworze – tam pełnił funkcję sekretarza wielkiego koronnego.
W 1562 r. objął urząd arcybiskupa gnieźnieńskiego, a więc automatycznie także prymasa Polski. Po śmierci Zygmunta Augusta, zgodnie z przyjętymi ustaleniami, to właśnie prymas przejmował obowiązki głowy państwa na czas bezkrólewia. Jakub Uchański dwukrotnie występował w tej roli jako interrex.
W 1573 r. dokonał koronacji pierwszego elekcyjnego monarchy Rzeczypospolitej – Henryka Walezego. Ten wybór szybko okazał się nietrwały. Dwa lata później, w 1575 r., pod wpływem nuncjusza papieskiego, podczas elekcji ogłosił królem Maksymiliana II Habsburga.

Drugie bezkrólewie i wybór Batorego
Nawet po ucieczce Henryk Walezy wciąż przedstawiał się jako król Polski. W samej Rzeczpospolitej postawiono mu jednak twardy warunek: miał wrócić najpóźniej do 12 maja 1575 r. Właśnie na ten termin zaplanowano zjazd w Stężycy, który miał przesądzić o dalszych losach państwa. Henryk wybrał życie we Francji, więc zjazd ogłosił drugie bezkrólewie.
Sejm konwokacyjny wyznaczono na 3 października, a na nim ustalono, że elekcja odbędzie się 7 listopada. Sama zapowiedź wyboru nowego władcy znów rozbudziła ambicje kandydatów i ich stronników – tym razem do Polski przybyło aż 11 poselstw. Wśród pretendentów znalazł się Maksymilian II Habsburg. Choć jego biografia nie przebiła sławą dziejów dziadka, Maksymiliana I, to sam majestat cesarskiego tytułu rozpalał wyobraźnię i budził skrajne emocje.
Za Habsburgiem stało silne stronnictwo prohabsburskie, z prymasem Jakubem Uchańskim wśród najważniejszych zwolenników. Kandydat mógł też podkreślać więzi z Jagiellonami: jego matka, Anna Jagiellonka, była wnuczką Kazimierza Jagiellończyka, a pradziadek Maksymilian I poślubił Biankę Marię Sforzę – bratanicą tej ostatniej była królowa Bona.
Opozycja mówiła o potrzebie wyboru „króla Piasta”, lecz nie potrafiła wskazać jednej, realnej osoby. W tej sytuacji prymas, pod wpływem nuncjusza papieskiego, 12 grudnia 1575 r. obwołał królem Habsburga. Reakcja szlachty była natychmiastowa: już następnego dnia ogłoszono wybór siostry Zygmunta Augusta, Anny Jagiellonki. Równocześnie wskazano jej przyszłego męża – Stefana Batorego, którego kandydatura z dnia na dzień zdobywała coraz szersze poparcie.
Ostatecznie o wyniku przesądziły energiczne posunięcia Batorego oraz zwłoka i nadmierna pewność siebie cesarza. Jeszcze próbowano wypromować innego Habsburga – syna Maksymiliana, arcyksięcia austriackiego Ernesta. Batory na początku lutego podpisał pacta conventa, podczas gdy Maksymilian uczynił to dopiero pod koniec marca. 18 kwietnia Stefan Batory uroczyście wjechał do Krakowa. Mimo że nie miał po swojej stronie Litwy, Prus Królewskich ani samego prymasa, 1 maja 1576 r. biskup kujawski Stanisław Karnkowski poprowadził najpierw uroczystość zaślubin Stefana i Anny, a następnie koronację. Król, rozpoczynając rozmowy i układy z przeciwnikami, doprowadził do tego, że jego władza została ostatecznie przesądzona na jego korzyść.
Źródła:
- Besala J., Małżeństwa królewskie. Jagiellonowie, Bellona, Warszawa 2006
- Besala J., Stefan Batory, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1992
- Bibl V., Maksymilian II. Zagadkowy cesarz, Napoleon V, Oświęcim 2017
- Grzybowski S., Henryk Walezy, Ossolineum, Wrocław 1985
- Urzędnicy dawnej Rzeczypospolitej XII – XVIII wieku. Spisy, t. X. Urzędnicy centralni i nadworni Polski XIV – XVIII wieku, red. A. Gąsiorowski, Biblioteka Kórnicka, Kórnik 1992