Polski król musiał stanąć przed niemieckim cesarzem i wyrzec się korony. To był polityczny nokaut
Mieszko II Lambert panował na polskim tronie zaledwie chwilę — ale to wystarczyło, by kraj znalazł się na krawędzi. To był czas, w którym Polska dostała cios za ciosem: wojna z Niemcami, uderzenie ze strony Rusi (brzmi znajomo?), a do tego krótki, za to wyjątkowo brutalny epizod rządów Bezpryma, wcześniej odsuniętego i wygnanego. Co dokładnie doprowadziło do tego chaosu i jaką rolę odegrał w nim sam Mieszko? Przyjrzyjmy się krok po kroku temu krótkiemu, ale niezwykle intensywnemu okresowi — w porządku chronologicznym, z najciekawszymi szczegółami z życia władcy i jego kluczowymi decyzjami, które zmieniły bieg wydarzeń.
- Mieszko II i jego droga do koronacji
- Konrad II i najazdy Mieszka II na Niemcy
- Bezprym przeciw Mieszkowi II: walka o tron
- Rycheza i insygnia oddane Konradowi II
- Upokorzenie Mieszka II w Merseburgu
Mieszko II i jego droga do koronacji
Mieszko II Lambert był synem Bolesława Chrobrego, zmarłego w 1025 roku, oraz Emnildy. Przyszedł na świat w 990 roku, najpewniej w Krakowie. Drugie imię (lub przydomek) nawiązywało do imienia jednego z synów Mieszka I — przyrodniego brata Chrobrego. Jeszcze za życia ojca zdobywał doświadczenie w rzemiośle wojennym. Dowodził jedną z armii broniących Polski nad Odrą przed wojskami Henryka II. Toczył też walki z Udalrykiem, księciem czeskim. W 1015 roku był o krok od opanowania Miśni, lecz plany pokrzyżowała mu jedynie wielka woda — wezbrana Łaba.
W tym samym roku, w którym jego ojciec sięgnął po królewską koronę, Mieszko również koronował się na króla Polski, zamierzając kontynuować linię polityczną wyznaczoną przez Chrobrego. Przy jego koronacji warto jednak pamiętać o tym, co działo się wówczas w Niemczech — bo już od pierwszych lat rządów Mieszka tamtejsza sytuacja zaczęła splatać się z jego decyzjami i planami.
Za zachodnią granicą koronacja Mieszka wywołała niejednoznaczne reakcje. Dla części niemieckich elit wyglądała jak uzurpacja, ale miał tam również swoich sprzymierzeńców. Dobrym przykładem jest list, który otrzymał od Matyldy, księżnej szwabskiej i zarazem żony księcia lotaryńskiego. W piśmie tym chwaliła go jako władcę i podkreślała, że koronę przyjął z łaski Boga.
List dołączono do przekazanej Mieszkowi księgi liturgicznej Ordo Romanorum. Szczególnie wymowne było znajdujące się w niej malowidło: Matylda wręcza na nim dar Mieszkowi II, przedstawionemu jako król na tronie, z czworoboczną koroną na głowie. Jej kształt przywodził na myśl korony noszone w X wieku przez cesarzy. Warto też wspomnieć o związkach Mieszka z Lotaryngią: jego żona Rycheza była córką Ezona, palatyna lotaryńskiego, a jednocześnie siostrzenicą Ottona III. Ich małżeństwo — w dużej mierze polityczne — zawarto w 1013 roku z inicjatywy Bolesława Chrobrego. A może zainteresuje cię także ten artykuł o na temat koronacji Bolesława Chrobrego?
Konrad II i najazdy Mieszka II na Niemcy
Sprawdźmy teraz, jaki wpływ opisane wyżej wydarzenia miały na sytuację wewnętrzną w Niemczech — to ułatwi zrozumienie tego, co stało się później. Po śmierci Henryka II na następcę wybrano Konrada, potomka córki Ottona I. Nie wszyscy niemieccy książęta poparli jednak ten wybór. Najsilniejszy sprzeciw wobec Konrada narastał na zachodzie kraju. Na czele tej opozycji stał książę Fryderyk, mąż wspomnianej Matyldy. Pojawiają się też głosy, że przeciwnicy Konrada mogli postrzegać Mieszka jako możliwego sprzymierzeńca.
Do otwartego starcia między Konradem a jego przeciwnikami doszło po powrocie władcy z Rzymu. W 1026 roku udał się tam, a wracał już jako Konrad II, koronowany na cesarza. Wewnętrzne walki zakończyły się w 1027 roku zwycięstwem Konrada II. Mieszko II najpewniej nie miał pełnej wiedzy o tym, jak wyglądała wtedy sytuacja po drugiej stronie granicy, gdy w styczniu 1028 roku uderzył na Saksonię — a wyprawa ta w dużej mierze obróciła te ziemie w zgliszcza.
Pierwszą próbę rewanżu Konrad II podjął w 1029 roku. Wyprawa okazała się jednak całkowicie bezowocna: jedynym „rezultatem” było oblężenie Budziszyna, które i tak trzeba było przerwać. Konrad przygotowywał kolejną ekspedycję na następny rok, lecz Mieszko II uprzedził go kolejnym uderzeniem. W 1030 roku po stronie polskiego władcy stanęli także pogańscy Lucice (Lutycy), którzy w trakcie działań m.in. podpalali niemieckie kościoły. Mieszko zaatakował obszar między Salą a Łabą, biorąc — według niemieckich przekazów — około 9000 jeńców i ponownie pustosząc zajęte tereny.
Bezprym przeciw Mieszkowi II: walka o tron
Aby zrozumieć, co wydarzyło się później, trzeba cofnąć się o krok i przyjrzeć się rodzinnej układance na linii Bolesław Chrobry–Bezprym–Mieszko II. Pierwszy król Polski miał bowiem kilkoro dzieci. Bezprym był jego pierworodnym synem, lecz Chrobry – chcąc przekazać władzę Mieszkowi – odesłał go do pustelni we Włoszech, w okolice Rawenny. Możliwe, że przyczyną takiego postępowania była także sprawa matki Bezpryma: Bolesław wcześniej oddalił żonę, z którą miał syna. Jej imię nie jest znane, a w przekazach bywa określana przydomkiem „Węgierka”.
Kilka lat po śmierci Bolesława Bezprym wrócił do Polski, zamierzając upomnieć się o tron, który uważał za należny. Część możnych i poddanych patrzyła na te roszczenia z wyraźnym zrozumieniem. Z czasem po jego stronie miał stanąć również młodszy brat Mieszka – Otto, który dodatkowo, w trakcie konfliktu, utrzymywał kontakty z cesarzem niemieckim. Gdy Mieszko dowiedział się o skali zagrożenia, postanowił pozbyć się obu rywali i wypędził ich z kraju. Bezprym i Otto schronili się następnie na Rusi.
Rok 1031 okazał się dla rządów Mieszka II wyjątkowo bolesny. Najpierw na Polskę uderzył Konrad II, prowadząc działania w Łużycach – tamtejsza kampania zakończyła się klęską wojsk Mieszka, co oznaczało utratę tej ziemi. Na tym jednak nie koniec: korzystając z osłabienia państwa, czeski książę Brzetysław najechał od strony Moraw i oderwał od Polski także ten obszar.
Mieszko II próbował jeszcze ratować sytuację rokowaniami z Konradem, bo dotarły do niego wieści o kolejnym uderzeniu – tym razem ze wschodu. Ruś udzieliła wsparcia jego przyrodniemu bratu, a na czele nadciągających sił stał książę kijowski Jarosław Mądry. Jednocześnie w kraju rosło poparcie dla pretensji Bezpryma. W takiej sytuacji Mieszko nie był już w stanie skutecznie odeprzeć następnego ataku i musiał ratować się ucieczką. Schronił się w Czechach, lecz na rozkaz praskiego księcia Udalryka został pojmany. Udalryk chciał w ten sposób zyskać przychylność Konrada II, jednak cesarz odmówił przyjęcia takiego „podarunku”, nie zamierzając – jak to ujęto – kupować „wroga od wroga”.
Rycheza i insygnia oddane Konradowi II
Władza w Polsce trafiła więc w ręce Bezpryma. Nowy władca postanowił dodatkowo upokorzyć brata, wykorzystując jego żonę jako narzędzie w kontaktach z Konradem II. Rycheza miała zresztą nie być zachwycona swoim małżeństwem z Mieszkiem II, a do tego żywiła do niego urazę za decyzję o wysłaniu ich syna Kazimierza (późniejszego Odnowiciela) do klasztoru. Według przekazów ruszyła do cesarza Niemiec i przekazała mu insygnia królewskie, z których korzystali zarówno Bolesław Chrobry, jak i Mieszko II. Bezprym liczył, że taki gest zapewni mu łaskę Konrada II — i rzeczywiście osiągnął cel: cesarz przyjął insygnia, a jednocześnie uznał Bezpryma za księcia Polski. Co interesujące, Rycheza zachowała tytuł królowej, lecz do Polski nie zamierzała już wracać.
Bezprym przejął rządy w kraju, ale jego panowanie okazało się krótkie. Źródła opisują je jako wyjątkowo brutalne, a atmosfera terroru sprawiła, że najstarszy syn Bolesława Chrobrego ostatecznie padł ofiarą zamachu. Mieszko II, po uwolnieniu przez Udalryka w 1032 roku, wrócił do Polski.
Upokorzenie Mieszka II w Merseburgu
Dzięki pomocy krajowych sprzymierzeńców Mieszko II zdołał ponownie przejąć rządy w Polsce. Jego pozycja nie była jednak już tak mocna jak wcześniej, szczególnie w europejskiej polityce. Po wcześniejszych konfliktach z Niemcami zdecydował się wysłać poselstwo do Konrada II, prosząc o wyznaczenie dnia, w którym mógłby osobiście stanąć przed cesarzem. Doszło do tego w lipcu 1033 roku w Merseburgu.
Była to dla Mieszka II chwila wyjątkowo upokarzająca: w obecności Konrada II zrzekł się tytułu królewskiego i zarazem uznał zwierzchność cesarza niemieckiego. Musiał również pogodzić się z utratą Łużyc i Milska. Na tym jednak nie koniec — Konrad II dodatkowo osłabił jego pozycję w kraju, podejmując decyzję o podziale Polski na trzy części. Największa przypadła dawnemu królowi, który miał rządzić jako książę zwierzchni, a pozostałe otrzymali jego brat Otton oraz stryjeczny brat Dytryk.
Ten rozdział nie trwał jednak długo. Jeszcze w tym samym roku zmarł Otton. Nie da się wykluczyć, że — podobnie jak Bezprym — padł ofiarą zamachu; tak właśnie sugerowały niektóre niemieckie przekazy. Nie do końca jasne pozostają także losy Dytryka — możliwe, że został po prostu wygnany. W rezultacie Mieszko II ponownie skupił władzę nad całością ówczesnej Polski. Niestety nie miał już szans, by odbudować choć część dawnej potęgi z początku swoich rządów, bo zmarł w 1034 roku. Co w kontekście rodzinnych wydarzeń brzmi ironicznie i paradoksalnie, istnieją też hipotezy, że i on został zamordowany — rzekomo przez własnego miecznika. Pozostawił po sobie troje dzieci: wspomnianego już Kazimierza oraz dwie córki — Gertrudę, przyszłą żonę kijowskiego księcia Izjasława I, a także nieznaną z imienia córkę, która miała zostać żoną węgierskiego króla Beli I.
Źródła:
- M. K. Barański, Dzieje Polski w średniowieczu, Zysk i S-ka, Poznań 2012.
- R. Grodecki, S. Zachorowski, Historia Polski średniowiecznej, tom I do roku 1333, Wydawnictwo Platan, Kraków 1995.
- G. Labuda, Mieszko II, król Polski (1025–1034), Wydawnictwo i drukarnia „Secesja”, Kraków 1992.
- P. Jasienica, Piastowska Polska, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1986.
- T. Manteuffel (red.), Polska za pierwszych Piastów, Wiedza Powszechna, Warszawa 1974.